Wprowadzenie do Historii Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce
Początki zorganizowanych jednostek pożarniczych, będących prekursorami obecnej Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Powstawały one równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą taką jednostką w Polsce jest OSP w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III na terenie zaboru pruskiego. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa powstała w 1865 roku w Krakowie, z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była początkowo skoordynowana, a większość z nich działała na podstawie własnych przepisów zatwierdzanych przez władze państwowe. Jednym z istotnych aspektów ich działalności było również budzenie postaw narodowych wśród mieszkańców.
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Patronem ochotniczych straży pożarnych jest św. Florian, którego święto obchodzone jest 4 maja, w dzień uważany za datę jego śmierci.
Wieś Małowidz - Kontekst Historyczny
Położenie i nazwa
Małowidz to wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie przasnyskim, w gminie Jednorożec. Wieś ta, podobnie jak sąsiednia Połoń, leży przy drodze Chorzele-Jednorożec. Nazwa wsi, według językoznawców, pochodzi od staropolskiego imienia męskiego Miłowit. W dokumentach historycznych wieś występowała pod różnymi nazwami, takimi jak: Małowidz, Miłowicz, Małowidze, Mołowidz, Milowycz (Królewska). Legenda wywodzi etymologię nazwy od sformułowania „mało widzę”. Zbigniew Polakowski z kolei twierdził, że nazwa pochodzi od gęstych borów Puszczy Zielonej, przez które trudno było cokolwiek dostrzec, lub od braku ciekawych miejsc w okolicy.
Najstarsze ślady osadnictwa i początki wsi
Zanim zorganizowano tu stałe osadnictwo, ludzie przebywali w tych okolicach czasowo, o czym świadczą wyniki wykopalisk archeologicznych. Odnaleziono ślady osady neolitycznej kultury ceramiki sznurowej, osadnictwa z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka), a także osady z wczesnego średniowiecza oraz z XVI-XV i XVI-XVII wieku. Małowidz został założony około 1540 roku w starostwie ciechanowskim, będąc wówczas wioską książęcą. Lustracja z 1565 roku określała wieś jako nowo osadzoną, z piaszczystym gruntem, borowizną i polami trójnymi. Wieś posiadała 20 włók, w tym 4 wójtowskie i 16 kmiecych. Była zorganizowana na prawie niemieckim, korzystniejszym gospodarczo od prawa polskiego.
Administracja i rozwój do XX wieku
W 1567 roku Małowidz został włączony do starostwa niegrodowego w Przasnyszu. W 1605 roku, z powodu trudności finansowych, król Zygmunt III Waza wyłączył wieś ze starostwa i oddał ją w dzierżawę Szymonowi Dzikowskiemu, tworząc z Małowidza i Połoni dzierżawę Małowidz. Dzierżawa ta zmieniała właścicieli, by w 1633 roku stać się własnością rodziny Krasińskich. Lustracja z 1661 roku wskazuje na znaczne zubożenie wsi - z dawnych 20 włók uprawiane były zaledwie 2. Od 1795 roku Małowidz stał się dobrami rządowymi. W 1815 roku odnotowano 35 domów i 198 mieszkańców. Dzieci z Małowidza uczęszczały wówczas do szkoły parafialnej w Jednorożcu.
W 1865 roku wieś nawiedził pożar, w wyniku którego poszkodowanych zostało 8 mieszkańców. Opis z 1885 roku informuje o 48 domach, 299 mieszkańcach oraz 1326 morgach gruntu. W czasie I wojny światowej, w 1915 roku, w okolicach Małowidza przebiegał front niemiecko-rosyjski, a we wsi stacjonowały wojska niemieckie. Po przejściu frontu Niemcy zbudowali kolejkę wąskotorową do wywozu drewna, która w listopadzie 1916 roku przyczyniła się do zapalenia się części wsi.
Okresy wojen i międzywojnia
W spisie powszechnym z 1921 roku w Małowidzu zanotowano 69 domów i 332 mieszkańców. W okresie międzywojennym działały tu dwa sklepy spożywcze. W latach 30. XX wieku przeprowadzono komasację gruntów i regulację rzeki Orzyc. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940-1941, w Małowidzu funkcjonował drugi pod względem wielkości obóz pracy przymusowej w powiecie przasnyskim. We wsi mieszkał także Stanisław Rożek ps. „Przebój”, kierownik wywiadu AK i dowódca Komendy Ruchu Oporu Armii Krajowej na Mazowsze Północne.
Życie powojenne i rozwój społeczny
1 stycznia 1945 roku w Małowidzu mieszkało 630 osób. W 1947 roku wieś zajmowała powierzchnię 986,41 ha. Po wojnie, w domu Stanisława Rożka i jego żony Zofii, która była nauczycielką, zorganizowano czteroklasową szkołę. W 1964 roku wybudowano piętrowy murowany budynek szkolny, w którym działało również przedszkole i Związek Harcerstwa Polskiego. Szkoła funkcjonowała do 2007 roku, a następnie budynek przeznaczono na świetlicę wiejską z salą komputerową, placem zabaw i siłownią zewnętrzną.
