Kwestia czasu służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) często budzi pytania i bywa przedmiotem dyskusji, zwłaszcza w kontekście obliczania nadgodzin i rekompensat. Oficjalne regulacje i zasady rozliczania czasu służby są szczegółowo określone w ustawach i rozporządzeniach.
Podstawowe regulacje prawne czasu służby
Zasady dotyczące czasu służby strażaków reguluje przede wszystkim Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej. Kpt. Wojciech Gralec z Wydziału Prasowego Biura Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej wyjaśnia, że zgodnie z Art. 35 ust. 1 ustawy o PSP, czas służby strażaka nie może przekraczać przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, który nie może być dłuższy niż sześć miesięcy.
Okresami rozliczeniowymi są zazwyczaj terminy od 1 stycznia do 30 czerwca danego roku oraz od 1 lipca do 31 grudnia danego roku. Ważne jest, że do czasu służby, w szczególności rozkładów czasu służby strażaków, nie mają zastosowania przepisy Kodeksu Pracy.
Kpt. Gralec dodaje, że na podstawie Art. 35 ust. 1 ustawy minister właściwy do spraw wewnętrznych określił w drodze rozporządzenia z dnia 29 grudnia 2005 roku w sprawie pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej sposób pełnienia służby w zmianowym i codziennym rozkładzie czasu służby. Rozporządzenie to obejmuje szczegóły takie jak:
- Czas trwania dyżuru i wykonywania zadań służbowych w zmianowym rozkładzie czasu służby.
- Godziny rozpoczęcia i zakończenia służby.
- Okoliczności uzasadniające przedłużenie czasu służby.
- Dopuszczalny czas kierowania pojazdem.
- Udzielanie czasu wolnego od służby.
- Właściwość przełożonych do określania harmonogramu służby.
- Sposób pełnienia dyżurów domowych i ich wymiar.
- Grupy strażaków zwolnionych z pełnienia służby w porze nocnej, niedziele, święta.
- Sposób prowadzenia ewidencji czasu służby.
Obliczanie wymiaru czasu służby i harmonogramy
Obowiązujący strażaków wymiar czasu służby w przyjętym okresie rozliczeniowym oblicza się, mnożąc 40 godzin przez liczbę pełnych tygodni przypadających w okresie rozliczeniowym. Następnie dodaje się do otrzymanej liczby godzin iloczyn 8 godzin i liczby dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku.
Na przykład, dla okresu rozliczeniowego od 1 stycznia 2025 roku do 30 czerwca 2025 roku, obowiązujący wymiar czasu służby wynosił 992 godziny. W przeliczeniu na służby 24-godzinne daje to 41 służb 24-godzinnych i dodatkowo 8 godzin. Średnio oznacza to około 7 służb miesięcznie.
Szefostwo jednostki układa harmonogram służby w jednostce. Harmonogram ten obejmuje wskazany okres rozliczeniowy, w którym równomiernie określa się dni i godziny służby poszczególnych strażaków, zgodnie z normą czasu służby oraz dni i godziny wolne od tej służby. Kpt. Gralec podkreśla, że liczba kolejnych godzin wolnych od służby określonych w harmonogramie nie może być większa niż 120 godzin.
Ustalony harmonogram podaje się do wiadomości strażaków nie później niż siedem dni przed rozpoczęciem danego okresu rozliczeniowego. Dodatkowo, ze względu na potrzeby służby, na podstawie harmonogramu półrocznego ustala się harmonogram miesięczny, który uwzględnia dni i godziny służby poszczególnych strażaków oraz dni i godziny pełnionych dyżurów domowych.
W PSP zaznacza się, że dla zapewnienia każdego dnia ustalonego stanu minimalnego, liczba planowanych służb 24-godzinnych w konkretnym miesiącu bywa różna. Możliwa jest sytuacja pełnienia służby przez pięć razy w miesiącu, aby w innym miesiącu wynosiła odpowiednio więcej, nawet 10 służb. Celem jest wypracowanie w półrocznym okresie rozliczeniowym określonej w danym półroczu normy.
Kwestia nadgodzin i rekompensaty
Zgodnie z Art. 35 ust. 9 ustawy o PSP, czas służby strażaka może być przedłużony do 48 godzin tygodniowo w okresie rozliczeniowym, jeżeli jest to uzasadnione potrzebami służby. W takim przypadku strażakowi przyznaje się czas wolny od służby w tym samym wymiarze albo rekompensatę pieniężną.
Często pojawia się pytanie, jak rozliczać nadgodziny, gdy usprawiedliwiona nieobecność (np. zwolnienie lekarskie - L4, urlop, delegacja) redukuje wymiar czasu pracy, choć średnia tygodniowa w okresie półrocznym nie jest wyższa niż 40 godzin. Kluczowe jest zrozumienie, że nieobecność usprawiedliwiona jest zaliczana do czasu służby, co skutkuje obniżeniem wymiaru czasu pracy, a nie zmniejszeniem "nominału" w potocznym rozumieniu.
Jeśli strażak, mając obniżony wymiar czasu pracy z powodu długoterminowego zwolnienia, przepracuje więcej godzin niż jego indywidualnie obniżony wymiar, należy mu się rekompensata za nadgodziny. Przykładowo, jeśli obniżony wymiar czasu służby na półrocze wynosi 24 godziny, a strażak przepracuje 48 godzin, program wyliczy 24 nadgodziny, mimo że Art. 35 ust. 9 odnosi się do przekroczenia 40 godzin tygodniowo. Wynika to z faktu, że czas nieobecności usprawiedliwionej jest wliczany do czasu służby, co wpływa na nominalny czas pracy, który strażak powinien był przepracować w danym okresie.
Służby dodatkowe i ich limity
Pojęcie "dodatkowa służba" odnosi się do sytuacji, gdy strażak, zgodnie z harmonogramem półrocznym, miał mieć dzień wolny od służby, ale z powodu braku wystarczającej liczby osób (np. urlopy, delegacje, choroba) musi stawić się do służby. Godziny z takiej służby są ewidencjonowane jako nadgodziny.
Nie ma ścisłego, ustawowo określonego miesięcznego limitu służb dodatkowych (nadgodzin). Możliwe jest, że w ciągu miesiąca strażak będzie miał 3-4 takie służby wolne, co może skutkować nadpracowaniem nawet 72-96 godzin. Ważne jest, że w półrocznym okresie rozliczeniowym strażak może przepracować zgodnie z przepisami np. 241 lub 243 godziny ponad standard obowiązujący każdego strażaka, jeśli wymaga tego zapewnienie ciągłości służby. Jeżeli zostanie wprowadzony stan podwyższonej gotowości bojowej, liczba ta może być jeszcze wyższa.
Jedyne, czego należy unikać, to pozostawianie strażaka w służbie po swojej 24-godzinnej służbie na następną całą służbę. "Zasada" ta nie dotyczy jednak udziału w kilkudniowych ćwiczeniach (np. COO, WOO) oraz w przypadku długotrwałych akcji ratowniczych, które znacznie obciążają możliwości organizacyjne standardowej obsady zmiany służbowej. Harmonogram miesięczny służb, w odróżnieniu od półrocznego, może być zmieniany wielokrotnie, w zależności od potrzeb służby.