Ospa wietrzna jest ostrą chorobą zakaźną wywołaną przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Jest to jedna z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, która dotyka przede wszystkim dzieci. Szczepienie stanowi skuteczną metodę profilaktyki, chroniąc przed chorobą i jej potencjalnie groźnymi powikłaniami.
Czym jest ospa wietrzna i dlaczego szczepienie jest ważne?
Ospa wietrzna to powszechna choroba zakaźna, za którą odpowiada wirus ospy wietrznej i półpaśca. Jest niezwykle zaraźliwa - w przypadku kontaktu domowego z osobą chorą zachoruje do 90% narażonych. Najczęstszym źródłem zakażenia jest bezpośredni kontakt z chorym lub droga kropelkowa, a także kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzielinami z dróg oddechowych chorej osoby. Okres zakaźności trwa 1-2 dni przed i do 6 dni po pojawieniu się wysypki, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
Objawy i przebieg choroby
Pojawienie się charakterystycznej swędzącej wysypki zwykle jest poprzedzone kilkudniowym okresem objawów zwiastunowych, takich jak bóle głowy, gorączka lub stan podgorączkowy, złe samopoczucie czy utrata apetytu. Do głównych objawów choroby należą:
- swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i błonach śluzowych,
- gorączka,
- złe samopoczucie,
- bóle głowy i mięśni,
- powiększenie węzłów chłonnych.
W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, a wysypka ustępuje w ciągu 1-2 tygodni. Jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Ospa wietrzna jest chorobą nieprzewidywalną; nie jesteśmy w stanie przewidzieć, które dzieci przechorują ją łagodnie, a u których dojdzie do rozwoju ciężkich powikłań. Do najczęstszych powikłań należą zakażenia bakteryjne skóry, które mogą prowadzić do powstania szpecących blizn. Jeszcze groźniejsze są powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie móżdżku, mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych, które mogą prowadzić do trwałych zaburzeń neurologicznych. Może wystąpić także ostra małopłytkowość.
Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej do końca życia. W sprzyjających okolicznościach, np. stanach zaburzonej odporności (jak zaostrzenia chorób przewlekłych), wirus może ulec reaktywacji, powodując półpasiec.
Ospa w Polsce i ryzykowne praktyki
W Polsce ospa wietrzna jest chorobą częstą. Rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia.
Mimo powszechnej świadomości, nadal spotyka się praktykę tzw. „ospa party” - spotkania organizowane przez rodziców lub opiekunów, podczas których zdrowe dzieci, które nie przechodziły jeszcze ospy wietrznej, mają kontakt z dzieckiem aktualnie zarażonym. W zamyśle celem takiego spotkania jest zarażenie zdrowych dzieci, aby po przejściu choroby ich układ odpornościowy wytworzył trwałą odporność. Jednak ospa wietrzna jest chorobą nieprzewidywalną, a celowe narażanie dziecka na zakażenie wiąże się z ryzykiem poważnych powikłań, mogących wymagać nawet leczenia szpitalnego.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej: Charakterystyka i działanie
Szczepionka przeciw ospie wietrznej należy do tzw. szczepionek żywych. Zawiera żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa. Atenuowane wirusy nie mogą wywołać pełnoobjawowej choroby, ale są rozpoznawane przez układ odpornościowy człowieka. W ten sposób organizm może wytworzyć przeciwciała ochronne bez ryzyka wysokiej gorączki, nasilonej wysypki i poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc czy mózgu.
Na rynku polskim obecnie dostępne są dwie szczepionki przeciwko ospie wietrznej: Varilrix i Varivax. Obie zawierają żywe, osłabione wirusy i są przeznaczone dla pacjentów od ukończenia 12. miesiąca życia (lub 9. miesiąca w szczególnych przypadkach).
Schemat dawkowania i zalecane odstępy
W ramach podstawowego schematu szczepień przeciwko ospie wietrznej podaje się dwie dawki szczepionki. Każdy pacjent potrzebuje dwóch zastrzyków do wytworzenia skutecznej i długotrwałej ochrony.
Wiek rozpoczęcia szczepienia
Immunizacja jest przeznaczona głównie dla osób od ukończonego 12. miesiąca życia. W razie zagrożenia epidemicznego lub w uzasadnionych medycznie przypadkach szczepienie jest również możliwe u niemowląt od 9. miesiąca życia.
Odstępy między dawkami
W Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) i ulotce szczepionek przeciw ospie wietrznej wskazano, że odstęp pomiędzy dawkami wynosi nie mniej niż 6 tygodni. Zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi podawania szczepionek, opartymi na mechanizmach odporności i wieloletnich obserwacjach, odstęp 4 tygodni pomiędzy dawkami jest również wystarczający, zwłaszcza u dzieci powyżej 1. roku życia. Jednak w żadnym wypadku odstęp pomiędzy dawkami nie powinien być krótszy niż 4 tygodnie; można to interpretować jako dopuszczenie minimalnego, choć niezalecanego, 4-tygodniowego odstępu.
W zaleceniach amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Szczepień (ACIP) wskazano, że zalecany minimalny odstęp między dwiema dawkami szczepionki przeciw ospie wietrznej wynosi 3 miesiące. Jeżeli jednak drugą dawkę podano po upływie więcej niż 28 dni od pierwszej dawki, drugą dawkę uznaje się za ważną i nie trzeba jej powtarzać.
Optymalny odstęp pomiędzy dawkami powinien wynosić co najmniej 6 tygodni do 3 miesięcy, zawsze z zachowaniem minimalnego 6-tygodniowego odstępu.
