Służba strażaka, zarówno zawodowego, jak i ochotnika, wiąże się z koniecznością działania w warunkach wysokiego ryzyka. Skuteczność i bezpieczeństwo tych działań zależą od wielu czynników, w tym od organizacji czasu służby, liczebności i wyszkolenia zastępów, a także od ścisłego przestrzegania obowiązujących przepisów. Poniższa analiza przybliża regulacje i wyzwania związane z czasem pracy strażaków oraz warunkami ich operowania w strefach zagrożenia.
Czas Służby Strażaków Państwowej Straży Pożarnej
Kwestia czasu, jaki strażacy Państwowej Straży Pożarnej (PSP) spędzają na służbie, często budzi zainteresowanie i pytania. Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, czas służby strażaka nie może przekraczać przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, który nie jest dłuższy niż sześć miesięcy. Okres rozliczeniowy obejmuje terminy od 1 stycznia do 30 czerwca danego roku oraz od 1 lipca do 31 grudnia danego roku.
W przeciwieństwie do standardowych warunków pracy, do czasu służby strażaków, w szczególności do rozkładów czasu służby, nie mają zastosowania przepisy Kodeksu Pracy. Minister właściwy do spraw wewnętrznych, na podstawie wspomnianego artykułu ustawy, w drodze rozporządzenia z dnia 29 grudnia 2005 roku określił szczegółowy sposób pełnienia służby. Obejmuje to służbę w zmianowym i codziennym rozkładzie czasu, czas trwania dyżuru, godziny rozpoczęcia i zakończenia służby, okoliczności uzasadniające przedłużenie czasu służby, dopuszczalny czas kierowania pojazdem, zasady udzielania czasu wolnego, właściwość przełożonych do określania harmonogramu służby, sposób pełnienia dyżurów domowych oraz prowadzenie ewidencji czasu służby.
Szefostwo jednostki układa harmonogram służby na dany okres rozliczeniowy, równomiernie określając dni i godziny służby poszczególnych strażaków, zgodnie z normą czasu służby oraz dni i godziny wolne. Liczba kolejnych godzin wolnych od służby określonych w harmonogramie nie może być większa niż 120. Harmonogram podaje się do wiadomości strażaków nie później niż siedem dni przed rozpoczęciem danego okresu rozliczeniowego. Dodatkowo, ze względu na potrzeby służby, tworzy się harmonogram miesięczny, uwzględniający dni i godziny służby oraz pełnionych dyżurów domowych.
Wymiar czasu służby oblicza się, mnożąc 40 godzin przez liczbę pełnych tygodni w okresie rozliczeniowym, a następnie dodając iloczyn 8 godzin i liczby dni przypadających od poniedziałku do piątku pozostałych do końca okresu rozliczeniowego. Przykładowo, dla okresu rozliczeniowego od 1 stycznia do 30 czerwca 2025 roku, obowiązujący wymiar czasu służby wynosił 992 godziny, co przekłada się na około 41 służb 24-godzinnych i 8 godzin. Daje to średnio 7 służb miesięcznie. Zapewnienie stałego minimalnego stanu obsady w każdym dniu sprawia, że liczba planowanych służb 24-godzinnych w konkretnym miesiącu może być różna. Możliwe jest pełnienie służby pięć razy w miesiącu, aby w innym miesiącu liczba ta wynosiła nawet 10, zapewniając wypracowanie określonej normy w półrocznym okresie rozliczeniowym.
Wyzwania Operacyjne i Liczebność Zastępów
W ciągu ostatnich lat dostępność ochotników, zwłaszcza w godzinach pracy (od 7:00 do 16:00), znacząco spadła, co często skutkuje koniecznością wyjazdu do akcji zastępów w okrojonej obsadzie - do trzech lub czterech strażaków. Jest to problem, z którym borykają się jednostki straży pożarnych na całym świecie.
Raport NIST wskazuje, że czteroosobowy zastęp wykona te same czynności średnio o ponad 5 minut szybciej niż zastęp trzyosobowy, co stanowi ponad 25% różnicy w czasie. Dodatkowe 6% czasu na podanie wody na pożar można zaoszczędzić, gdy następny zastęp gaśniczy (Engine) ma mniej niż minutę drogi do miejsca zdarzenia. Standard NFPA 1710 wymaga obecności na miejscu zdarzenia (pożaru budynku mieszkalnego) 15-17 strażaków w ciągu 8 minut od zadysponowania.
Badania przeprowadzone przez International Association of Fire Fighters wykazały, że w 69% rejonów, gdzie pracowały zastępy mniejsze niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków. W dzisiejszych czasach, gdy pożar rozwija się bardzo szybko, niezwykle ważny jest czas ewakuacji, a podanie wody na źródło ognia ma jeszcze większe znaczenie niż kiedyś.
Paul Grimwood zaproponował stosowanie Critical Tasking Performance Index, czyli wskaźnika wykonania kluczowych zadań, służącego do określenia wydajności pracy strażaków w zależności nie tylko od ich liczebności, lecz także od sprzętu. Autor obliczył, że dla niedużych pożarów w budynkach niskich, trzyosobowy, dobrze wyszkolony i wyposażony zastęp jest w stanie wykonać jedynie 44% najważniejszych zadań. Dla porównania, czteroosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 61%, a pięcioosobowy na poziomie 65%. Aby osiągnąć 100% skuteczności w tego rodzaju zdarzeniach, na miejscu powinno być obecnych od 10 do 14 strażaków, a przy bardziej skomplikowanej wentylacji budynku - od 14 do 16 strażaków.
