Paradny hełm strażacki stanowi niezwykle ważny element umundurowania strażaka ochotnika, noszony podczas licznych uroczystości kościelnych, państwowych i strażackich. Jego obecność jest szczególnie symboliczna podczas pełnienia warty przy Grobie Pańskim, gdzie odgrywa rolę wyrazu pamięci i szacunku. W Polsce, historia i rozwój tych specjalnych nakryć głowy nierozerwalnie wiążą się z pasją i zaangażowaniem rzemieślników.
Historia i Twórcy Hełmów Paradnych
Pionierem w tworzeniu paradnych hełmów strażackich był Edward Mróz, który pierwsze egzemplarze wykonał w 1983 roku dla strażaków z Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) w Trześniowie. Były one wzorowane na starych, przedwojennych hełmach, używanych właśnie podczas pełnienia warty przy Grobie Pańskim. To wydarzenie zapoczątkowało wielką pasję, którą Edward Mróz dzielił z synem Wojciechem.
Z czasem ich kolekcja rozrosła się do ponad 300 hełmów, które były prezentowane na wielu wystawach w Polsce i za granicą. Znajdują się one również w zbiorach kolekcjonerskich oraz muzealnych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych. Aż czterysta jednostek straży pożarnej w Polsce, w tym strażacy z Dukli, używa hełmów wykonanych przez rodzinę Mróz. Na wystawach często prezentowanych jest około 50 hełmów, których pierwowzory były noszone w okresie zaborów i w okresie międzywojennym podczas świąt państwowych i kościelnych, a ich wygląd był wzorowany na hełmach greckich, rzymskich i francuskich. W ich zbiorze można wyróżnić 15 typów i wzorów hełmów, w tym cesarskie, rzymskie, śląskie, lwowskie, warszawskie, tarnowskie czy świebodzińskie.
Przygodę z kolekcjonowaniem, odnawianiem i rekonstruowaniem hełmów Mrozowie rozpoczęli czterdzieści lat temu, po prośbie komendanta OSP w Trześniowie o wykonanie hełmów paradnych dla warty przy Grobie Pańskim. Zaczęło się od dwóch, a dziś ich kolekcja liczy ponad trzysta egzemplarzy, wykonywanych z wielką pasją, zaangażowaniem i dokładnością. Jeden z tych hełmów znajduje się nawet w Nowym Jorku, w Izbie Pamięci poświęconej poległym strażakom i policjantom 11 września 2001 roku.
Wystawa „Paradne Hełmy z Trześniowa”
Muzeum Ziemi Leżajskiej, chcąc przybliżyć kronikę działań pożarniczych oraz historię powstawania kolejnych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych (których w powiecie leżajskim jest aż 37), zorganizowało wystawę „Paradne Hełmy z Trześniowa”. Prezentowana jest na niej kolekcja około 50 strażackich hełmów paradnych, produkcji ojca i syna Edwarda i Wojciecha Mrozów, a także inne atrybuty strażaka, pozyskane z okolicznych jednostek. Uroczyste otwarcie wystawy, które odbyło się 19 stycznia, rozpoczęło się od uczczenia chwilą ciszy strażaków, którzy zakończyli już swoją służbę. Jacek Kwieciński - Dyrektor Muzeum Ziemi Leżajskiej, powitał liczne grono zaproszonych gości, wśród których znaleźli się m.in. Zdzisław Leśko - Wicestarosta Leżajski i Andrzej Janas - Zastępca Burmistrza Leżajska. Dyrektor Muzeum zwrócił uwagę na wysokie zaufanie społeczne do zawodu strażaka i przekazywane z pokolenia na pokolenie wartości, ujęte w słowach „Bogu na chwałę, ludziom na pożytek”. Następnie Kamil Szczepanik, pracownik Muzeum Ziemi Leżajskiej, zaprezentował kolekcję paradnych hełmów oraz opowiedział historię ich powstania. Miłym zwieńczeniem spotkania była strażacka grochówka. Patronat honorowy nad wystawą objął Starosta Leżajski.
Hełm Strażacki: Podstawowa Funkcja i Budowa
Hełm strażacki to najbardziej rozpoznawalny element wyposażenia. Jego główną funkcją jest ochrona głowy strażaka przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Hełm nie tylko powinien chronić głowę, ale również zapewniać komfort noszenia.
Podstawowe elementy hełmu
Każdy hełm strażacki składa się z kilku kluczowych elementów:
- Skorupa: Odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Aby zapewnić odpowiedni komfort noszenia oraz ochronę, najczęściej wykonana jest z duroplastów lub termoplastów. Wykonanie z tych materiałów pozwala także na uzyskanie nowoczesnych kształtów.
