Niniejszy artykuł stanowi kompleksowy przewodnik po przepisach regulujących hydranty zewnętrzne w Polsce. Jest on przeznaczony dla osób wykonujących przeglądy hydrantów, inspektorów ochrony przeciwpożarowej nadzorujących takie przeglądy, a także dla architektów i inżynierów wykorzystujących wyniki pomiarów wydajności i ciśnienia hydrantów do swoich opracowań.
Sieć wodociągowa przeciwpożarowa to jeden z podstawowych elementów chroniących nas przed skutkami pożarów, zapewniając szybki dostęp do stałego źródła wody dla jednostek ochrony przeciwpożarowej niemal w każdym miejscu i czasie. Jednym z podstawowych i najbardziej charakterystycznych elementów tej sieci są hydranty zewnętrzne - zarówno podziemne, jak i nadziemne.
Podstawa Prawna i Wymagania dotyczące Hydrantów Zewnętrznych
Obowiązek zaopatrzenia obiektu w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru wynika z szeregu aktów prawnych. Kluczowym dokumentem określającym wymagania dla sieci wodociągowej przeciwpożarowej, w tym hydrantów zewnętrznych, jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Dz.U. 2009 Nr 124 poz. 1030). Znajdziemy w nim szczegółowe regulacje dotyczące średnic nominalnych sieci, wytyczne dotyczące średnic nominalnych samych hydrantów zewnętrznych, a także dokładne regulacje co do lokalizacji i oznaczania hydrantów zewnętrznych.
Dodatkowo, przepisy dotyczące zaopatrzenia w wodę reguluje Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 25 lutego 2020 r. w sprawie wymagań w zakresie ochrony przeciwpożarowej, jakie mają spełniać obiekty budowlane lub ich części oraz inne miejsca przeznaczone do zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów (Dz.U. 2020 poz. 446).
Przepisy dotyczące sieci hydrantowych stanowią uszczegółowienie regulacji zawartych w Prawie budowlanym, które warunkuje możliwość wznoszenia niektórych obiektów budowlanych od zapewnienia im przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru. W rozporządzeniu znajdują się również informacje dotyczące sposobów określania wymaganej ilości wody do celów ppoż. dla pozostałych obiektów budowlanych, gdzie woda do celów ppoż. do zewnętrznego gaszenia pożaru jest w ramach ilości wody przewidywanych dla jednostek osadniczych, nie mniejszej jednak niż 10 dm³/s.
Kiedy wymagane są hydranty zewnętrzne?
Hydranty zewnętrzne są podstawowym źródłem wody do celów gaśniczych w Polsce. Przepisy jednoznacznie określają, kiedy i gdzie powinny być zainstalowane:
- W jednostkach osadniczych o liczbie mieszkańców przekraczającej 100 osób, które nie stanowią zabudowy kolonijnej.
- W budynkach użyteczności publicznej, budynkach zamieszkania zbiorowego, obiektach produkcyjnych i magazynowych położonych w ich granicach.
- Obiekty produkcyjne i magazynowe muszą posiadać dostęp do hydrantów niezależnie od miejsca położenia, jeśli ich kubatura przekracza 2500 m³ lub ich powierzchnia przekracza 500 m² (wymagania mogą zależeć od gęstości obciążenia ogniowego i powierzchni strefy pożarowej, zgodnie z §6 i tabelą nr 2 rozporządzenia).
- Hydranty są niezbędnym elementem każdej stacji paliw płynnych ze zbiornikami o łącznej pojemności do 200 m³ oraz stacji gazu płynnego (niezależnie od ich charakterystyki, §6 ust. 4 rozporządzenia wymaga 10 dm³/s).
- Obowiązek przyłączenia do sieci hydrantowej dotyczy ponadto obiektów użyteczności publicznej lub zamieszkania zbiorowego, w których jednocześnie może przebywać ponad 50 osób, jeśli posiadają wyznaczoną strefę pożarową o powierzchni ponad 1000 m².
Sieci wodociągowe będące źródłem wody do celów ppoż. powinny być zasilane z pompowni przeciwpożarowej, zbiornika wieżowego, studni lub innych urządzeń, które zapewniają wymaganą wydajność i odpowiednie ciśnienie w hydrantach zewnętrznych przez co najmniej 2 godziny. Przepisy wskazują, że sieci wodociągowe ppoż. powinno wykonywać się jako sieci obwodowe. Poza obszarami miejskimi, gdzie łączna wymagana ilość wody nie przekracza 20 dm³/s, dopuszczalna jest jednak budowa sieci rozgałęzieniowej. Dopuszcza się również budowę rozgałęzień z sieci obwodowej w celu zasilania hydrantów zewnętrznych.
