Spycimierz - Rys historyczny i znaczenie lokalne
Spycimierz (lub Spicymierz, Spicimierz) to wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie poddębickim, w gminie Uniejów. Nazwa miejscowości pochodzi od męskiego imienia słowiańskiego Spycimir, które występuje również w formie Spycimierz. W źródłach historycznych nazwa miejscowości Spycimierz występuje w różnych odmianach: od najwcześniejszej Zbuczmir (dokument mogileński), przez Spycimir (czasy Długosza), po Śpićmierz (początek XVI w.). Pod koniec XVIII stulecia pisano Śpicimierz.
Wieś jest położona na południe od Uniejowa, na wysokim brzegu rzeki "Starej Warty", w uroczym ustroniu, otoczona z trzech stron szeroką i głęboką rzeką, łąkami, lasami, piaskami. Z wschodniej pochyłości wzgórza płyną do rzeki liczne źródła, niedaleko właściwa Warta, z zachodniej strony dwie rzeki, już to małe, nieznaczne, już to szerokie i głębokie. Wszystkie te rzeki wychodzą z Warty w stronie południowej i łączą się z nią w stronie północnej, więc Spycimierz jest jakby na dużej wyspie. Obecnie grodzisko bardzo wyraźnie wyodrębnia się spośród otaczających go łąk: usytuowane jest pomiędzy nurtem rzeki a starorzeczem, tuż pod wsią. Prowadzi do niego polna droga. Miejsce to okoliczna ludność nazywa „Górą” lub „Kasztelanką”.
Najstarsze dzieje Spycimierza wiążą się z szeroką doliną rzeczną, którą stworzyła tutaj Warta. Istniał tu gród, wspomniany w kronice Galla Anonima pod rokiem 1107, zbudowany na miejscu, w którym krzyżowały się szlaki piesze: z Pomorza na Ruś oraz z Łęczycy do Kalisza. Był to obiekt pierścieniowaty, o stosunkowo niewielkich rozmiarach. Urządzenia obronne składały się z wału drewniano-ziemnego o konstrukcji rusztowej, zwieńczonego drewnianym ostrokołem. W grodzie tym w toku walk ze Zbigniewem, Bolesław Krzywousty więził arcybiskupa Marcina, stronnika swego brata. Arcybiskup Marcin w Spycimierzu przeżył jeszcze jedną mrożącą krew w żyłach przygodę: został tu w 1108 roku zaskoczony przez Pomorzan i tylko sprytowi zawdzięczał to, że zdołał uchronić się przed porwaniem.
Warownia spicymierska była siedzibą kasztelana i przetrwała w tym charakterze do początków XIV stulecia, czyli do przejścia grodu w prywatne ręce. Kasztelania spicymierska wchodziła w skład Księstwa Sieradzkiego i obejmowała na prawym brzegu Warty tereny do rzeki Ner. Spicymierz wymieniony jest także w bulli papieża Innocentego II w 1136 r. jako gród książęcy. Kasztelan spicymierski został wymieniony w dokumencie Konrada Mazowieckiego z 1236 r. W bliżej nieznanych okolicznościach przed 1331 r. gród przeszedł w prywatne ręce Pawła Ogończyka.
Ostatecznym końcem złotego wieku dawnej kasztelanii stała się rejza krzyżacka. W 1331 r. miejscowość została spalona przez oddziały zakonne: „Podłożyli ogień i gród spalili, ponieważ w inny sposób dobyć go nie mogli” (według zeznań Pawła Ogończyka na procesie przeciw Krzyżakom). Stary gród został wtedy doszczętnie zniszczony, a ślady owego najazdu w postaci spalonych konstrukcji odsłonięto podczas prowadzonych badań archeologicznych. Upadek grodu nastąpił w 1331 r., kiedy to Krzyżacy, podążający na umówione spotkanie z Janem Luksemburskim pod Kaliszem, skorzystali z przepraw przez Wartę właśnie w rejonie Spicymierza. Badania archeologiczne wykazały, iż w jakiś czas po spaleniu w miejscu byłej warowni, wykorzystując resztki wału obronnego, usypano niewielki stożek, na którym wzniesiono drewniane umocnienia. Kalisz oparł się pierwszy, więc i Spicymierz swój upadek zawdzięcza Krzyżakom-Niemcom. Z owego upadku w roku 1331 już, zdaje się, nie podźwignął się więcej!