- Więźba: Wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło, w szczególności, do urazu kręgosłupa oraz wstrząśnienia mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/przyłbica: Element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, ale także przed odpryskami i cieczami. Obecnie element ten jest chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany przy działaniach związanych z uszkodzeniami mechanicznymi i ciepłem. Dodatkowo zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona „karku”: Zapewnia ochronę dla karku lub też w zależności od zastosowanej wersji ochronę dla całej szyi. Chroni przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Rodzaje Hełmów Strażackich w Działaniach Ratowniczych
Szeroka specyfika działań straży pożarnej wymusza stosowanie środków ochrony indywidualnej dedykowanych do miejsca i zagrożeń z nim związanych. Dlatego też do konkretnej specyfiki działań przewidziano różne rodzaje hełmów, które muszą być zgodne z określonymi normami.
Hełmy do gaszenia pożarów w budynkach
Do tej specyfiki działań przewidziane są hełmy spełniające normę EN 443 (Hełmy stosowane podczas walki z ogniem w budynkach i innych obiektach). Hełmy według tej normy są w stanie ochronić (w sposób mechaniczny oraz termiczny) głowę strażaka w trudnym środowisku pożaru wewnętrznego. Norma ta dzieli hełmy tego rodzaju na dwa typy:
- Hełmy typu A: Są to hełmy „krótkie” o tzw. pół skorupie, która nie zachodzi bezpośrednio na uszy strażaka. Ten typ hełmów nie jest certyfikowany w Polsce i nie jest dopuszczony do stosowania w środowisku pożaru wewnętrznego.
- Hełmy typu B: Czyli hełmy o tzw. pełnej skorupie, gdzie skorupa zakrywa uszy strażaka. Jest to najpopularniejszy typ hełmu i jedyny dopuszczony do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.
Hełmy do gaszenia pożarów roślinności
Specyfika terenów otwartych pokrytych roślinnością (wrzosowiska, tereny trawiaste, lasy) wymaga m.in. stosowania hełmów dedykowanych do tego rodzaju działań. Hełmy przeznaczone do tego celu powinny spełniać wymagania normy EN 16471 (hełmów do gaszenia pożarów na terenach niezurbanizowanych). Charakterystyczną cechą tych hełmów jest skorupa typu półskorupa, najczęściej wykonana z lekkich tworzyw. W konstrukcji tej skorupy dopuszczane są również otwory wentylacyjne. Generalnie hełmy, które posiadają jedynie zgodność z normą EN 16471, nie są dopuszczone do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.
Hełmy do ratownictwa technicznego
Prowadzenie działań o charakterze technicznym (na drodze, w terenie miejskim lub na instalacjach technicznych) wymusza także stosowanie odpowiednich hełmów. Do tego rodzaju działań przewidziane są hełmy zgodne z normą EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego). Hełmy tego rodzaju są identyczne z hełmami do gaszenia roślinności w terenach otwartych - mają tzw. półskorupę, są lekkie oraz nie utrudniają działań w ciasnych przestrzeniach. Hełmy tego rodzaju spełniające normę EN 16473 można stosować w polskich jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Generalnie hełmy tego rodzaju również są zgodne z normą EN 16471.
Kluczowe Aspekty Wyboru i Konserwacji Hełmu
Wybór hełmu odpowiedniego do warunków konkretnej akcji ratowniczo-gaśniczej ma kluczowe znaczenie dla jej skuteczności i bezpieczeństwa strażaka. Niewłaściwie dobrane nakrycie głowy może nie spełnić swojego zadania ochronnego. Na co zwrócić uwagę?
- Masa hełmu: Powinien być lekki i wygodny do długotrwałego noszenia podczas działań. Optymalna masa to około 1100-1200 gramów.
- Regulacja więźby: Możliwość łatwego i szybkiego regulowania obwodu więźby. Najczęściej stosowanym systemem do szybkiej regulacji są różnego rodzaju pokrętła.
- Łatwość konserwacji: Szczególnie pod kątem zabrudzeń i związków rakotwórczych, co jest istotne dla zdrowia strażaków.
Podstawową funkcją hełmów strażackich jest ochrona głowy i szyi strażaka przed urazami z powodu np. spadających odłamków, gałęzi drzew czy cieknących substancji chemicznych. Jednocześnie takie specjalistyczne nakrycia głowy stanowią zabezpieczenie przed wysokimi temperaturami, a niejednokrotnie chronią też twarz strażaka - w tym jego wzrok i słuch.
