Historia Ochotniczych Straży Pożarnych w Wielkopolsce

Początki Walki z Ogniem i Narodziny Idei Ochotniczej Straży Pożarnej

Człowiek, odkąd poznał i zdobył ogień, zdawał sobie sprawę, jakim nieujarzmionym żywiołem on jest. Wykorzystywał go w codziennym życiu, wiedząc jednocześnie, iż bywa on niebezpieczny. Już setki lat temu pojawiła się potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem. Dawniej ryzyko było jeszcze większe, ponieważ większość budynków budowano z drewna czy nawet strzechy, materiałów, które paliły się w mgnieniu oka. Wystarczyła tak naprawdę mała iskra, aby w jednej chwili dom stanął w płomieniach. Początkowo radzono sobie z ogniem, używając wiader, wody i piasku.

Pożary, wypadki, udzielanie pierwszej pomocy - to tylko niektóre z sytuacji, w których wsparcie musi nadejść bardzo szybko. W dużych miastach działają jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP), ale w miejscowościach to inne osoby czuwają nad bezpieczeństwem mieszkańców. Oczywiście mowa o Strażakach Ochotnikach, którzy zwykle jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia. Bez nich nie można mówić o bezpieczeństwie poza granicami miast.

Formowanie się Struktur Pożarniczych na Ziemiach Wielkopolskich

Już od 1794 roku na ziemiach wielkopolskich wychodzą pierwsze rozporządzenia policyjne „O pożarach przez się powstających i zapobieganiu takowym”, świadczące o wczesnej świadomości zagrożeń. W państwie niemieckim istniał Krajowy Związek Straży Pożarnych obok Związku Zawodowych Straży Pożarnych. Związek ten był nadzwyczaj czynny i na skutek bliskiego kontaktu z władzami rządowymi miał decydujący wpływ na uchwalanie ustaw przeciwpożarowych.

W statucie Związku było przewidziane tworzenie Związków prowincjonalnych. Na tej podstawie, między innymi, w 1863 roku został założony Prowincjonalny Śląsko-Poznański Związek, znany jako „Związek towarzystw pożarnych i ratunkowych oraz i komun (miast i wsi Śląska i Poznańskiego)”. Straże pożarne Prowincji Poznańskiej należały do niego jako Okrąg od roku 1867. Myśl założenia Związków Okręgowych wyszła od Straży pożarnej w Lesznie, która dnia 8 maja 1887 roku założyła pierwszy Związek Okręgowy.

Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń.

Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą, większość straży działała na podstawie obowiązujących tylko ją przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe. Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Ich uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 roku wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy.

Rozwój i Reorganizacja OSP w Wolnej Polsce

W momencie gdy Polska odzyskała niepodległość, ówczesny zastępca prezesa Związku, E. Jahneke, zwołał Walne Zebranie Związku, i pod jego przewodnictwem 11 stycznia 1920 roku, zgodnie z nowym statutem, powstało 11 Okręgów. W 1923 roku powiększono je o kolejnych 5, by w 1927 roku dalej rozbudować strukturę.

Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły związki wojewódzkie lub związki o charakterze ponadwojewódzkim, w tym Związek Wielkopolski. W 1949 roku związek ten został przez ówczesne władze rozwiązany, po czym reaktywowano go w 1956 roku. Kolejne zmiany miały miejsce w 1992 roku.

Rola i Zakres Działalności Współczesnych Ochotniczych Straży Pożarnych

Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie znajdują się w wielu małych miejscowościach, a ci, którzy należą do formacji OSP, niosą pomoc wszystkim mieszkańcom.

Członkowie OSP to ochotnicy, którzy przechodzą szkolenia, aby móc jeździć do akcji pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Zgodnie z przepisami, OSP pełni również ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej. Jednostki działają z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami. Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie, ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków z Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając tam samodzielnie.

Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby wyznaczone do działania w strukturach takiej jednostki muszą być w wieku 18-65 lat, mieć aktualne badania lekarskie i ukończyć przeszkolenie pożarnicze odpowiednie do zajmowanej funkcji.