W XIV w. Spicymierz utracił znaczenie na rzecz sąsiedniego Uniejowa. Pomimo wielkich zniszczeń, miejscowość powstała z popiołów. Kazimierz Wielki w 1347 r. zamienił Spycimierz z abp. Jarosławem Bogorią Skotnickim za dotychczasowe dobra arcybiskupie: Przedecz, Żarowo i Monice. Spycimierz miał korzystne warunki do lokacji miejskiej. Znajdował się na ważnym szlaku handlowym biegnącym z Moraw, przez Sieradz, Uniejów, Łęczynę w kierunku Pomorza Gdańskiego. W średniowiecznym Spycimierzu znajdowały się targ i komora celna na przeprawie przez Wartę. Stopniowy upadek zaprzepaścił jednak szansę rozwinięcia się w miasto. Bardzo ciekawym elementem w historii Spycimierza jest informacja Jana Długosza o znajdującym się na terenie miejscowości najstarszym w Polsce zegarze słonecznym. Jego współczesna, symboliczna wersja powstała w 2014 r. w ramach projektu „Przebudowa trasy Bożego Ciała - etap II”.
W latach 60. XX w. obiekt grodziska był badany wykopaliskowo przez ekspedycję Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pod kierownictwem A. Nadolskiego i T. Poklewskiego. Ustalono wówczas, iż obiekt wzniesiono w początkach XII wieku. W XIV wieku został on przekształcony w siedzibę typu motte - w zachodniej części starszego grodu nadsypano obszerny i wysoki stożek, na którym pomieszczony był prawdopodobnie dwór rycerski, być może w formie wieży. Badania nieinwazyjne w 2014 r. rozpoczęto od wykonania serii zdjęć lotniczych, ukośnych i prawie prostopadłych, w czasie dwóch misji lotniczych: wiosną i latem. Zarejestrowano w ten sposób elementy otoczenia geograficznego, w tym liczne ślady paleokoryt oraz starorzeczy Warty, a także wyróżniki teledetekcyjne związane z grodziskiem. Równolegle przeprowadzono analizę archiwalnych zdjęć lotniczych, w tym dostępnych w serwisach mapowych (Google Maps/Earth, Bing Maps) oraz pomiarów LiDAR. Wyniki tych badań znacznie wzbogaciła prospekcja geofizyczna. Przeprowadzono zarówno pomiary magnetyczne, jak i elektrooporowe, które dały wyniki wzajemnie się uzupełniające. Dodatkowym uzupełnieniem rozpoznania była prospekcja geochemiczna (metodą fosforową) oraz powierzchniowa. W efekcie tej ostatniej pozyskano zbiór 808 fragmentów ceramiki naczyniowej. Tak duża ilość materiału wyoranego spod ziemi w trakcie orki, poświadcza znaczące zniszczenia obiektu w ostatnich latach.
Od XVI do XIX w. na początku epoki nowożytnej Spycimierz obejmował siedem łanów ziemi, z czego cztery były zasiedlone (dane z 1512 r.). Wzmiankowano również o działających dwóch zagrodnikach i 14 rybakach. W 1728 r. parafię spycimierską stanowiło ok. 200 wiernych. W 1775 r. we wsi było 30 budynków mieszkalnych. W 1793 r., w konsekwencji II rozbioru Polski wieś znalazła się pod zaborem pruskim, a wskutek sekularyzacji dóbr kościelnych w 1796 r. stała się własnością rządową. Z kolei w konsekwencji postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 r. Spycimierz znalazł się w zaborze rosyjskim (w woj. kaliskim). W 1836 r. Spycimierz stał się własnością carskiego generała Karola Tolla (za zasługi w tłumieniu powstania listopadowego), a następnie jego spadkobiercy - hr. Aleksandra Tolla. W posiadaniu rodziny Tollów wieś pozostała aż do zakończenia I wojny światowej. W 1864 r. przeprowadzono proces uwłaszczenia chłopów.
„Dzisiejszy Spycimierz przyjmuje formę wsi wielodrogowej z nieregularną strukturą zabudowy i skomplikowanym rozkładem działek” - T. Figlus. Układ przestrzenny Spycimierza jest najprawdopodobniej efektem samoistnego liniowego rozwoju. Złożyły się na niego okoliczności wynikające z wpływu ludności oraz kształtu przestrzennego terenu. Na skutek wspomnianej adaptacji gruntów spycimierskich powstała wielodrożnicowa forma układu ruralistycznego z blokową, nieregularną parcelacją. Zabudowa tworzy nieregularną strukturę nacechowaną chaotycznym układem budynków znajdujących się przy drogach wewnątrzosiedlowych o skomplikowanym przebiegu. W północnej części wsi, gdzie znajdował się kościół, podobnie jak i dziś znalazły się puste działki.