Właściwe Zastosowanie Hełmów i Środków Ochrony Indywidualnej
Bogata historia pożarnictwa na Ziemi Leżajskiej, sięgająca blisko 150 lat, pokazuje zaangażowanie pokoleń strażaków - zarówno zawodowców, jak i ochotników. Chętnie spieszą na ratunek mieszkańcom i ich mieniu, ale także aktywnie uczestniczą w życiu lokalnej społeczności, poprzez wykonywanie różnego typu prac społecznych oraz włączanie się w organizację licznych wydarzeń kulturalnych, patriotycznych czy edukacyjnych. Wtedy to strój koszarowy czy bojowy, zamieniany jest na mundur galowy lub paradny, a głowy strażaków pocztów sztandarowych zdobią piękne, paradne hełmy. Hełmy te wykorzystuje także straż grobowa.
Środki ochrony indywidualnej mają gwarantować strażakowi bezpieczeństwo. Jednakże, jak pokazuje przykład z lata 2016 roku na plaży w Świnoujściu, gdzie zastęp PSP prowadził działania w pełnym umundurowaniu bojowym w upale przekraczającym 30°C, nie zawsze maksymalny poziom ochrony jest adekwatny do sytuacji. Widok strażaków pracujących w pełnym rynsztunku bojowym w takich warunkach, gdy ratownicy medyczni i policjanci mieli stroje adekwatne do pogody, jest delikatnie mówiąc groteskowy. Nadmierne stosowanie pełnego zabezpieczenia w warunkach bez realnego zagrożenia może prowadzić do udaru cieplnego, utraty przytomności, a nawet nagłego zatrzymania krążenia, co negatywnie wpływa na zdrowie i efektywność pracy strażaków. Takie sytuacje, jak neutralizowanie plam substancji ropopochodnych czy oczekiwanie na klasyfikację zdarzenia już po zakończeniu właściwych działań ratowniczo-gaśniczych, gdzie strażacy stoją godzinami w nomexach i hełmach przy zabezpieczonych wrakach pojazdów, są w Polsce niemal normą. To powoduje nie tylko dyskomfort ratownika, ale także osłabia jego morale, szczególnie w ciepłe dni.
Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 16 września 2008 roku w sprawie szczegółowych warunków BHP strażaków PSP ogólnie mówi o zapewnieniu środków ochrony indywidualnej w celu zabezpieczenia przed czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi w miejscu prowadzonych działań. Recepta wydaje się prosta: należy wprowadzić do praktyki pożarniczej jasną, odgórną akceptację zasady, że to Kierujący Działaniami Ratowniczymi (KDR) określa każdorazowo środki ochrony adekwatne do zagrożenia. Poparciem takiego rozumowania jest również zapis o konieczności uwzględnienia przez KDR niedyspozycji psychofizycznej strażaków.
Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej odwołuje się do przepisów Kodeksu pracy, w tym do art. 29a ust. 3, który stanowi, że w sprawach związanych z bezpieczeństwem i higieną służby, w zakresie nieuregulowanym ustawą i rozporządzeniem, stosuje się odpowiednio przepisy działu dziesiątego Kodeksu pracy. Artykuł 211 Kodeksu pracy podkreśla, że przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika. Warto wyciągnąć wnioski z zasad kulturalnego wychowania, które mówią o odpowiednim ubiorze na każdą okazję. Primum non nocere (po pierwsze nie szkodzić) - ta zasada medyczna przypisywana Hipokratesowi, powinna być także mottem w doborze sprzętu strażackiego. Historia uczy, że nadmiar niepotrzebnego sprzętu przyczynił się do klęski niejednej armii. Warto więc wyciągnąć z tego właściwe wnioski, nie naciągając przy tym przepisów. Dowódca akcji powinien być znakiem nakazu: jest zagrożenie - jest reakcja; zagrożenie ustało - nie wolno go stwarzać. Konieczny jest zdrowy rozsądek, konsekwencja i odporność na medialne komentarze laików.
Symboliczna Obecność: Hełmy przy Grobie Pańskim w Czasie Pandemii
W obliczu epidemii koronawirusa i związanych z nią obostrzeń, członkowie OSP KSRG Konin - Chorzeń, którzy zwykle czuwali przy Grobie Pańskim w salezjańskiej parafii, w jednym z ostatnich lat zamiast osobistego czuwania, pozostawili tam ozdobne hełmy strażackie. Był to symbol ich obecności i wierności tradycji. Zgodnie z rozporządzeniem naczelnika i w porozumieniu z proboszczem parafii pw. Św. Faustyny w Koninie, przed Grobem Jezusa ustawiono ozdobne hełmy, które symbolizowały obecność strażaków w tym świętym miejscu, w czasach, gdy osobiste gromadzenie się było ograniczone.