Schematy dawkowania dla poszczególnych preparatów
W zależności od wieku pacjenta i wybranego preparatu, schemat szczepienia może się nieco różnić:
| Preparat | Wiek pacjenta | Odstęp między dawkami | Dawkowanie (objętość) |
|---|---|---|---|
| Varivax | Niemowlęta w wieku 9-12 miesięcy | Minimum 3 miesiące | 0,5 ml we wstrzyknięciu |
| Osoby do 12. roku życia | Co najmniej 1 miesiąc | ||
| Osoby od 13. roku życia | Od 4 do 8 tygodni | ||
| Varilrix | Niemowlęta 9-12 miesięcy oraz osoby od 12. miesiąca życia | Minimum 3 miesiące (dla niemowląt) Co najmniej 6 tygodni (dla osób od 12. miesiąca życia) |
Dla preparatu Varivax i Varilrix schemat szczepienia jest dwudawkowy, realizowany w formie domięśniowych lub podskórnych wstrzyknięć. U małych dzieci wkłucia są wykonywane w przednio-boczną część uda, a u pozostałych - w mięsień naramienny.
Skuteczność i czas trwania ochrony
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej cechuje się bardzo wysoką skutecznością. Całkowita skuteczność szczepionki przekracza 95%.
- Jeżeli pod uwagę weźmiemy ochronę przed ciężkim przebiegiem zakażenia, to skuteczność podania 1 dawki lub 2 dawek jest porównywalna i wynosi około 98-99%.
- Ochrona przed rozwojem jakichkolwiek objawów ospy wietrznej jest wysoka: po podaniu 2 dawek wynosi 92% (po 1 dawce wynosi 77-86%).
Dwie dawki szczepionki na ospę wietrzną dają skuteczną i długotrwałą ochronę przed zachorowaniem. Badania prowadzone w latach 1995-2009 wykazały, że immunizacja zapewnia co najmniej 15-letnią ochronę. Obserwowany w badaniach klinicznych czas utrzymywania się odporności po podaniu dwóch dawek szczepionki wynosi obecnie kilkanaście lat. Nie ma podstaw, aby sądzić, że odporność poszczepienna nie będzie się utrzymywać dłużej - kolejne lata przyniosą dalsze dane dotyczące długotrwałej ochrony poszczepiennej. Dzięki kampaniom szczepień odnotowano zmniejszenie liczby przypadków ospy wietrznej nawet o 95% i o 90% spadła liczba hospitalizacji z powodu tej choroby.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej może zostać również podana jako szczepienie poekspozycyjne (po kontakcie z chorym) - optymalnie do 72 godzin od kontaktu, co zwiększa szansę na uniknięcie zachorowania lub złagodzenie przebiegu choroby.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Szczepionki przeciw ospie wietrznej są bezpieczne i dobrze tolerowane. U osób zdrowych rzadko wywołują niepożądane odczyny poszczepienne. Oprócz zaczerwienienia, obrzęku i/lub bólu w miejscu podania szczepionki, może wystąpić stan podgorączkowy lub gorączka (najczęściej, w ponad 1 na 10 przypadków). Rzadziej, u mniej niż 1 na 10 zaszczepionych osób, obserwuje się drażliwość, rumień, ból w miejscu wstrzyknięcia, wysypkę ospopodobną (zwykle średnio 5 krostek). Poza tym, jeszcze rzadziej występują takie skutki uboczne jak osłabienie, problemy ze snem, katar czy ból głowy. Specyficznym, choć rzadkim, działaniem niepożądanym jest pojawienie się wysypki w postaci pojedynczych zmian skórnych, zwykle między 7. a 12. dniem po szczepieniu - ustępuje ona samoistnie i nie wymaga leczenia. Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej.
Nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z niedoborami odporności.
Przeciwwskazania do szczepienia
Istnieje kilka przeciwwskazań do zastosowania szczepionki przeciw ospie wietrznej. Są to:
- alergie i nadwrażliwości na składnik/i szczepionki (np. neomycynę),
- ciąża,
- zaburzenia odporności, w tym stany obniżenia odporności,
- chłoniaki i inne nowotwory z zajęciem szpiku czy układu chłonnego,
- infekcja z wysoką gorączką,
- leczenie immunosupresyjne.
U najwrażliwszych grup, wymienionych powyżej, zachodzi wzmożone ryzyko przełamania odporności przez osłabione wirusy zawarte w szczepionce. Z tego powodu immunizacja jest zawsze poprzedzona dokładnym wywiadem medycznym, w którym wyklucza się wszelkie przeciwwskazania. Szczepienie przeciwko ospie wietrznej nie wymaga specjalnego przygotowania. Przed podaniem szczepionki lekarz przeprowadza rozmowę i badanie, na podstawie których dokonuje kwalifikacji do szczepienia.
Szczepienia obowiązkowe i zalecane w Polsce
Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO), szczepienie przeciwko ospie wietrznej należy do szczepień obowiązkowych wśród określonych grup ryzyka. Obowiązkowym szczepieniom przeciw ospie wietrznej podlegają dzieci i młodzież do ukończenia 19. roku życia przebywające lub zakwalifikowane do pobytu w różnych placówkach opieki zbiorowej, m.in. w żłobkach, przedszkolach, domach dziecka, domach pomocy społecznej.
U pozostałych osób szczepienie należy do szczepień zalecanych. Szczepionki są dostępne dla dorosłych i dzieci, które ukończyły 9. miesiąc życia.