W XX wieku wieś pustoszyły pożary (w 1937 i 1971 r.), w których spłonęły aż 64 gospodarstwa. Ostatnia wielka powódź przeszła przez Spycimierz w sierpniu 1939 r. Spycimierz jest dziś jedną z największych wsi na terenie gminy Uniejów. Zajmuje powierzchnię 613,12 ha. Według danych na dzień 31 grudnia 2010 r. mieszkało w niej 348 osób.
Spycimierz słynie z tradycji układania kwiatowych dywanów na procesję Bożego Ciała. Tradycja ta została w 2018 r. wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a w 2021 r. na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Od 2 marca 2016 r. w Spycimierzu działa Parafialne Stowarzyszenie „Spycimierskie Boże Ciało”, którego zadaniem jest kultywowanie dawnej tradycji kwiatowej oraz organizacja obchodów święta i trasy procesji.
W ostatnich latach bardzo zmieniło się oblicze wsi Spycimierz, głównie za sprawą inwestycji prowadzonych przez Gminę przy dużym wykorzystaniu funduszy europejskich. Zaczęło się od projektu „Przebudowa trasy Bożego Ciała. Etap 1” (2006), polegającego na budowie drogi z kostki brukowej na trasie Bożego Ciała i jego kontynuacji „Przebudowa drogi: trasa Bożego Ciała w Spycimierzu. Etap 2” (2014). W efekcie powstały m.in.: nowy ołtarz polowy obok kościoła, chodnik ułożony z płyt, na których znajdują się płaskorzeźby motywów kwiatowych, horyzontalny zegar słoneczny. W ramach kolejnego projektu na trasie Bożego Ciała powstały ołtarze w formie wiejskich kapliczek nawiązujących do historii kultu eucharystycznego i samej historii Bożego Ciała. Są to unikatowe instalacje artystyczno-rzeźbiarskie. Pierwsza z kapliczek wybudowana została nieopodal kościoła. To kapliczka św. Julianny, która w tarczy księżyca, przesłoniętego warstwą chmur miała objawienie - polecenie doprowadzenia do ustanowienia obchodów uroczystości Bożego Ciała. Kolejna z nich ulokowana w okolicy zejścia nad Siekiernik zatytułowana została „Drzewo życia”. Jest nawiązaniem do zabytkowego krzyża, który znajdował się kiedyś w drewnianym kościele w Spycimierzu. W Muzeum Narodowym w Poznaniu znajduje się jego ostatni element - głowa Chrystusa, której replika zostanie umieszczona w ołtarzu, sprawiając, że rzeźba zyska charakter odnoszący się do historii Spycimierza. Kolejna kapliczka, znajdująca się na równince położonej przy stawach i rozlewiskach rzeczki, przedstawia wieżę z blankami oraz św. Barbarę. W centrum miejscowości znajduje się natomiast największy z ołtarzy, zamknięty w formie zadaszonej kaplicy. Punkt zadedykowany jest św. Antoniemu.
Boże Ciało w Spycimierzu. Dywany kwiatowe przez 1,5 km!