Rodzaje Hydrantów Zewnętrznych
Zgodnie z normami europejskimi EN, które zostały dostosowane na potrzeby polskie (w ramach Polskich Norm), przy drogach i chodnikach spotkać można dwa główne typy hydrantów zewnętrznych:
- Hydranty pożarowe zewnętrzne nadziemne - norma PN-EN 14384:2009.
- Hydranty pożarowe zewnętrzne podziemne - norma PN-EN 14339.
Wozy strażackie dysponują ograniczonymi zbiornikami wody, dlatego w przypadku długotrwałych działań konieczne jest szybkie podłączenie ich pod stałe źródło zasilania, takie jak hydrant zewnętrzny. Szybka lokalizacja hydrantu warunkuje zapewnienie stałego dostępu do wody i efektywne ugaszenie pożaru.
Hydrant zewnętrzny podziemny
Hydrant podziemny to kolumna umieszczona w rurociągu, która umożliwia przyłączenie stojaka hydrantowego. Cała konstrukcja hydrantu znajduje się pod powierzchnią chodnika, drogi, parkingu lub podjazdu. Miejsce dostępu do niego przykryte jest specjalną klapą z literą „W”. Aby skorzystać z hydrantu podziemnego, konieczne jest posiadanie specjalnego klucza, który znajduje się na wyposażeniu straży pożarnej.
Hydrant zewnętrzny podziemny jest oznaczony tablicą orientacyjną - czerwoną tablicą z białą obwódką, na której umieszczone są białe piktogramy informujące o obecności hydrantu. Znajduje się na niej biała litera H, średnica zaworu hydrantu podziemnego oraz kierunek położenia względem znaku i odległość, jaką trzeba pokonać, by znaleźć hydrant. Oznaczenia lokalizujące hydrant zewnętrzny podziemny zazwyczaj pokazują jedną lub dwie odległości, w zależności od tego, czy pokrywa hydrantu znajduje się na wysokości znaku, czy należy przemieścić się w prawo lub w lewo.
Hydrant zewnętrzny nadziemny
Hydranty zewnętrzne nadziemne są łatwe do zauważenia. Hydrant to kolumna, obustronnie zakończona nasadami wylotowymi, umożliwiającymi pobór wody z rurociągu. Najczęściej ma kolor czerwony (rzadziej czarny lub szary), co wyróżnia go z otoczenia. Hydrant zewnętrzny oznakowany jest tabliczką płaską lub przestrzenną (znak hydrant na trzech płaszczyznach połączonych w trójścian), co zapewnia jego widoczność z każdej strony. Znak hydrant zewnętrzny nadziemny to kwadratowa tabliczka w kolorze białym z dużą, czarną literą H w środku, a po obu stronach litery umieszczone są dwa czerwone prostokąty.
Znak ten znajduje się bądź na samym hydrancie, bądź na wysięgniku, co zwiększa jego widoczność i jest pomocne podczas planowania ustawienia wozu strażackiego, zwłaszcza w terenach zielonych, gdzie roślinność może przesłaniać hydrant, lub przy hydrantach położonych w zagłębieniach terenu.
Kiedy stosować hydranty podziemne, a kiedy nadziemne?
Najczęściej stosowane są hydranty o średnicach 80 mm i 100 mm, oznaczane jako hydrant DN80 i hydrant DN100. Bardzo rzadko spotykany jest hydrant zewnętrzny jedynie jako hydrant nadziemny - hydrant o średnicy 150 mm (DN150). Dodatkowym parametrem rozróżniającym hydranty jest zakres ciśnień, w jakich mogą pracować, np. hydrant PN 10 (o ciśnieniu nominalnym 10 bar/1 MPa) lub hydrant PN 16 (o ciśnieniu nominalnym 16 bar/1,6 MPa). Takimi parametrami mogą charakteryzować się zarówno hydranty nadziemne, jak i podziemne.
