Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią kluczowy element systemu ochrony przeciwpożarowej w Polsce, działając jednocześnie jako stowarzyszenia w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest ich nadrzędny cel: "podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska". Jednostki OSP odgrywają fundamentalną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa, zwłaszcza poza granicami dużych miast, gdzie często są pierwszymi, którzy docierają na miejsce zdarzenia.
Historia i Rozwój Ochotniczych Straży Pożarnych
Pożary od zawsze były poważnym zagrożeniem dla ludzi, a dawniej ryzyko było jeszcze większe ze względu na powszechne budowanie z drewna czy strzechy. Wystarczyła niewielka iskra, by dom stanął w płomieniach. Już setki lat temu pojawiła się więc potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem, początkowo dysponując jedynie wiadrami, wodą i piaskiem.
Pierwsze jednostki strażackie, które dały początek dzisiejszym Ochotniczym Strażom Pożarnym, powstały już w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie. W 1921 roku powstał Związek Floriański, będący początkiem ogólnokrajowej organizacji strażackiej. Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie znajdują się w wielu małych miejscowościach, a ich członkowie niosą pomoc wszystkim mieszkańcom.
Rola i Zakres Działania OSP
Główne zadania i współpraca
Członkowie OSP to przede wszystkim ochotnicy, którzy przechodzą szkolenia, aby móc jeździć do akcji pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Zgodnie z przepisami, OSP pełni również ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej. Jednostki działają w ścisłej współpracy z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami, zapewniając szybką i skuteczną pomoc w sytuacjach zagrożenia.
Aktywność strażaków z jednostek OSP wykracza jednak poza wyjazdy do akcji. Angażują się oni w wiele innych działań, takich jak organizacja festynów i pikników strażackich, a także uczestniczą w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. OSP również szkoli i uczy - jednostki mogą organizować w szkołach i przedszkolach nauczanie o bezpieczeństwie pożarowym oraz o udzielaniu pierwszej pomocy. Patrząc na różnorodność działań i wielkie znaczenie strażaków OSP w oczach ludności, można śmiało stwierdzić, że jest to służba godna najwyższego uznania.
Przekaż 1,5% podatku – wesprzyj strażaków ochotników!
Wsparcie dla młodzieży: MDP i DDP
W wielu jednostkach OSP działają również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) oraz Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP). Ochotnicy dają przykład młodzieży, szkolą ją i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych, jednocząc tym samym młodych ludzi, którzy często chcieliby związać swoją przyszłość z zawodem strażaka.
Struktura Organizacyjna i Formalności
OSP jako stowarzyszenie
Ochotnicza Straż Pożarna jest organizacją pozarządową utworzoną na tych samych zasadach co stowarzyszenie. Podstawowym i wymaganym dokumentem w każdej jednostce jest jej Statut OSP, będący jej „konstytucją”. Reguluje on zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje w statucie są takie same dla wszystkich, jednak szczegółowe zapisy mogą się różnić w zależności od jednostki.
Władze OSP
W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władze stanowią:
- Walne Zebranie Członków (WZC) - jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zazwyczaj jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji.
- Zarząd
- Komisja Rewizyjna - to organ obowiązkowy w ochotniczych strażach pożarnych, którego rolą jest kontrola wewnętrzna działania OSP. Jest to wewnętrzny "policjant", który wspiera, doradza i działa życzliwie.
Obowiązki i księgowość
OSP, jak każde stowarzyszenie, ma różne obowiązki do spełnienia, związane z rozmaitymi sferami działania, np. z ZUS, jeśli zatrudnia osoby. Ochotnicza Straż Pożarna musi również prowadzić księgowość, która może być pełna albo w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. Wszyscy członkowie, liderzy, zespoły, wolontariusze, młodzież i dzieci tworzą organizacje pozarządowe i działają w OSP. Istnieją role i zadania określone ustawowo (np. zarząd, naczelnik), ale są też takie tworzone tylko w danej jednostce, np. zespoły od konkretnych zadań. Całym tym zasobem trzeba efektywnie zarządzać.
Członkowie OSP: Liczebność, Prawa i Obowiązki
Porównanie z Państwową Strażą Pożarną
Państwowa Straż Pożarna to obecnie Komenda Główna PSP, 16 komend wojewódzkich PSP, 269 komend powiatowych PSP, 66 komend miejskich PSP, 503 jednostki ratowniczo-gaśnicze, 26 posterunków JRG i pięć szkół pożarniczych. Według danych Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, we wszystkich jednostkach organizacyjnych PSP pełni służbę 29 612 funkcjonariuszy. Liczniejszą formacją są Ochotnicze Straże Pożarne.
Statystyki jednostek OSP
W naszym kraju aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnej. Z tego 5085 jednostek należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), natomiast blisko 11 tysięcy jednostek działa poza systemem. Dane te są dostępne na portalu gov.pl.
Przywileje strażaków ochotników
Oprócz czynnego udziału w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, strażak OSP może korzystać z różnych przywilejów. Przede wszystkim ochotnik może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej. Co więcej, strażak OSP może skorzystać również ze zwolnienia obejmującego odpoczynek po akcji. Taki czas zwolnienia od pracy może ustalić osoba, która kierowała daną akcją. Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, jednak jego wymiar nie może przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym. Strażakowi-ratownikowi OSP przysługuje również świadczenie ratownicze, jeśli aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych co najmniej raz w roku. Ma on także prawo do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli dozna uszczerbku na zdrowiu lub poniesie szkodę w mieniu podczas służby.
Ekwiwalent pieniężny
Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje mu tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. 2014, poz. 984) reguluje te kwestie.
Patrząc na dane, ilość jednostek OSP i to, jak bardzo rozwinęły się one na przestrzeni lat w Polsce, warto docenić codzienny trud i poświęcenie naszych ochotników. Dziś niosą oni pomoc tam, gdzie jest najbardziej potrzebna, często jako pierwsi i jedyni w oddalonych miejscowościach.