Gmina Uniejów wraz Sołectwem Spycimierz pozyskała dofinansowanie od Marszałka Województwa Łódzkiego na wytyczenie i oznaczenie tablicami informacyjnymi ścieżki historyczno-przyrodniczej. Linia graficzna nawiązuje do znanego logotypu Spycimierskiego Bożego Ciała. Z kolei nazwa „Spycimierska droga” odnosi się do trasy Bożego Ciała, na którą mieszkańcy mówią potocznie „droga”. Celem projektu jest wzmocnienie tożsamości regionu, a także walor edukacyjny, uświadomienie lokalnej historii mieszkańcom Parafii. Dodatkową wartością są umieszczone na tablicach mapy poszczególnych wsi, które ułatwią turystom ich lokalizację. Oprócz tego w przygotowaniu jest 12 mniejszych tablic dedykowanych poszczególnym miejscom, wydarzeniom oraz 4 kapliczkom - ołtarzom. Gmina Uniejów wraz sołectwem Spycimierz zakończyła realizację projektu pn.: „Ścieżka historyczno - przyrodnicza w Spycimierzu”. W projekcie założono wykonanie dwóch rodzajów tablic, wyraźnie odróżniających się objętością prezentowanych treści, a co za tym idzie - wielkością i rodzajem zastosowanych materiałów. Pierwsza z dwóch tablic informacyjnych, zamontowana przy Placu Kościelnym, zawiera opis dziejów Spycimierza oraz tradycji układania kwietnych dywanów, plan oraz mapę ścieżki. Na drugiej tablicy - kwiatowej znajduje się opis charakterystycznych roślin regionu spycimierskiego, w tym - kwiatów używanych do ubierania drogi. Pozostałe 12 tablic zadedykowano konkretnym miejscom, wydarzeniom oraz kapliczkom - ołtarzom, przy których zatrzymuje się świąteczna procesja podczas obchodów Bożego Ciała. Ich rozmieszczenie na terenie tej (wcale niemałej) miejscowości jest nieprzypadkowe i wprost nawiązuje do otoczenia, w każdym z tych miejsc. W ramach przedsięwzięcia powstał spójny system oznaczeń graficznych, który zachęca turystów do poznania najważniejszych miejsc, związanych z długimi dziejami i bogatą przyrodą Spycimierza i pozostałych wsi, wchodzących w skład w parafii. Dla członków lokalnej społeczności spójna identyfikacja wizualna stanowi element integracji wokół wspólnego dziedzictwa kulturowego. Linia graficzna, kompozycja oraz zastosowana kolorystyka nawiązują do znanego logotypu Spycimierskiego Bożego Ciała. Parę oryginalnych witaczy, wykonanych na kształt totemów - także w ramach zrealizowanego projektu - osadzono przy drogach wjazdowych do miejscowości. Przytwierdzone do nich tablice z elementami graficznymi są kontynuacją systemu nawiązywania poprzez logotyp do historii wsi i jej dziedzictwa kulturowego. Podstawę konstrukcji tych nietuzinkowych, ale i trwałych witaczy stanowi solidna stalowa rama. Zespolona z nią metalowa kratownica umożliwia mocowanie donic z kwiatami i sezonowych dekoracji, dając swobodę tworzenia różnych kompozycji. Dzięki temu konstrukcja może się cały czas zmieniać, a witacz będzie podążał za rytmem natury i podobnie jak ulotne piękno kwietnych dywanów - ucieszy za każdym razem czymś nowym oczy powracających do Spycimierza pielgrzymów.
W 2021 r. Gmina Uniejów rozpoczęła budowę nowej placówki kulturalnej - Centrum Spycimierskie Boże Ciało. Inwestycję poprzedziły dokładne badania archeologiczne. Otwarcie obiektu przewidziane jest w 2023 r. Gmina zaplanowała również kolejne przedsięwzięcia: w ramach „Przebudowy dróg na terenie gminy Uniejów” naprawiono i zmodernizowano nawierzchnie dróg gminnych w Człopach oraz między Spycimierzem i Łęgiem Balińskim. W Zieleni zbudowano nowy ciąg komunikacyjny, który połączył drogę gminną (odcinek Uniejów od kompleksu boisk piłkarskich w kierunku Spycimierza) z powiatową (odcinek od strony Człop w kierunku Spycimierza), podnosząc komfort codziennego użytkowania traktu, a w Boże Ciało udrożniając ruch w kierunku Spycimierza. W ramach inwestycji „Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej na terenie gminy Uniejów” wybudowana zostanie sieć kanalizacji na odcinku Zieleń - Spycimierz.
Powstanie i rozwój Ochotniczej Straży Pożarnej w Spycimierzu
Inicjatorami założenia w roku 1927 Ochotniczej Straży Pożarnej w Spycimierzu byli ksiądz proboszcz Stanisław Zaborowicz i Stanisław Trzaskowski, nadleśniczy Nadleśnictwa Uniejów. Początkowo jednostkę tworzyło ponad 20 ochotników. Strażacy nie tylko uczestniczyli w akcjach ratowniczych, organizowali ćwiczenia, brali udział w zawodach, ale też stali się animatorami życia kulturalnego w Spycimierzu. Remizę wybudowano na początku lat 30. XX w.
