Strażacy ochotnicy gotowi są nieść pomoc o każdej porze dnia i nocy. Na dźwięk syreny lub innego powiadomienia zostawiają bieżące obowiązki i udają się do remizy. Po przybyciu do garażu przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia. Inspekcja gotowości operacyjnej to bardzo ważny sposób sprawdzenia zdolności podmiotu będącego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym (KSRG) do reagowania na nagłe zagrożenie oraz stopnia jego przygotowania do działań ratowniczych.
Celem inspekcji jest sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo - gaśniczych. W przeciwieństwie do typowych, zapowiedzianych z wyprzedzeniem kontroli, inspekcje gotowości są niezapowiedziane. Umożliwia to sprawdzenie rzeczywistej gotowości operacyjnej w różnych porach dnia i nocy oraz w różnych warunkach.
Podstawy Prawne Inspekcji
W dniu 1 stycznia 2018 roku weszło w życie ZARZĄDZENIE Nr 10 KOMENDANTA GŁÓWNEGO PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ z dnia 28 grudnia 2017 r. w sprawie sposobu przeprowadzenia inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Zadania Komendanta Głównego PSP w zakresie kierowania KSRG, w tym przeprowadzanie inspekcji, zostały wskazane w art. 10 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej (DzU 2013, poz. 1340). Należą do nich m.in.: „organizowanie centralnego odwodu operacyjnego oraz przeprowadzanie inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, których siły i środki tworzą centralny odwód operacyjny”, a także „ustalanie sposobu przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego”. Dodatkowo, Zarządzenie nr 5 Komendanta Głównego PSP z 26 czerwca 2013 r. (DzU KG PSP z 2013 r., poz. 14) precyzuje, kto zarządza inspekcje gotowości operacyjnej i wobec jakich podmiotów KSRG.
Ponieważ zarządzenie KG PSP zawiera dość ogólne wytyczne, zaszła potrzeba doprecyzowania i ujednolicenia zagadnień dotyczących przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej, a w szczególności metodyki jej oceny. W tym celu na poziomie KG PSP opracowano w grudniu 2011 r. szczegółowe wytyczne, poprzedzone wytycznymi dla zespołów inspekcyjnych KG PSP oraz ramowymi wytycznymi dla zespołów inspekcyjnych KW PSP. Co istotne, zakres wszystkich tych wytycznych, ich metodyka i ocena są spójne, różni je jedynie szczegółowość i waga oceny poruszanych zagadnień.
Przebieg Inspekcji Gotowości Operacyjnej
Jednostki OSP poddawane są regularnym, niezapowiedzianym inspekcjom gotowości operacyjnej, które mogą mieć miejsce o różnej porze. Najczęściej inspekcja zaczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny. Inspekcjom gotowości operacyjnej powinna przewodniczyć osoba (oficer, a na poziomie powiatu oficer bądź aspirant) mająca praktyczne doświadczenie w kierowaniu akcją ratowniczo-gaśniczą. Zespół inspekcyjny jest co najmniej dwuosobowy. Elementy podlegające inspekcji, zarządzane przez komendanta powiatowego/miejskiego PSP, obejmują:
- Alarmowanie
- Gotowość ratowników
- Gotowość pojazdu
- Gotowość działania urządzeń i systemów łączności
- Prawidłowość prowadzenia dokumentacji
- Uprawnienia w zakresie kwalifikacji ratowniczych i obsługi sprzętu
Alarmowanie i Czas Wyjazdu
Pierwszym etapem inspekcji jest alarmowanie. Po dotarciu zespołu inspekcyjnego do remizy uruchamiany jest system alarmowania strażaków, najczęściej za pomocą systemu selektywnego alarmowania (SSA). Na polecenie przewodniczącego zespołu inspekcyjnego (telefonicznie lub radiowo) załączana jest syrena alarmowa z SK KP/KM PSP (syrena może zostać uruchomiona z podmiotu inspekcjonowanego stosownym włącznikiem). Od chwili jej uruchomienia zespół inspekcyjny mierzy czas do momentu wyjazdu zadysponowanych sił i środków z miejsca ich stacjonowania przed garaż.
W momencie wystartowania systemu rozpoczyna się pomiar czasu, który zostanie zatrzymany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Według wytycznych, brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji. Alarmowanie stanowi 1/5 punktacji oceny całej inspekcji. W celu otrzymania punktów na tym etapie, zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Jeżeli na alarm przybędzie tylko kierowca, dowódca i jeden strażak, jednostka nie otrzyma żadnego punktu.
