Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to jednostka umundurowana, wyposażona w specjalistyczny sprzęt, której głównym zadaniem jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi. W Polsce funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek OSP, zrzeszających ponad 700 tysięcy strażaków. Jednostki OSP działają jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną (PSP). Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej.
Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), co stawia przed nimi szereg wymagań sprzętowych oraz personalnych. Niezależnie od włączenia do KSRG, jednostki OSP sprawnie działają zarówno podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, jak i służąc lokalnej społeczności.
Podstawy prawne funkcjonowania OSP
Ochotnicze straże pożarne oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP funkcjonują jako stowarzyszenia na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Dodatkowo, ich działalność opiera się na przepisach ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Stowarzyszenie, które zamierza tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, jest obowiązane określić w statucie strukturę organizacyjną i zasady ich tworzenia. Każde stowarzyszenie musi posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej. OSP jako stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, podlegającym wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność z chwilą wpisania do KRS.
Najważniejszym dokumentem w jednostce OSP jest statut. W statucie znajdują się informacje dotyczące celów i sposobów działania, praw i obowiązków członków oraz zasad wyboru i funkcjonowania władz stowarzyszenia. Statut określa również, kto może zostać członkiem jednostki.
Rodzaje członkostwa w OSP
Statut Ochotniczej Straży Pożarnej zazwyczaj przewiduje kilka rodzajów członkostwa, z których każdy ma inne prawa i obowiązki:
- Członkowie zwyczajni (czynni): Aktywnie uczestniczą w wykonywaniu postanowień statutu OSP i realizacji jej celów. Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65.
- Członkowie wspierający: Może być to osoba fizyczna lub prawna, bez względu na jej miejsce zamieszkania i siedzibę, która zadeklaruje wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie. Członek wspierający ma prawo uczestniczenia w pracach i imprezach organizowanych przez OSP, a także z głosem doradczym w Walnym Zebraniu Członków.
- Członkowie honorowi: Są to osoby szczególnie zasłużone dla ochrony przeciwpożarowej.
Praktyka pokazuje, że każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem, ponieważ spektrum działań OSP jest bardzo szerokie. Osoby nieuczestniczące w akcjach mogą wspierać jednostkę na wiele sposobów.
Członek honorowy OSP: definicja i wymagania
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP, członkiem honorowym może być każda osoba fizyczna, bez względu na miejsce zamieszkania, szczególnie zasłużona dla ochrony przeciwpożarowej. Godność członka honorowego nadaje Walne Zebranie Członków OSP.
Czy zmarła osoba może zostać członkiem honorowym?
Kwestia nadania godności członka honorowego zmarłej osobie jest często poruszana. W prawie cywilnym, osoba fizyczna to prawne określenie człowieka od chwili urodzenia aż do śmierci. Zmarły nie mieści się w tej kategorii, ponieważ nie jest już osobą fizyczną w rozumieniu prawa. W związku z tym, zgodnie z ogólnymi przepisami i statutem wzorcowym, zmarła osoba nie może zostać członkiem honorowym OSP.
Należy jednak pamiętać, że statut każdej jednostki OSP może się różnić od statutu wzorcowego, dlatego zawsze warto zweryfikować konkretne zapisy w statucie danej jednostki.
Prawa i obowiązki członka honorowego
Zgodnie ze statutem, członek honorowy ma prawo uczestniczyć w pracach i imprezach organizowanych przez OSP, a także z głosem doradczym w Walnym Zebraniu Członków. Wiele jednostek, odchodząc od wzorca, w swoich statutach precyzuje, że taki członek zachowuje wszystkie prawa poza możliwością członkostwa w Jednostce Operacyjno-Technicznej (JOT) i jest zwolniony z opłacania składek.
Nadanie statusu członka honorowego wymaga głosowania Walnego Zebrania Członków.
Funkcje honorowe w OSP
Warto zaznaczyć, że statut OSP nie przewiduje funkcji takich jak „honorowy prezes” czy „honorowy naczelnik”. Istnieje jedynie pojęcie „członka honorowego OSP”. Osoby, które pełniły ważne funkcje w zarządzie, mogą zostać uhonorowane tytułem członka honorowego OSP, ale nie istnieją formalne stanowiska funkcyjne o statusie "honorowym". Dystynkcje związane z najwyższą pełnioną funkcją mogą być noszone przez byłych członków Zarządu, lecz nie oznaczają one istnienia odrębnej "honorowej" funkcji w strukturach władz.
Kwestia nadawania patrona OSP
Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej, jako stowarzyszenia, działają na podstawie ustawy Prawo o stowarzyszeniach i są samorządnymi zrzeszeniami. Decyzja o tym, czy będą miały imię jakiegoś patrona, należy wyłącznie do nich. Podział kompetencji pomiędzy władze stowarzyszenia określa statut.
Jeśli statut OSP powierza wprost uprawnienie do nadania imienia np. zarządowi, to właśnie ten organ ma do tego prawo. Natomiast jeśli w statucie takie uprawnienie nie zostało wprost przekazane żadnemu organowi, to zgodnie z art. 11 ust. 1 zd. 2 Prawa o stowarzyszeniach, prawo to przysługuje Walnemu Zebraniu Członków. Nie można przyjmować, że prawo to przysługuje zarządowi przez analogię, np. na podstawie zapisu o nadawaniu herbu.
Wiele jednostek, oprócz ogólnego patrona wszystkich strażaków - św. Floriana, decyduje się na ustanowienie własnego, lokalnego patrona, co jest możliwe pod warunkiem odpowiednich zapisów w statucie.