Zwolnienia Lekarskie Strażaków: Przepisy i Zasady

Kwestie związane ze zwolnieniami lekarskimi, rozliczaniem czasu służby oraz nadgodzin są przedmiotem licznych pytań i wątpliwości wśród strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz ochotniczych straży pożarnych (OSP).

Podstawowe Zasady Zwolnienia Lekarskiego Strażaków PSP

W okresie przebywania na zwolnieniu lekarskim, strażak Państwowej Straży Pożarnej co do zasady otrzymuje 80% uposażenia. Takie zwolnienie obejmuje okres, w którym strażak jest zwolniony od zajęć służbowych z powodu:

• choroby strażaka, w tym niemożności wykonywania zajęć służbowych z przyczyn określonych w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa;
• oddawania krwi lub jej składników w jednostkach organizacyjnych publicznej służby krwi lub z powodu okresowego badania lekarskiego dawców krwi.

Kiedy przysługuje 100% uposażenia?

Prawo do 100% uposażenia zachowuje się, jeżeli zwolnienie lekarskie obejmuje okres, w którym strażak jest zwolniony od zajęć służbowych z powodu:

1. wypadku pozostającego w związku z pełnieniem służby,
2. choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby,
3. wypadku w drodze do miejsca pełnienia służby lub w drodze powrotnej ze służby,
4. choroby przypadającej w czasie ciąży,
5. poddania się niezbędnym badaniom lekarskim przewidzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz poddania się zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów,
6. oddania krwi lub jej składników w jednostkach organizacyjnych publicznej służby krwi lub z powodu badania lekarskiego dawców krwi,
7. przebywania na obserwacji w podmiocie leczniczym w wyniku skierowania przez komisję lekarską,
8. stwierdzenia zakażenia lub zachorowania na chorobę, o której mowa w przepisach o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, przy czym stwierdzone zakażenie lub zachorowanie powstało w związku z wykonywaniem zadań służbowych w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii z powodu tej choroby.

Prawo do 100% uposażenia przysługuje również, gdy strażak został zwolniony od zajęć służbowych:

• podczas oddelegowania do realizacji zadania poza granicami państwa w grupie ratowniczej,
• w wyniku popełnienia przez inną osobę umyślnego czynu zabronionego w związku z wykonywaniem przez strażaka czynności służbowych, stwierdzonego orzeczeniem wydanym przez uprawniony organ,
• na skutek czynów o charakterze bohaterskim dokonanych w szczególnie niebezpiecznych warunkach, z wykazaniem wyjątkowej odwagi, z narażeniem życia lub zdrowia, w obronie prawa, nienaruszalności granic państwowych, życia, mienia lub bezpieczeństwa obywateli,
• na skutek podlegania obowiązkowej kwarantannie, izolacji lub izolacji w warunkach domowych, o których mowa w przepisach o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, jeżeli podleganie tej kwarantannie lub izolacji powstało w związku z wykonywaniem zadań służbowych w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii z powodu tej choroby.

Wykonywanie zadań służbowych w przypadkach związanych z zakażeniem lub kwarantanną/izolacją stwierdza pisemnie przełożony właściwy do spraw osobowych lub upoważniona przez niego osoba. Związek zwolnienia od zajęć służbowych z czynami o charakterze bohaterskim stwierdza, w drodze decyzji, przełożony strażaka.

Zwolnienia Lekarskie na Opiekę nad Dzieckiem lub Członkiem Rodziny

Zwolnienie lekarskie obejmuje również okres, w którym strażak jest zwolniony od zajęć służbowych z powodu:

• konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym dzieckiem własnym lub małżonka strażaka, dzieckiem przysposobionym, dzieckiem przyjętym na wychowanie i utrzymanie, do ukończenia przez nie 14. roku życia;
• konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Za członków rodziny uważa się małżonka, rodziców, rodzica dziecka strażaka, ojczyma, macochę, teściów, dziadków, wnuki, rodzeństwo oraz dzieci w wieku powyżej 14 lat, jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym ze strażakiem w okresie sprawowania nad nimi opieki;
• konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem własnym lub małżonka strażaka, dzieckiem przysposobionym, dzieckiem przyjętym na wychowanie i utrzymanie, do ukończenia przez nie 8. roku życia, w przypadku:
  • nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, klubu dziecięcego, przedszkola lub szkoły, do których dziecko uczęszcza, a także w przypadku choroby niani, z którą rodzice mają zawartą umowę uaktywniającą, lub dziennego opiekuna, sprawujących opiekę nad dzieckiem,
  • porodu lub choroby małżonka strażaka lub rodzica dziecka strażaka, stale opiekujących się dzieckiem, jeżeli poród lub choroba uniemożliwia temu małżonkowi lub rodzicowi sprawowanie opieki nad dzieckiem,
  • pobytu małżonka strażaka lub rodzica dziecka strażaka, stale opiekujących się dzieckiem, w szpitalu lub innym zakładzie leczniczym.