Wyjazdy do akcji to nie wszystko. Strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań. Biorą udział w organizacji festynów i pikników strażackich, uczestniczą w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. Co więcej, w swoich jednostkach jednoczą młodzież, która uwielbia Straż Pożarną i chciałaby związać swoją przyszłość z tym zawodem. Ochotnicy dają przykład Młodzieżowym Drużynom Pożarniczym (MDP), szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. Przy ochotniczych strażach pożarnych powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią w pewnym sensie przyszłe kadrowe zaplecze każdej jednostki. Oprócz wspomnianych kwestii OSP przede wszystkim szkoli i uczy, organizując nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym albo o udzielaniu pierwszej pomocy.

Patronem ochotniczej straży pożarnej jest święty Florian. Strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja w dzień uważany za datę jego śmierci.

Prawa i Przywileje Strażaków Ochotników

Oprócz tego, że strażak OSP czynnie uczestniczy w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, może też korzystać z różnych przywilejów. Ochotnik może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej, a także skorzystać ze zwolnienia, które obejmuje odpoczynek po akcji. Taki czas zwolnienia od pracy może ustalić osoba, która kierowała daną akcją. Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, przy czym wymiar tego zwolnienia nie może przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym.

Można także skorzystać ze świadczenia ratowniczego dla strażaków OSP. Taki przywilej przysługuje strażakowi-ratownikowi, jeśli aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych - co najmniej raz w roku. Strażak-ratownik ma prawo także do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli dozna uszczerbku na zdrowiu lub poniesie szkodę w mieniu podczas służby.

Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji, jak to bywa w przypadku pracy na pełen etat. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP.

OSP w Wielkopolsce: Lokalne Jednostki i Regionalne Struktury

Oddział Gminny ZOSP RP w Ostrowie Wielkopolskim - Przykład Organizacji Gminnej

Oddział Gminny Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP w Ostrowie Wielkopolskim, podobnie jak wiele innych oddziałów gminnych, powstał w 1973 roku. Jego powstanie jest ściśle związane z reformą administracyjną, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1973 roku, znosząc dotychczasowe jednostki terenowe - gromady - i tworząc znacznie większe jednostki - gminy. Gmina Ostrów Wielkopolski stała się największą gminą na terenie obecnego powiatu, zarówno pod względem terytorium, jak i ilości sołectw.

Wkrótce po utworzeniu Gminy Ostrów Wielkopolski swoją działalność rozpoczął Tymczasowy Zarząd Gminny Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Ostrowie Wielkopolskim. W 1975 roku, po wprowadzeniu dwustopniowego podziału administracyjnego kraju i zniesieniu powiatów, Tymczasowy Zarząd Gminny ZOSP został podporządkowany nowo utworzonemu Zarządowi Wojewódzkiemu Związku OSP w Kaliszu. Tymczasowy Zarząd Oddziału Gminnego funkcjonował do czasu I Zjazdu Gminnego, który odbył się 9 maja 1976 roku. Pierwszym prezesem Zarządu Oddziału Gminnego został ówczesny naczelnik gminy - Wacław Łazarz. Od drugiej kadencji, rozpoczętej 29 stycznia 1979 roku, aż do śmierci w 2014 roku, funkcję prezesa pełnił Zygmunt Lubieniecki, a następnie Sylwester Kląskała.

Przez cały okres funkcjonowania Oddziału Gminnego w Ostrowie Wielkopolskim w pracę jego organów było zaangażowanych ponad 100 osób z 24 jednostek tworzących oddział. Zarząd Oddziału wspierał wszystkie jednostki OSP i udzielał im pomocy w obszarach organizacyjnym, szkoleniowym, ratowniczym i prewencyjnym. Organizowano Gminne Zawody Sportowo-Pożarnicze oraz aktywnie wspierano funkcjonowanie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych, w tym spotkania z dziećmi w przedszkolach i szkołach oraz przygotowania do Ogólnopolskiego Turnieju Wiedzy Pożarniczej. Władze oddziału ściśle współpracowały z Gminą Ostrów Wielkopolski i Komendą Powiatową PSP, co zaowocowało fundowaniem środków na wyposażenie i szkolenia.