W 1958 roku odnotowano protesty mieszkańców Małowidza przeciwko zdjęciu krzyży z miejsc publicznych, w których uczestniczyło 300 osób. W 1961 roku wieś zasłynęła rzekomym cudem, gdy światła w przydrożnej kapliczce, odbijające się od lamp, sprawiały wrażenie nadprzyrodzonego blasku.
Ważną rolę w życiu wsi odgrywali sołtysi, a także organizacje pozarządowe, takie jak Koło Gospodyń Wiejskich „Jasie” i Stowarzyszenie „Przyjaciele Małowidza”. Według danych z 2011 roku, wieś liczyła 307 osób. Małowidz należy do parafii Połoń, choć niektórzy mieszkańcy uczęszczają do kościoła w Jednorożcu.
Powstanie i Rozwój Ochotniczej Straży Pożarnej w Małowidzu
Geneza i założenie OSP (1947)
W 1947 roku, w Małowidzu, który rozciągał się wówczas na powierzchni 986,41 ha, powstała Ochotnicza Straż Pożarna. Inicjatywa ta była wynikiem starań Stanisława Ludnickiego, który został pierwszym prezesem jednostki, oraz Czesława Piotraka, pełniącego funkcję pierwszego naczelnika. Ich działania miały na celu zapewnienie ochrony przeciwpożarowej dla lokalnej społeczności.
Pierwsi działacze i remiza jako centrum społeczności
Po utworzeniu OSP w Małowidzu, postawiono remizę, która szybko stała się sercem życia społecznego wsi. Obok remizy zorganizowano zlewnię mleka, co dodatkowo podkreślało jej centralną rolę. W remizie odbywały się liczne wydarzenia, takie jak wesela, zabawy wiejskie, zapusty, spotkania świąteczno-noworoczne oraz inne uroczystości, integrujące mieszkańców.
Ochotnicze straże pożarne, takie jak ta w Małowidzu, mają szeroki zakres działalności, obejmujący m.in.:
- Działalność na rzecz ochrony życia, zdrowia, mienia i środowiska przed pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi zagrożeniami.
- Zapobieganie pożarom i współdziałanie w tym zakresie z państwową strażą pożarną.
- Udział w akcjach ratowniczych.
- Informowanie ludności o istniejących zagrożeniach.
- Propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy.
- Upowszechnianie kultury fizycznej i sportu.
- Organizowanie ćwiczeń, szkoleń i zawodów sportowo-pożarniczych.
- Działalność edukacyjną i wychowawczą.
- Wspomaganie rozwoju wspólnot i społeczności lokalnych.
- Działalność kulturalno-rekreacyjną.
Rola OSP w życiu wsi
Działalność OSP w Małowidzu, wykraczająca poza bezpośrednie akcje ratowniczo-gaśnicze, zawsze miała duży wpływ na kulturę i rozwój lokalnej społeczności. Remiza służyła jako miejsce spotkań, a strażacy aktywnie uczestniczyli w życiu społecznym. Późniejszym wyrazem szacunku dla tradycji strażackich było wystawienie po 2015 roku figury św. Floriana, patrona strażaków, która została pomalowana na złoto.
Charakterystyka Współczesna i Dziedzictwo Kulturowe Małowidza
Ważne miejsca i zabytki
Na terenie administracyjnym Małowidza zachowały się ciekawe ślady przeszłości. Jest to mogiła z okresu powstania styczniowego oraz sucha sosna bartna, stojąca przy drodze między Małowidzem a Połonią. Miejsce to związane jest z tragicznymi wydarzeniami z 1863 roku, gdzie Rosjanie wieszali powstańców, podobnie jak później Rosjanie w czasie rewolucji 1905 roku oraz Niemcy podczas okupacji w czasie I i II wojny światowej.
We wsi można również podziwiać zachowane drewniane domy, z których najstarsze pochodzą sprzed I wojny światowej i są wpisane do gminnej ewidencji zabytków. W Małowidzu znajduje się także najstarszy w gminie Jednorożec dokładnie wydatowany krzyż z 1800 roku oraz karawaka, czyli krzyż epidemiczny. Najcenniejszym zabytkiem jest jednak XIX-wieczna figura św. Jana Nepomucena, charakterystyczna dla zachodniej Kurpiowszczyzny, przedstawiająca ludową rzeźbę z drewna na wysokim słupie.
Tradycje Kurpiowskie i działalność społeczna
Mimo że historycznie Małowidz nie jest czysto kurpiowski, wieś leży na zachodnim skraju Kurpi Zielonych i z czasem przyjęła wiele regionalnych wzorców kulturowych. Potwierdzają to nagrania pieśni z lat 50. XX wieku, wykonane przez kobiety z Małowidza (Jadwigę Wróbel, Mariannę Bojarską i Zofię Głąbowską), przechowywane w zbiorach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Podczas ówczesnych wywiadów niektórzy mieszkańcy określali się jako Kurpie, co świadczy o silnych związkach z tą kulturą.