Co do zasady, zalecane jest instalowanie na sieci wodociągowej hydrantów zewnętrznych nadziemnych (§10 ust. 1 rozporządzenia wskazuje na stosowanie hydrantów nadziemnych DN 80), jeśli jest to możliwe. Są one zdecydowanie łatwiejsze do zlokalizowania, a do skorzystania z hydrantu nadziemnego nie jest konieczne stosowanie dodatkowego sprzętu, co zapewnia szybszy dostęp do zasobów wody. Stosowanie hydrantów zewnętrznych podziemnych jest dopuszczalne, jeśli hydrant nadziemny powodowałby utrudnienia (np. w ruchu drogowym, pieszych, uniemożliwienie dojazdu służb ratunkowych) lub byłoby niewskazane. Na sieci wodociągowej ppoż. stosuje się hydranty zewnętrzne nadziemne o średnicy nominalnej DN 80. Instalowanie hydrantów podziemnych DN 80 jest możliwe, jeśli instalacja hydrantów nadziemnych jest szczególnie utrudniona lub niewskazana, np. w obiektach budowlanych produkcyjnych i magazynowych, w których wymagana ilość wody do celów ppoż. Dla zapewnienia możliwości intensywnego czerpania wody na sieciach wodociągowych o średnicy nominalnej nie mniejszej niż DN 250 powinny być instalowane hydranty nadziemne DN 100 lub DN 150.
Lokalizacja i Oznakowanie Hydrantów Zewnętrznych
Hydranty zewnętrzne muszą znajdować się w odpowiednich odległościach - zarówno od budynków, jak i od siebie. Na terenach miejskich hydranty umieszczane są wzdłuż ulic i dróg oraz przy ich skrzyżowaniach. Zgodnie z §10 ust. 4 Rozporządzenia MSWiA z 2009 r., należy zachować następujące odległości:
- Odległość pomiędzy dwoma sąsiadującymi ze sobą hydrantami nie powinna przekraczać 150 metrów.
- Odległość od zewnętrznej krawędzi jezdni lub drogi wyznaczona została na maksymalnie 15 metrów.
- Jeśli hydranty zewnętrzne przeznaczone są do chronienia konkretnego obiektu, pierwszy (najbliższy) z nich umieszczony powinien być w odległości do 75 metrów od obiektu.
- Kolejne hydranty wymagane do ochrony obiektu powinny być rozmieszczone w odległości do 150 metrów od siebie.
- Hydrant zawsze powinien być odsunięty od ściany chronionego budynku na minimum 5 metrów (wynika to pośrednio z wymagań dla dróg pożarowych §12 ust. 2).
Wyżej wymienione odległości mają swoje praktyczne uzasadnienie. Odległość 5 m od chronionego budynku to minimalna odległość pozwalająca na wykorzystanie hydrantu w warunkach rozwiniętego pożaru, kiedy płomienie wychodzą przez okna. Odległość 75 m pozwala na szybkie zbudowanie zasilania dla pierwszego wozu gaśniczego minimalnym nakładem ratowników. Odległość 150 m pozwala na przetłoczenie wody z hydrantu na miejsce akcji gaśniczej bez konieczności stosowania pompy pośredniczącej.
Wymagania rozporządzenia są jednak obarczone pewnymi ograniczeniami. Na przykład, hydrant w odległości 74 m, oddzielony od chronionego budynku autostradą, linią kolejową czy rzeką, jest formalnie zgodny z przepisami, podczas gdy najbliższy hydrant w odległości 76 m w linii prostej, z dojściem po utwardzonej drodze, kwalifikuje się do wydania decyzji administracyjnej nakazującej usunięcie niezgodności. W takim przypadku minister przewidział podejście indywidualne i możliwość uzyskania odstępstwa, np. poprzez ekspertyzę ppoż.
Jeśli hydranty umieszczane są poza obszarami miejskimi, odległości między nimi powinny być dostosowane do gęstości zaludnienia i planowanej zabudowy.
Wymagania Techniczne i Dokumentacja Hydrantów
Każdy zainstalowany hydrant zewnętrzny musi odpowiadać nie tylko regulacjom prawnym, ale także posiadać niezbędną dokumentację techniczną. Hydranty zewnętrzne, montowane na sieciach wodociągowych, muszą legitymować się co najmniej w dniu produkcji:
- Aprobatą techniczną (lub Krajową Oceną Techniczną - KOT).
- Atestem higienicznym Państwowego Zakładu Higieny (PZH).
- Świadectwem dopuszczenia CNBOP-PIB do użytkowania w ochronie przeciwpożarowej.
Brak któregokolwiek z tych dokumentów uniemożliwia wprowadzenie danego hydrantu do użytku.
Ciśnienie nominalne hydrantu zewnętrznego mierzone na zaworze hydrantowym nie powinno być mniejsze niż 0,2 MPa. W rozporządzeniu nie ma wzmianki dotyczącej odległości pomiędzy poszczególnymi elementami armatury sieci. Norma PN-B-02863 zawiera zapis, który określa minimalną odległość zasuwy od hydrantów zewnętrznych równą 1 m. Pominięcie tego wymogu przez projektanta często uniemożliwia poprawny montaż hydrantu zewnętrznego.