W czasie istnienia Oddziału Gminnego nie doszło do likwidacji żadnej jednostki OSP. W 1979 roku, po odłączeniu OSP Pruślin, powołano dwie nowe jednostki - OSP Gutów oraz OSP Borowiec. W kolejnych latach zorganizowano również jednostki OSP w Kołątajewie (1982), Franklinowie (1984) oraz w Lewkowie. W latach dziewięćdziesiątych większość jednostek dysponowała lekkimi samochodami marki Żuk i podstawowym sprzętem gaśniczym.

Największy rozwój jednostek OSP na terenie gminy przypada w ostatnich dziesięciu latach, dzięki wzrostowi nakładów finansowych na ochronę przeciwpożarową, wymianie floty samochodowej oraz wprowadzeniu nowego programu szkoleń przez KG PSP. Obecnie na terenie gminy funkcjonują 24 jednostki OSP, zrzeszające ponad tysiąc mieszkańców. Trzy z nich - OSP Czekanów, OSP Daniszyn oraz OSP Sobótka - są włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).

Jednostki OSP w Gminie Ostrów Wielkopolski to m.in.: Będzieszyn (1966), Biniew (1922), Borowiec (1979), Cegły (1965), Chruszczyny (1945), Czekanów (1924), Daniszyn (1924), Franklinów (1984), Gorzyce Wielkie (1924), Gutów (1979), Karski (1965), Kołątajew (1982), Kwiatków (1932), Lamki (1948), Lewków (1991), Łąkociny (1964), Mazury (1968), Sadowie (1947), Słaborowice (1928), Sobótka (1927), Świeligów (1929), Topola Mała (1926), Wtórek (1949) oraz Wysocko Wielkie (1923).

W 2015 roku wybudowano w Daniszynie świetlicę wraz z remizą OSP, a w 2018 roku w Wysocku Wielkim remizę. W 2013 roku odbyła się uroczystość 40-lecia Oddziału Gminnego, podczas której wręczono nowy sztandar. Każdego roku jednostki uczestniczą w około 200 interwencjach, w tym w pożarach i innych miejscowych zagrożeniach. Wiele jednostek zajmuje się również działalnością kulturalną, historyczną, sportową i pracą z młodzieżą, odnosząc sukcesy na poziomie wojewódzkim i krajowym. Kroniki OSP w Gorzycach Wielkich i opracowanie historyczne OSP w Wysocku Wielkim były nagradzane w ogólnopolskich konkursach. Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze z Daniszyna i Wysocka Wielkiego również zostały wyróżnione w konkursie na najlepsze MDP.

Wybrane Jednostki OSP w Wielkopolsce: Historia i Ewolucja

OSP Kobyle

W okresie powstania jednostki OSP Kobyle gaszenie pożarów odbywało się metodą polewania ognia wodą dostarczaną systemem łańcuchowym. W 1906 roku ze składek gospodarzy zakupiono ręczną sikawkę, którą używano do 1944 roku. Po II wojnie światowej, ze składek mieszkańców, zakupiono motopompę i przystąpiono do budowy domu ludowego i remizy, które ukończono w 1965 roku. W tym samym roku jednostkę wyposażono w motopompę PO-3, ufundowaną przez Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Starym Wiśniczu. W 1966 roku straży przydzielono samochód marki Dodge, który przystosowano do potrzeb gaśniczych. Od tej daty OSP Kobyle stała się jednostką typu S1. Samochód ten kilka lat później zamieniono na Stara 25, a następnie na Żuka.

