Ospa wietrzna jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, wywoływaną przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Rozprzestrzenia się bardzo łatwo poprzez bezpośredni kontakt z osobą chorą, drogą kropelkową, a także przez łożysko. Zakazić można się również przez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z górnych dróg oddechowych chorego. Większość osób kojarzy ją ze swędzącą wysypką, która jest najbardziej charakterystycznym objawem tej choroby. Okres wylęgania się choroby trwa około 14-16 dni, a osoba chora może zarażać 2 dni przed i do 6 dni po pojawieniu się wysypki na ciele.
Charakterystyka ospy wietrznej i jej objawy
Choroba bardzo rzadko przebiega bezobjawowo. Do najczęstszych objawów występujących podczas przebiegu ospy należą:
- Swędząca wysypka o charakterze grudkowo-pęcherzykowym: Najczęściej występuje na tułowiu, kończynach, twarzy, skórze głowy. W początkowym stadium pojawia się zaczerwienienie, następnie pęcherz, na którym tworzy się strup; odpada on samoistnie po 1-2 tygodniach. Możliwe jest pozostanie blizn na ciele.
- Gorączka/stan podgorączkowy
- Bóle głowy
- Złe samopoczucie
- Utrata apetytu
- Powiększone węzły chłonne.
Powikłania ospy wietrznej - dlaczego warto szczepić?
Nawet po łagodnym przechorowaniu ospy wietrznej wirus VZV pozostaje w organizmie w postaci utajonej do końca życia. W przypadku spadku odporności może dojść do rozwoju półpaśca. Dużo ciężej chorobę przechodzą osoby dorosłe oraz młodzież w porównaniu do dzieci. Zakażenie ospą wietrzną jest także niebezpieczne dla kobiet w ciąży, gdzie około 2% przypadków kończy się urodzeniem dziecka z trwałymi uszkodzeniami narządowymi (tzw. wrodzona ospa wietrzna). Ciężka postać ospy wietrznej może wystąpić u 17-30% noworodków, jeśli kobieta w ciąży zostanie zarażona 5 dni przed lub 2 dni po porodzie. Wśród rzadkich, ale groźnych powikłań wymienia się:
- Zakażenia bakteryjne skóry, które mogą prowadzić do powstawania blizn.
- Powikłania neurologiczne: zapalenie móżdżku, mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych, prowadzące do trwałych zaburzeń neurologicznych.
- Ostra małopłytkowość.
- Zapalenie mięśnia sercowego, nerek, nerwu wzrokowego, stawów (występują rzadko).
Szczepionka na ospę wietrzną - skuteczność i zasady stosowania
Przeciwko ospie wietrznej można się zaszczepić, a dostępne szczepionki są skuteczne w ponad 95%. Szczepionka na ospę wietrzną znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania i jest jedną z najskuteczniejszych metod profilaktyki tej choroby, znacznie redukując ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań.
Dostępne preparaty i ich skuteczność
Na rynku aptecznym dostępne są 2 preparaty, zawierające żywy, atenuowany szczep wirusa VZV (Varilrix, Varivax, obydwie zawierają ten sam szczep wirusa, OKA). Obie cechują się wysoką skutecznością, sięgającą 95%. Skuteczność dwóch dawek szczepionki w zapobieganiu zachorowaniom na ospę szacuje się na około 95%. Ochrona przed rozwojem jakichkolwiek objawów ospy wietrznej jest wysoka i po podaniu 2 dawek wynosi 92% (po 1 dawce wynosi 77-86%). Jeżeli pod uwagę weźmiemy ochronę przed ciężkim przebiegiem zakażenia, to skuteczność podania 1 dawki lub 2 dawek jest porównywalna i wynosi ok. 98-99%.
Wiek i schemat szczepień
Preparaty zarejestrowane są od 9. miesiąca życia, jednak optymalny czas podania przypada po ukończeniu 12. miesiąca. W celu ukończenia cyklu szczepień i nabycia trwałej odporności należy podać 2 dawki szczepionki podskórnie. Minimalny odstęp pomiędzy dawkami musi wynosić minimum 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące). Zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi podawania szczepionek, odstęp 4 tygodni pomiędzy dawkami jest również wystarczający, zwłaszcza u dzieci powyżej 1. roku życia. W żadnym wypadku odstęp pomiędzy dawkami nie powinien być krótszy niż 4 tygodnie. Możliwe jest łączenie szczepionek żywych i zabitych, zabitych i zabitych, czy żywych i żywych na jednej wizycie. Można również podać szczepionki żywe w odstępie 4 tygodni, a pomiędzy te dwie dawki „wcisnąć” jeszcze szczepionkę zabitą.