Zwolnienie od zajęć służbowych z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem (do 14 lat lub do 8 lat) przysługuje przez okres nie dłuższy niż 60 dni w roku kalendarzowym. Natomiast w przypadku opieki nad innym chorym członkiem rodziny - przez okres nie dłuższy niż 14 dni w roku kalendarzowym, przy czym okresy te łącznie nie mogą przekroczyć 60 dni w roku kalendarzowym. Przepis ten stosuje się bez względu na liczbę dzieci i innych członków rodziny wymagających opieki.

Nadgodziny i Czas Wolny podczas Zwolnienia Lekarskiego

Strażaków zastanawia m.in. kwestia, czy jeżeli strażak PSP miał odebrać dzień wolny, ale akurat tego dnia zachorował, to może odebrać ten dzień wolny w innym terminie. Do związków zawodowych strażaków Państwowej Straży Pożarnej docierają pytania dotyczące utraty czy przepadku nadgodzin. Związek Zawodowy Strażaków Florian oraz Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Pracowników Pożarnictwa zwracają się w tej sprawie do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Według związkowców, przedstawiciele Komendy Głównej PSP i komend wojewódzkich informują o nowym rozporządzeniu m.in. w zakresie tzw. przepadku lub utraty nadgodzin w sytuacji zwolnienia lekarskiego w dniu zaplanowanego odbioru. Z pisma Biura Kadr Komendy Głównej PSP z 6 listopada 2025 roku wynika, że jeśli strażak przebywa na zwolnieniu lekarskim w dniu zaplanowanego odbioru czasu wolnego, to nie ma obowiązku udzielenia mu innego dnia wolnego.

Zrzeszeni strażacy PSP sądzą, że ten argument nie ma oparcia w przepisach prawa, a w szczególności w nowym brzmieniu rozporządzenia, które nie przewiduje utraty prawa do odbioru czasu wolnego w razie usprawiedliwionej nieobecności. Takie zwolnienie jest ustawowo traktowane jako usprawiedliwiona nieobecność, która nie może powodować ograniczenia innych praw strażaka, w tym prawa do odbioru czasu wolnego za służbę ponadnormatywną.

Strażacy-związkowcy powołują się na artykuł 105 Ustawy o PSP, zgodnie z którym „zwolnienie lekarskie jest ustawowo określone jako usprawiedliwiona nieobecność w służbie, za którą strażak otrzymuje uposażenie zasadnicze oraz dodatki do uposażenia o charakterze stałym w wysokości 80 lub 100 procent zależnie od przyczyny”. Tym samym nieobecność na L-4 nie może stanowić podstawy do pozbawienia strażaka prawa do wcześniej wypracowanych nadgodzin. Jak tłumaczą strażacy PSP, nadgodziny pojawiające się jako skutek pełnienia służby ponad normę, stanowią nabyte prawo strażaka do czasu wolnego albo rekompensaty pieniężnej. To oznacza, że w przywołanych sytuacjach strażak powinien odebrać wolne w innym terminie.

Harmonogramy Służby i Szkolenia a Zwolnienia Lekarskie

Strażacy dyskutują również o półrocznych harmonogramach i miesięcznych grafikach służby. Mają wątpliwości, czy harmonogram obejmujący pół roku ma charakter planu stałego i nie podlega zmianom, czy też można go zmieniać, jeśli wystąpią okoliczności, przykładowo uczestnictwo w szkoleniu, zwolnienie lekarskie, czy odbiór nadgodzin. Związkowcy przypominają, że przepisy rozporządzenia obligują przełożonych do informowania na piśmie strażaka o ustalonym grafiku, ale nie precyzują, czy wymaga to również podpisania tego przez funkcjonariusza. Strażacy mają nadzieję, że eksperci z resortu spraw wewnętrznych wyjaśnią te kwestie.

Szkolenia i Kursy

Sytuacja strażaków, którzy uczestniczą w szkoleniach i kursach, zwłaszcza organizowanych przez ośrodki szkoleniowe PSP, również budzi pytania. Zdaniem związków zawodowych, przepisy określają czas przeznaczony na szkolenia wynikające z programu nauczania jako czas służby. Niekiedy terminy szkoleń są przyczyną kłopotów, ponieważ często są ustalane doraźnie, co uniemożliwia ich wcześniejsze ujęcie w harmonogramie bądź grafiku.

Podobne trudności dostrzega się przy rozliczaniu udziału w kursach i szkoleniach strażaków pełniących funkcje kierownicze i posiadających dodatek funkcyjny, gdzie pojawia się problem łączenia godzin przeznaczonych na szkolenie z godzinami nadliczbowymi. Prawidłowa ewidencja czasu pracy jest trudna, gdyż brakuje jednolitych wytycznych w tym zakresie.