Prócz udziału w akcjach gaśniczych, strażacy z Kobyla prowadzili działalność rozrywkową, organizując latem festyny na wolnym powietrzu, a zimą spotkania opłatkowe. W latach 1968-1989 w Kobylu działała Młodzieżowa Drużyna Żeńska, która w zawodach rejonowych w 1977 roku zajęła I miejsce, drużyna męska zajęła wówczas miejsce II. W 1978 roku obchodzono 75 rocznicę utworzenia jednostki, z tej okazji wykonano tablicę pamiątkową. W latach 1987-1988 druhowie brali czynny udział w pracach przy telefonizacji i gazyfikacji wsi, a w latach 1988-1992 pomagali przy budowie kościoła. W uznaniu za dobrą współpracę z kościołem ksiądz proboszcz Józef Pawula ufundował sztandar na jubileusz 90-lecia jednostki.

W 1995 roku strażacy pomagali przy budowie parkingu przy kościele, montażu dzwonów na wieży kościelnej oraz wyremontowali remizę. W 1994 roku jednostka zajęła VIII miejsce w zawodach pożarniczych, a Młodzieżowa Drużyna Męska I miejsce. Rok później na Rejonowych Zawodach Pożarniczych strażacy z Kobyla zdobyli I miejsce. W 1997 roku dwóch wyróżniających się przedstawicieli OSP uhonorowano Złotym Znakiem Związku. W 2002 roku drużyna z Kobyla zdobyła II miejsce na Gminnych Zawodach Sportowo-Pożarniczych, a jednostka obchodziła jubileusz 100-lecia.

Obecnie jednostka wyposażona jest w lekki samochód VW T4 (GLM) oraz ciężki Steyer (GCBA), dwie motopompy, agregat prądotwórczy, radiostację nasobną i drabinę strażacką. Druhowie pomagali mieszkańcom w czasie rozległej powodzi i usuwali jej skutki. W 2000 roku zmarł wielce zasłużony dla jednostki druh Leopold Kaczmarczyk.

OSP Huta

Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Hucie zaczyna się od 1898 roku, kiedy na potrzeby wsi rozpoczęto budowę remizy, którą wyposażono w sikawkę ręczną. 13 lat później, do życia oficjalnie powołano OSP Huta. Pierwszym naczelnikiem aż do II wojny światowej był Kielma. Po zakończeniu wojny, w 1945 roku prezesem został Jakub Szcześniak, a od 1960 roku funkcje pełnili kolejni prezesi.

Kolejnym etapem rozwoju jednostki w Hucie było wybudowanie nowej remizy. Prace rozpoczęto w 1968 roku. Dzięki zaangażowaniu miejscowej ludności oraz wsparciu Komendy Powiatowej Straży Pożarnej w Czarnkowie, której ówczesnym komendantem był Leon Gierczyk, w 1969 roku otworzono nową strażnicę oraz oddano do dyspozycji samochód bojowy marki Żuk A-15. W 1980 roku jednostka OSP Huta została połączona z jednostką OSP Komorzewo. Cztery lata później strażacy otrzymali też nowego Żuka. Dla uhonorowania działań OSP Huta, w 2001 roku mieszkańcy wsi ufundowali jednostce sztandar. W 2004 roku druhowie otrzymali od Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej nowy wóz bojowy Star 266-GBA. Jednostka wiele razy uczestniczyła w gaszeniu pożarów w swojej oraz w pobliskich miejscowościach, ratując wiele domów, zabudowań gospodarczych, pól zboża oraz hektarów lasów.

Ewolucja Systemu Pożarniczego w Ostrowie Wielkopolskim: Współistnienie OSP i PSP

Po zakończeniu II wojny światowej następuje znaczny rozwój przemysłu na terenie miasta Ostrowa Wielkopolskiego. Jesienią 1950 roku przeprowadzono inspekcję gotowości bojowej Ochotniczej Straży Pożarnej miasta Ostrowa Wielkopolskiego. Z dniem 1 stycznia 1951 roku, na bazie obiektów i sprzętu Ochotniczej Straży Pożarnej, utworzono w Ostrowie Wielkopolskim Miejskie Pogotowie Zawodowej Straży Pożarnej przy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, pod zarządem OSP.