Hydranty zewnętrzne zainstalowane na sieci wodociągowej przeciwpożarowej powinny być wyposażone w odcięcia umożliwiające odłączanie ich od sieci.
Testowanie i Utrzymanie Hydrantów
Wszystkie założenia dotyczące efektywności hydrantów wyglądają optymistycznie pod warunkiem, że są one sprawne i właściwie oznakowane, tzn. strażacy mogą je znaleźć i natychmiast wykorzystać.
W mojej opinii obowiązkiem zarówno osoby wykonującej przegląd hydrantu, jak i autora instrukcji bezpieczeństwa pożarowego (IBP), jest wskazanie niezgodności w zakresie lokalizacji hydrantu zewnętrznego. Podobnie brak oznakowania hydrantu jest często pomijany w protokołach, a w przypadku hydrantów podziemnych to podstawa, decydująca o tym, czy strażacy go w ogóle znajdą.
Od właścicieli i zarządców obiektów, a także projektantów, wymagane jest nie tylko umiejscowienie hydrantów w odpowiednich miejscach, ale także zapewnienie ich zgodności z obowiązującymi normami technicznymi, odpowiednia konserwacja oraz gotowość do natychmiastowego użycia. Dbanie o ich stan techniczny to nie tylko obowiązek formalny, ale też realna konieczność. Niezwykle istotna jest również kwestia przeglądów technicznych. Minimum raz w roku hydranty muszą zostać sprawdzone pod kątem szczelności, wydajności wodnej, stanu węża i zaworu.
Zbyt często zdarza się, że urządzenia te są zastawiane przez zaparkowane pojazdy, zasłonięte roślinnością lub - co gorsza - zdewastowane. W miejscach, gdzie estetyka przestrzeni lub ograniczenia urbanistyczne uniemożliwiają zastosowanie tradycyjnych hydrantów słupowych, stosuje się mniej widoczne alternatywy. Tego typu urządzenia są bardziej narażone na zalanie, zanieczyszczenia i uszkodzenia mechaniczne. Niezależnie od typu, każdy system musi być zgodny z przepisami - i to zarówno na etapie projektowania, jak i użytkowania. W praktyce oznacza to obowiązek zapewnienia odpowiednich warunków technicznych i eksploatacyjnych, przechowywania dokumentacji przeglądów, wydajności wodnej oraz aktualnych certyfikatów dopuszczenia do stosowania. Co ważne, odpowiedzialność za ich przestrzeganie ponosi właściciel lub zarządca obiektu. Zainstalowanie hydrantu to nie jednorazowa decyzja, ale długofalowe zobowiązanie.
Metody Pomiarowe i Częste Błędy w Przeglądach
Do badania hydrantów zewnętrznych dostępne są na rynku dwa zestawy urządzeń. Pierwsze to przepływomierz o dużej przepustowości - rozwiązanie stosunkowo drogie i stosowane raczej rzadko. Drugie, zdecydowanie bardziej popularne, to zestaw dysz pomiarowych stosowanych w komplecie z manometrem. Najbardziej popularnym zestawem pomiarowym jest zestaw HYDRO-TEST firmy Biatech. W zestawie znajdziemy dysze o średnicach 22, 26, 32 i 37 milimetrów, które są przeznaczone do badania hydrantów o wydajności odpowiednio 5, 10, 15 i 20 dm³/s.
Częste błędy podczas pomiarów:
- Zastosowanie nieodpowiedniej dyszy: Bardzo częstym błędem jest stosowanie dyszy nieodpowiedniej do badanego hydrantu.
- Zastosowanie za małej dyszy (np. DP 26 do hydrantu DN 100) nie pozwoli na właściwe zbadanie parametrów minimalnych hydrantu - hydrant DN 100 powinien mieć wydajność 15 dm³/s, nawet jeśli dla obiektu wymagane jest 10 dm³/s.
- Z kolei zastosowanie za dużej dyszy (np. DP 26 do hydrantu DN 80 o wydajności 5 dm³/s dla jednostek osadniczych do 2000 mieszkańców) prowadzi do sytuacji, gdzie mamy wymagane 5 dm³/s, ale przy ciśnieniu około 0,06 MPa (a wymagane jest 0,1 MPa).
- Bezrefleksyjne podejście do wyników: Przy sprawnej sieci wodociągowej różnica między ciśnieniem statycznym a dynamicznym dla hydrantu DN 80 powinna wynosić około 0,05 MPa, a spadek większy niż 0,1 MPa powinien budzić poważne wątpliwości. W takim przypadku często problem tkwi w zasuwie, która nie została całkowicie otwarta.