Możliwe odczyny poszczepienne i bezpieczeństwo szczepionki
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest bezpieczna i dobrze tolerowana. U osób zdrowych szczepionka rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne. Niepożądane odczyny poszczepienne są nieporównywalnie rzadsze niż powikłania po przechorowaniu naturalnej ospy.
Rodzaje i czas trwania odczynów
Oprócz zaczerwienienia, obrzęku i/lub bólu w miejscu podania szczepionki, może wystąpić stan podgorączkowy lub gorączka. Specyficznym działaniem niepożądanym jest pojawienie się wysypki w postaci pojedynczych zmian skórnych, zwykle między 7. a 12. dniem po szczepieniu. Taka wysypka ustępuje samoistnie i nie wymaga leczenia. W tym okresie, jeśli u dziecka wystąpi gorączka lub złe samopoczucie, może ono być bardziej rozdrażnione, co jest normalną reakcją organizmu na szczepienie i zazwyczaj mija wraz z ustąpieniem objawów poszczepiennych, czyli w ciągu kilku dni do około dwóch tygodni od pojawienia się wysypki.
Ryzyko przeniesienia wirusa poszczepiennego
Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywego, osłabionego wirusa. Jednak możliwość przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na osoby blisko kontaktujące się z zaszczepionym dzieckiem jest wyłącznie teoretyczna. Nawet w przypadku wysypki pęcherzykowej po szczepieniu ryzyko to jest niezwykle rzadkie - opisano jedynie 3 takie przypadki na 16 milionów dawek. Zaleca się jednak ostrożność i ograniczenie kontaktu z osobami o obniżonej odporności, jeśli u osoby zaszczepionej pojawiłyby się pęcherzykowe wykwity ospowe.
Ospa po szczepieniu ("ospa poronna")
Zachorowania u zaszczepionych osób są możliwe, choć są to rzadkie przypadki, dotyczące około 3-5% zaszczepionych. Taka sytuacja jest nazywana "ospą poronną" lub "chorobą z przełamania odporności". Ospa po szczepieniu przebiega jednak znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych. Objawy są mniej nasilone, gorączka jest niższa, a wysypka zawiera mniej elementów - zwykle poniżej 50 pęcherzyków, czasem ma charakter plamisto-grudkowy, bez pęcherzyków. Dodatkowo choroba trwa krócej i rzadziej powoduje powikłania. Także przebycie poronnej ospy "z przełamania" zapewnia naturalną odporność.
Dla kogo szczepienie jest zalecane i bezpłatne?
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom oraz dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni. Osoby dorosłe, które nie chorowały na ospę wietrzną w dzieciństwie, również powinny się zaszczepić.
Bezpłatne szczepienia (NFZ)
Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO), szczepienie przeciwko ospie wietrznej należy do szczepień obowiązkowych wśród określonych grup ryzyka i w ich przypadku jest całkowicie refundowane przez NFZ. Są to:
- Dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności, białaczką i HIV.
- Dzieci do 12. roku życia przebywające w różnego rodzaju zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, domach dziecka czy placówkach wychowawczych.
- Dzieci i młodzież do ukończenia 19. roku życia, z chorobami przewlekłymi o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu ospy wietrznej (np. pacjenci z chorobą nowotworową, biorcy przeszczepów szpiku).
Przeciwwskazania do szczepienia
Istnieją jednak grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane. Należą do nich:
- Kobiety w ciąży (po szczepieniu należy odczekać minimum 1 miesiąc przed zajściem w ciążę).
- Osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi.
- Pacjenci leczeni salicylanami (ze względu na ryzyko zespołu Reye'a po zastosowaniu pochodnych kwasu salicylowego podczas naturalnego zakażenia VZV).
- Pacjenci z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego.
- Stany zaburzonej odporności (np. zaostrzenia chorób przewlekłych).