W 1961 roku dokonano połączenia Komendy Powiatowej i Miejskiej, tworząc jedną Komendę Powiatową Straży Pożarnych dla miasta Ostrowa Wielkopolskiego i powiatu ostrowskiego. W 1975 roku następuje reorganizacja systemu administracyjnego kraju, a Ostrów Wielkopolski trafia do województwa kaliskiego. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych rozpoczęto prace nad projektami nowych ustaw pożarniczych. W 1991 roku zostają wprowadzone dwie nowe ustawy dotyczące działalności pożarniczej: ustawa o ochronie przeciwpożarowej oraz ustawa o Państwowej Straży Pożarnej.

W dniu 1 lipca 1992 roku na mocy tych ustaw zostaje powołana Państwowa Straż Pożarna jako zawodowa formacja. W wyniku tego przekształcenia dochodzi do zmian w strukturach terytorialnych województwa. Przed strażą pożarną stanęły nowe, trudne wyzwania - oprócz walki z pożarami, do ustawowych obowiązków doszło prowadzenie działań z zakresu ratownictwa technicznego oraz chemiczno-ekologicznego. Do ostrowskiej jednostki trafił kolejny sprzęt niezbędny do tych działań.

Uprzedni stan prawny funkcjonuje do końca 1998 roku, kiedy to na skutek kolejnej reformy administracyjnej państwa zmienia się podział administracyjny kraju. Powstaje 16 dużych województw oraz utworzone zostają powiaty. Powiat ostrowski znajduje się w granicach województwa wielkopolskiego. Na terenie województwa wielkopolskiego utworzonych zostaje 31 komend powiatowych/miejskich Państwowej Straży Pożarnej. Jesienią 1999 roku, po blisko czterdziestoletnich staraniach, rozpoczęto inwestycję wybudowania nowoczesnego obiektu strażnicy przy ulicy Batorego, co znacząco wpłynęło na możliwości operacyjne całego systemu pożarniczego w regionie. W dniu 1 stycznia 2001 roku obchodzono złoty jubileusz 50-lecia zawodowych struktur pożarniczych w Ostrowie Wielkopolskim. W 2019 roku oddano do użytku nowy obiekt edukacyjno-szkoleniowy wraz z mobilnym symulatorem zagrożeń pożarowych, służący edukacji dzieci, młodzieży i wszystkich mieszkańców powiatu ostrowskiego.

Współczesność i Wyzwania Ochotniczych Straży Pożarnych

Patrząc na różnorodność działań i to, jak wielkie znaczenie mają strażacy OSP w oczach ludności, można śmiało stwierdzić, że bycie strażakiem ochotnikiem jest wartościowe. W naszym kraju aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnej, z czego 5085 należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).

Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym 4341 włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także: ratownictwa technicznego, powodziowego, chemicznego i ekologicznego, medycznego, wysokościowego, wodnego oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.

Okres transformacji ustrojowej ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”, które już z samej nazwy wskazuje na swego rodzaju zabetonowanie struktury tej formacji. Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce i w najbliższym czasie zapewne się to nie zmieni. Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić.

Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej.

"Kronika Ochotniczych Straży Pożarnych: Wielkopolska"

Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona i udostępniana, czego przykładem jest publikacja „Kronika Ochotniczych Straży Pożarnych: Wielkopolska” pod redakcją Leszka Gracza i Michała Kopińskiego, wydana w Poznaniu w 2018 roku. To obszerne dzieło liczące 343 strony zawiera ilustracje, fotografie i portrety, przedstawiając historię i organizację ochotniczych straży pożarnych w województwie wielkopolskim. Spis treści kroniki obejmuje szczegółowe opisy jednostek z poszczególnych powiatów Wielkopolski, takich jak Poznański, Chodzieski, Czarnkowsko-Trzcianecki, Gnieźnieński, Kaliski i wiele innych, aż po Alfabetyczny spis jednostek OSP, stanowiąc cenne źródło wiedzy o regionalnym pożarnictwie.

tags: #historia #osp #w #wielkopolsce