Wątpliwości strażaków obejmują również:

• czy przerwy, chociażby 15-minutowe, wyznaczane przez organizatora szkolenia wliczają się do czasu służby;
• czy dojazd samochodem służbowym do ośrodka szkoleniowego jest czasem służby strażaka;
• jak traktować sytuację, gdy strażak jedzie na 2-dniowe szkolenie i w harmonogramie półrocznym ma zaplanowane pierwszego dnia 16, a drugiego 8 godzin służby, a skierowano go na naukę i brał udział w zajęciach dziennie po 8 lekcji 45-minutowych, nie wliczając przerw;
• czy jeśli strażak jedzie na szkolenie i zapewnia mu się zakwaterowanie, to jego cały pobyt w ośrodku, już z noclegiem, trzeba traktować jako czas służby.

Długotrwałe Zwolnienia Lekarskie i Komisje Lekarskie

Po 60 dniach zwolnienia obowiązkowo trzeba uzyskać zaświadczenie lekarskie od orzecznika, tak jak przy badaniach profilaktycznych okresowych. Podstawą prawną na 60 dni zwolnienia jest § 3 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia MSWiA z dnia 27.10.2005 r. w sprawie zakresu, trybu i częstotliwości przeprowadzania okresowych profilaktycznych badań lekarskich.

W przypadku dłuższego zwolnienia niż 30 dni, strażak powinien zostać skierowany na badania okresowe po powrocie do służby. Liczy się tylko ilość dni zwolnienia lekarskiego, nie rozróżnia się, czy zwolnienie było w związku ze służbą, czy nie.

Zgodnie z art. 43 ust. 3 Ustawy o PSP, strażaka można zwolnić ze służby w przypadku upływu 12 miesięcy od dnia zaprzestania służby z powodu choroby. Ponad 12 miesięcy niezdolności do służby jest dopuszczalne tylko, jeżeli strażakowi przysługuje prawo do urlopu zdrowotnego.

Urlop Zdrowotny

Art. 71f Ustawy o PSP stanowi, że strażakowi można udzielić płatnego urlopu zdrowotnego w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia w wymiarze nieprzekraczającym jednorazowo 6 miesięcy. Łączny wymiar takiego urlopu nie może przekroczyć 18 miesięcy w ciągu całej służby. O przyznaniu takiego urlopu decyduje komisja lekarska i może go przyznać tylko, jeżeli strażak rokuje powrót do takiego stanu zdrowia, który pozwoli mu wykonywać obowiązki służbowe.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie właściwości i trybu postępowania komisji lekarskich podległych Ministrowi Spraw Wewnętrznych z dnia 9 lipca 1991 r. (§ 32 ust. 1) wskazuje, że komisja lekarska orzeka o potrzebie udzielenia urlopu zdrowotnego strażakowi, gdy osoba badana mimo wykorzystania 12 miesięcy zwolnienia od wykonywania obowiązków służbowych z powodu choroby nie odzyskała zdolności do wykonywania tych obowiązków, a stan jej zdrowia rokuje poprawę w stopniu umożliwiającym dalsze pełnienie służby. Stąd wynika, że po 12 miesiącach zwolnienia musi być komisja, która zdecyduje o urlopie zdrowotnym albo o całkowitej niezdolności do służby. Należy jednak pamiętać, że komendant i tak może zwolnić ze służby po 12 miesiącach zwolnienia na podstawie w/w ustawy o PSP.

Wysłanie strażaka na komisję lekarską leży w gestii komendanta i może nastąpić po tygodniu chorobowego, jak i po 11 miesiącach. Ustawa nie precyzuje terminu, po którym obowiązkowo trzeba iść na komisję.

Specyfika Zwolnień Lekarskich dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Na mocy art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku.

Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następuje w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą, zaś w celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym - na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej.

W związku z powiązaniem prawa do ekwiwalentu pieniężnego z faktycznym uszczerbkiem w zarobkach pracownika spowodowanym uczestniczeniem w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zobowiązują pracodawcę zatrudniającego pracownika będącego członkiem OSP do wydania mu zaświadczenia określającego wysokość utraconego wynagrodzenia w konsekwencji korzystania z niepłatnego zwolnienia od pracy, w celu przedstawienia właściwemu organowi uprawnionemu do wypłaty należnego ekwiwalentu.

Wyrok Sądu Najwyższego a ekwiwalent i zasiłek chorobowy

Problem jednoczesnego pobierania zasiłku chorobowego i ekwiwalentu był przedmiotem orzeczenia Sądu Najwyższego (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2009 r., I UK 351/08). W analizowanej sprawie ubezpieczony, pobierając zasiłek chorobowy z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem, wykonywał jednocześnie prace na podstawie umowy zlecenia zawartej z Urzędem Miasta, polegające na utrzymywaniu sprzętu ochotniczej straży pożarnej w stałej gotowości.

Sąd Najwyższy uznał w swoim wyroku, że udział w akcjach ratowniczych, jakkolwiek uprawniający do otrzymania ekwiwalentu, nie może być uznany za pracę zarobkową, ze względu na szczególny społeczny charakter funkcjonowania ochotniczych straży pożarnych. W związku z tym można pobierać jednocześnie zasiłek chorobowy i ekwiwalent za udział w działaniu ratowniczym.

tags: #ile #dni #moze #chorowac #strazak