Ważną kartę w historii OSP Spycimierz zajmuje Strażacka Orkiestra Dęta, założona w 1970 r. Pierwsze instrumenty orkiestra mogła zakupić dzięki zbiórce przeprowadzonej wśród mieszkańców. Pierwszym dyrygentem był Stanisław Wąsiołek, organista z Uniejowa. W latach 1972-2007 funkcję tę sprawował dyplomowany dyrygent Zenon Laskowski. Od października 2002 r. Prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz.
Strażacy ze Spycimierza są bardzo dobrze przygotowani i wyszkoleni do wykonywania swoich zadań. Mają do dyspozycji nowoczesny sprzęt. W 2013 r. jednostka zakupiła samochód ratowniczo-gaśniczy, któremu nadano imię Jan Paweł II. Obecnie OSP tworzy 65 strażaków, którzy biorą udział w 30 akcjach rocznie.
Statutowe cele działalności OSP Spycimierz obejmują:
- Prowadzenie działalności mającej na celu zapobieganie pożarom oraz współdziałanie w tym zakresie z państwową strażą pożarną, organami samorządowymi i innymi podmiotami.
- Udział w akcjach ratowniczych przeprowadzanych w czasie pożarów, zagrożeń ekologicznych związanych z ochroną środowiska oraz innych klęsk i zdarzeń.
- Informowanie ludności o istniejących zagrożeniach pożarowych i ekologicznych oraz sposobach ochrony przed nimi.
- Rozwijanie wśród członków ochotniczej straży pożarnej kultury fizycznej i sportu oraz prowadzenia działalności kulturalno-oświatowej i rozrywkowej.
- Wykonywanie innych zadań wynikających z przepisów o ochronie przeciwpożarowej oraz statutu.
- Wspomaganie rozwoju społeczności lokalnych na terenie określonym w §2 ust.
Wiele osób związanych z OSP Spycimierz legitymuje się długoletnią służbą, często przekraczającą 50 lat, i są odznaczani złotymi medalami „za zasługi dla pożarnictwa”. Obecnie jednostka należy do krajowego systemu ratownictwa. Jesteśmy Gminną Ochotniczą Strażą Pożarną. Nasz naczelnik nadzoruje poszczególne jednostki na terenie całej gminy. Obecnie jest ich 10. Działalność OSP nie ogranicza się tylko do gaszenia pożarów, prowadzona jest także stała działalność prewencyjna w zapobieganiu powstawania pożarów.
Nowoczesne Inicjatywy i Perspektywy
W podsumowaniu projektu „Ścieżki historyczno-przyrodniczej” nie może zabraknąć wzmianki o szalenie istotnej roli, odegranej przez mieszkańców. Zarówno licznie, jak i aktywnie uczestniczyli w spotkaniach warsztatowych w bibliotece i konsultacjach społecznych w strażnicy jednostki OSP. Swoim zaangażowaniem, trafnymi spostrzeżeniami, doświadczeniem oraz nowymi pomysłami inspirowali osoby odpowiedzialne za opracowanie koncepcji szlaku. Co ciekawe, poszczególne litery instalacji z nazwą miejscowości wykonał w swojej pracowni stolarskiej Pan Franciszek Górka, członek parafialnego stowarzyszenia S.B.C., od pokoleń związany z podtrzymywaniem tradycji kwietnych dywanów. Celem projektu jest wzmocnienie tożsamości regionu, a także walor edukacyjny, uświadomienie lokalnej historii członkom wspólnoty parafialnej w Spycimierzu. W imieniu mieszkańców, a także wszystkich innych osób angażujących się w podtrzymywanie i nieustanne rozwijanie naszej pięknej tradycji, mamy ogromny zaszczyt oraz przyjemność podziękować Samorządowi Województwa Łódzkiego, a w szczególności Panu Marszałkowi Grzegorzowi Schreiberowi - za pomoc z sfinansowaniu projektu! Równie serdeczne wyrazy wdzięczności kierujemy w stronę Pana Burmistrza Józefa Kaczmarka, inicjatora i pomysłodawcy nie tylko tego, ale też bardzo wielu innych przedsięwzięć, otwierających Spycimierz na świat, umożliwiających naszej niewielkiej społeczności nawiązywanie cennych kontaktów. Mamy dziś rzeszę Przyjaciół, z którymi łączy nas wspólna pasja.
tags: #historia #osp #spycimierz