Niebezpieczeństwo "ospa party"
Ospa party to spotkanie towarzyskie, w którym biorą udział dzieci zdrowe, które nigdy wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną, oraz co najmniej jedno dziecko, które aktualnie jest zakażone wirusem ospy. Celem jest celowe zakażenie zdrowych dzieci poprzez kontakt z chorym rówieśnikiem. Jest to zachowanie niezwykle niebezpieczne, stanowczo odradzane przez środowisko medyczne.
Rodzice celowo zabierają swoje dzieci na takie przyjęcia, przekonani, że ich dzieci przejdą takie zakażenie łagodnie i zyskają odporność do końca życia. Uważają oni, że szczepionki mogą powodować powikłania nawet wiele lat po ich przyjęciu. Niestety, ta teoria ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Powikłania po naturalnym zakażeniu ospą mogą prowadzić do wielu poważniejszych problemów, w tym nawet śmierci dziecka. Znacznie bezpieczniejszą alternatywą jest szczepionka na ospę wietrzną. Zasadniczym pytaniem jest sens celowego zakażenia dziecka potencjalnie groźną chorobą, kiedy dostępne są skuteczne i bezpieczne sposoby profilaktyki. Przeciwciała po szczepieniu i przechorowaniu są identyczne, jednak w przypadku choroby wirus pozostaje w formie utajonej i może w przyszłości zaatakować.
Jak pokonaliśmy zabójczy wirus ospy - Simona Zompi
Leczenie ospy wietrznej
Nie ma leków bezpośrednio skierowanych przeciwko wirusowi ospy. Dlatego leczenie ospy wietrznej polega na podawaniu leków łagodzących objawy, czyli jest to leczenie objawowe. Najważniejszy jest odpoczynek i nawodnienie organizmu. Chorym na ospę nie należy podawać niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofen), zamiast nich można użyć paracetamolu. Na zmiany skórne, w celu szybszego gojenia, można użyć wodnego roztworu fioletu gencjanowego czy preparatów z tlenkiem cynku (np. Pudroderm, Sudocrem, Bepanthen). Warto przyciąć paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc, co może prowadzić do wtórnego zakażenia.
Najczęściej zadawane pytania
❓ Czy można zachorować na ospę po szczepieniu?
Tak, ospa po szczepieniu może wystąpić u około 3-5% zaszczepionych osób. Jednak ospa mimo szczepienia przebiega znacznie łagodniej - z mniejszą liczbą pęcherzyków (zwykle poniżej 50), niższą gorączką i krótszym czasem trwania choroby.
❓ Kiedy najlepiej zaszczepić dziecko szczepionką na ospę wietrzną?
Optymalny wiek to po ukończeniu 12. miesiąca życia. Należy podać 2 dawki szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące). Szczepionka na ospę wietrzną jest skuteczna w ponad 95%.
❓ Ile dziecko może być rozdrażnione po szczepieniu na ospę?
Po szczepieniu na ospę wietrzną mogą wystąpić łagodne odczyny, takie jak stan podgorączkowy, gorączka lub wysypka w postaci pojedynczych zmian skórnych (zwykle między 7. a 12. dniem po szczepieniu). Te objawy są zazwyczaj krótkotrwałe i ustępują samoistnie w ciągu kilku dni do około dwóch tygodni. Ewentualne rozdrażnienie dziecka jest zazwyczaj związane z tymi przejściowymi dolegliwościami i mija wraz z nimi.
❓ Dlaczego ospa party to zły pomysł?
Ospa party niesie ze sobą niepotrzebne ryzyko ciężkich powikłań, w tym zapalenia płuc czy mózgu. Szczepionka na ospę wietrzną zapewnia taką samą ochronę bez ryzyka dla zdrowia dziecka.
❓ Jakie są najczęstsze objawy ospy wietrznej?
Głównym objawem jest charakterystyczna swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa. Towarzyszą jej gorączka, ból głowy, bóle mięśniowe i powiększone węzły chłonne. Ospa po szczepieniu ma zwykle łagodniejsze objawy.
❓ Czy szczepionka na ospę wietrzną jest bezpieczna?
Tak, szczepionka na ospę wietrzną jest bardzo bezpieczna. Powikłania po szczepieniu są nieporównywalnie rzadsze niż po przechorowaniu naturalnej ospy.