Kluczowe Przepisy Dotyczące Bezpieczeństwa w Akcji
Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej zawiera kluczowe przepisy dotyczące bezpieczeństwa strażaków na miejscu akcji, szczególnie ważne podczas działania w trzy lub cztery osoby.
Obsada Pojazdu i Postępowanie w Sytuacji Niepełnej Obsady
Z § 51 ust. 1 rozporządzenia wynika, że w samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników. W przypadku Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), gdy na alarm zgłosi się trzech lub czterech druhów, należy wyjechać do akcji, informując stanowisko kierowania o niepełnej obsadzie i prosząc o zadysponowanie dodatkowych sił i środków, jeśli ze zgłoszenia wynika, że mogą być potrzebne. Na przykład, przy kolizji samochodów osobowych bez poszkodowanych, trzy osoby mogą mieć trudności z jednoczesnym kierowaniem ruchem i sorpcją płynów eksploatacyjnych na ruchliwej drodze. W takiej sytuacji należy rozważyć prowadzenie jedynie działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa, do czasu przybycia dodatkowych sił.
Sytuacja komplikuje się, gdy na alarm stawi się tylko jeden bądź dwóch druhów. Jeżeli zdarzenie nie jest poważne, fakt ten należy zgłosić do stanowiska kierowania, pozostawiając dyspozytorowi decyzję o wyjeździe w okrojonym składzie. Warto też wstrzymać się kilka minut z wyjazdem, na wypadek, gdyby inni strażacy mieli problem z dotarciem do jednostki.
Natomiast, jeśli ze zgłoszenia wynika zagrożenie dla mienia o dużej wartości, zdrowia lub życia ludzkiego bądź zwierząt, należy niezwłocznie jechać do akcji, natychmiast powiadamiając dyspozytora o mocno ograniczonej obsadzie i prosząc o wysłanie dodatkowych sił i środków. Informacja o liczbie druhów w zastępie jest bardzo ważna dla dyspozytora i zaleca się podawanie jej zawsze. Na przykład, w przypadku pożaru domu jednorodzinnego z potencjalnymi osobami w środku, dwaj druhowie, którzy przybyli pierwsi, mogą rozpocząć rozpoznanie i zarządzić ewakuację, nawet jeśli wymaga to odstąpienia od niektórych działań w celu zapewnienia własnego bezpieczeństwa (np. ze względu na niebezpiecznego psa).
Wymiana i Stan Psychofizyczny Strażaków
§ 51 ust. 2 rozporządzenia wskazuje na konieczność dokonywania odpowiednio częstej wymiany strażaków. Aby podmienić ludzi, dysponując zastępami trzy- lub czteroosobowymi, należy oczywiście mieć ich więcej na miejscu akcji. Jeśli nie ma możliwości podmiany ratowników, podczas przydzielania dodatkowych zadań, należy zwrócić szczególną uwagę na stan psychofizyczny strażaków. Należy pamiętać, że nierzadko strażacy ochotnicy jadą na akcję po kilku godzinach pracy zawodowej.
Działania Przy Potwierdzonym Zagrożeniu Życia i Zasada 2in-2out
§ 51 ust. 3 dotyczy sytuacji, w której uzyskano informację o potwierdzonym zagrożeniu dla życia. W przypadku przyjazdu trzyosobowego zastępu, zadania związane z zapewnieniem wody do celów gaśniczych (jeśli to możliwe, wykonanie zasilania z hydrantu) oraz prowadzenie rozpoznania z zewnątrz będzie musiał wykonać kierowca. Jeśli z analizy ryzyka wynika, że możliwe jest przeprowadzenie skutecznych działań wewnętrznych, to, odstępując od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne, dowódca zastępu wraz z ratownikiem będą musieli przeprowadzić natarcie na pożar, zazwyczaj połączone z przeszukaniem pomieszczeń.
Trzeba liczyć się z koniecznością wycofania strażaków i prowadzenia działań z zewnątrz (np. gaszenie pożaru lub techniki VEIS - wentylacja, wejście do pomieszczenia, odizolowanie go od pożaru, szybkie przeszukanie) w przypadku dalszego pogarszania się sytuacji.
Jeśli na miejsce zdarzenia przyjadą cztery osoby, sytuacja jest bardziej komfortowa, ponieważ dowódca oraz kierowca pozostają na zewnątrz budynku, a rota złożona z dwóch ratowników wprowadzana jest do środka. Komfort ten polega na możliwości zastosowania zasady 2in-2out (każdych dwóch strażaków pracujących wewnątrz budynku asekuruje dwóch na zewnątrz). Rotę asekurującą tworzą w tym przypadku dowódca i kierowca wozu bojowego. W razie potrzeby ratowania strażaka, mogą oni niezwłocznie wkroczyć do akcji, pod warunkiem, że są przygotowani (posiadają aparaty powietrzne na plecach, kompletne ubranie specjalne itd.). Oczywiście, w takiej sytuacji sprzęt pozostanie bez opieki. Odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne można jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych w danym momencie zabezpieczeń. Jeżeli dana jednostka posiada cztery aparaty powietrzne, to działać w odstępstwie od zasad można jedynie wówczas, gdy dowódca wozu i kierowca będą przygotowani do asekuracji ratowników pracujących wewnątrz.
Czynniki Wpływające na Wydajność i Bezpieczeństwo
Warto zwrócić szczególną uwagę na to, że wpływ na wydajność pracy w strefie zagrożenia ma nie tylko liczba strażaków i posiadany przez nich sprzęt, lecz także ich motywacja i podejście do służby, jakość dowodzenia, umiejętność bycia liderem przez dowódcę, koordynacja na miejscu zdarzenia, umiejętność współpracy w rotach i rot między sobą, doświadczenie oraz indywidualne wyszkolenie strażaków.