- Nieprawidłowe badanie jednoczesnego poboru: Często dla budynków wymaga się wody w takiej ilości, że konieczne staje się wykorzystanie dwóch lub więcej hydrantów. Wykonuje się wtedy badanie podczas poboru wody z kilku hydrantów jednocześnie. Podstawowy zestaw HYDRO-TEST do badania hydrantów zewnętrznych posiada po jednej dyszy z każdego rozmiaru. Posiadając taki zestaw, nie można wykonać pomiaru jednoczesnego z dwóch hydrantów o takiej samej wydajności nominalnej. Zastosowanie dwóch różnych dysz, np. DP 26 i DP 32 do badania dwóch hydrantów DN 80, spowoduje przekłamanie badania. Niestety, analizując protokoły z pomiarów hydrantów przy poborze jednoczesnym, dostrzegany jest znacznie poważniejszy problem: wiele badań przy poborze jednoczesnym odbywa się w następujący sposób: jedna dysza pomiarowa z manometrem montowana jest na jednym z hydrantów, a drugi hydrant odkręcany jest na tzw. wolny wylew - czyli woda wypływa bez żadnego zdławienia przepływu przez nasadę np. 75 mm. Taki sposób wykonania badania dyskwalifikuje je całkowicie.
Podsumowanie Roli Hydrantów w Bezpieczeństwie Pożarowym
Hydranty, choć często niedostrzegane w codziennym otoczeniu, w rzeczywistości pełnią kluczową funkcję w systemie bezpieczeństwa pożarowego. Ich rola wykracza daleko poza symboliczne znaczenie czerwonego zaworu. Są to urządzenia, od których sprawności i dostępności może zależeć przebieg akcji ratunkowej, ochrona mienia, a nawet ludzkie życie. Nawet najnowocześniejszy budynek traci na wartości, jeśli nie jest właściwie zabezpieczony na wypadek pożaru.
Warto pamiętać, że oprócz hydrantów zewnętrznych, istnieją również hydranty wewnętrzne, które chronią przestrzeń w budynku. Są to rozwiązania montowane w przestrzeniach zamkniętych, jeden z najczęstszych elementów systemów przeciwpożarowych w budynkach użyteczności publicznej, centrach handlowych, zakładach przemysłowych, hotelach czy szkołach. Hydranty wewnętrzne muszą być rozmieszczone w taki sposób, aby zasięg węża obejmował całe piętro budynku. Zasilanie hydrantów wewnętrznych musi być zapewnione na okres nie krótszy niż 1 h. W przypadku budynków wysokich (W) z pomieszczeniami mieszkalnymi istnieje możliwość zasilenia instalacji wodociągowej przeciwpożarowej bezpośrednio z sieci wodociągowej przeciwpożarowej, której minimalna wydajność wynosi 10 l/s, bez zapewnienia zbiorników przeciwpożarowych.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie znaki stosuje się do oznakowania hydrantów zewnętrznych?
Do oznakowania hydrantów zewnętrznych stosuje się biało-czerwone tabliczki i znaki przestrzenne zgodne z normą Znaki bezpieczeństwa. Techniczne środki przeciwpożarowe, posiadające świadectwo dopuszczenia CNBOP. Na znaku widnieje czarna litera „H” na białym tle. Oprócz tradycyjnych tabliczek z piktogramem do oznakowania hydrantu zewnętrznego można stosować również znaki przestrzenne (znaki 3D).
Czy do oznakowania hydrantów wewnętrznych stosuje się takie same tabliczki jak do oznakowania hydrantów zewnętrznych?
Nie, do oznakowania hydrantów wewnętrznych stosuje się znaki bezpieczeństwa - znaki ochrony przeciwpożarowej. Dla znaków ochrony ppoż. obowiązuje norma PN-EN ISO 7010, przy czym w dalszym ciągu można stosować znaki zgodne z wymaganiami wycofanej już normy PN-92/N-01256/01.
Gdzie umieszcza się informacje na temat instalacji wodociągowych i hydrantów zewnętrznych?
W tym celu stosuje się tabliczki orientacyjne. Na czerwonych umieszcza się informacje dotyczące hydrantu zewnętrznego, natomiast na białych - informacje dotyczące pozostałych elementów sieci.
Ważna informacja dla czytelnika
Pamiętaj, że niniejszy artykuł ma charakter informacyjny. W przypadku konkretnych projektów lub wątpliwości interpretacyjnych zawsze zaleca się konsultację z wykwalifikowanym specjalistą ds. ochrony przeciwpożarowej lub rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.