Należy zwrócić uwagę na niedoskonałość zapisu dotyczącego sprawdzenia założenia ubrań specjalnych i hełmów podczas alarmowania. W praktyce ratownicy często kończą zakładanie ubrań specjalnych i środków ochrony indywidualnej w czasie jazdy do zdarzenia, natomiast w trakcie inspekcji nie mają takiej możliwości. Warto pozwolić im dokończyć zakładanie ubrań specjalnych i hełmów podczas zorganizowanej zbiórki bez naliczania punktów karnych, choć ta kwestia nie jest jednoznacznie uregulowana.
Gotowość Ratowników i Wiedza Teoretyczna
Gotowość ratowników to dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze. Jest to kolejny istotny element sprawdzany podczas inspekcji OSP, za który można uzyskać maksymalnie 10 punktów.
Weryfikacja posiadanej wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu, który jest testem złożonym z 10 pytań zamkniętych z jedną prawidłową odpowiedzią. Test wiedzy teoretycznej jest realizowany z podziałem na trzy grupy: dowódcy, ratownicy oraz kierowcy. Każde pytanie oceniane jest w systemie 0 do 1. Do sprawdzianu wiedzy teoretycznej wykorzystywane są pytania, których bazę udostępnia Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej. Jest to etap, za który można uzyskać najwięcej punktów, bo aż 50.
Należy wziąć pod uwagę, że brak badań lekarskich i kwalifikacji przynajmniej jednego ratownika przesądza o ocenie niedostatecznej z całej inspekcji, niezależnie od ocen uzyskanych za inne elementy. Zgodnie z art. 19b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie ochotniczych straży pożarnych, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat, posiadają aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych oraz odbyli odpowiednie szkolenie pożarnicze.
Podczas inspekcji zespół inspekcyjny musi dysponować danymi o wieku i kwalifikacjach druhów OSP z KSRG, które można uzyskać z bazy prowadzonej przez KP/KM PSP lub od naczelnika OSP (potwierdzony aktualny wykaz). Podobnie trzeba uzyskać dane dotyczące aktualnych badań lekarskich. Osobną sprawą są szkolenia BHP. Druhowie OSP nie podlegają kodeksowi pracy ani aktom wykonawczym regulującym szkolenia BHP, co rodzi problem z jednoznaczną weryfikacją aktualności tych szkoleń w trakcie inspekcji, z powodu braku jednoznacznych regulacji.
Za brak danego wyposażenia osobistego u przynajmniej jednego z ratowników, niezależnie od liczby stwierdzonych przypadków, odejmowane jest od 1 do 10 punktów. Na przykład, jeśli jeden ratownik nie ma kominiarki, a drugi rękawic, przyznaje się dwa punkty karne.
Gotowość Bazy Technicznej i Sprzętu
Gotowość bazy technicznej to sprawność pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo - gaśniczych. Jeżeli jakiś pojazd lub sprzęt jest obecnie wycofany z podziału bojowego, zespół inspekcyjny ocenia wpływ tego wycofania na możliwość skutecznego podejmowania działań.
Dokumentacja badań, przeglądów i atestów powinna być przechowywana w OSP w jednym miejscu, co umożliwi zespołowi inspekcyjnemu wgląd do niej. Prawidłowe i terminowe przeprowadzanie badań, posiadanie atestów, ich ewidencjonowanie i archiwizowanie jest szczególnie istotne, np. w przypadku wypadku ratownika, gdy dokumentacja będzie sprawdzana przez organy zewnętrzne. Badania i przeglądy są w większości przypadków wykonywane przez firmy zewnętrzne, co stanowi znaczne obciążenie dla budżetu jednostek, jednak na bezpieczeństwie ratowników i osób ratowanych nie wolno oszczędzać.
Do sprzętu, który powinien być badany, atestowany i sprawdzany, należy m.in.: sprzęt ochrony dróg oddechowych, ratowniczy sprzęt hydrauliczny, sprzęt pneumatyczny, urządzenia pomiarowe, gaśnice przewoźne i przenośne oraz zbiorniki ciśnieniowe. W zakresie oceny konserwacji i obsługi technicznej nie ma jednoznacznych uregulowań, jednak oceniający zwraca uwagę zarówno na wygląd zewnętrzny sprzętu, jak i elementy podlegające konserwacji, zgodnie z instrukcją producenta.
Dokumentacja Operacyjna i Łączność
Podczas oceny tego zagadnienia zespół inspekcyjny sprawdza: dokumentację operacyjną wymaganą przez rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad organizacji KSRG, dokumentację odwodów operacyjnych (dotyczy jednostek wchodzących w skład Wojewódzkich Odwodów Operacyjnych), mapę terenu działania, ewidencję wyszkolenia, dane radiowe oraz instrukcję przyjęcia śmigłowca. Prowadzący inspekcję powinni zwrócić uwagę, czy wszystkie dokumenty (oprócz ewidencji wyszkolenia) znajdują się w samochodzie bojowym.
Podobnie jak przy ocenie innych elementów, za każdy niespełniony warunek naliczane są punkty karne, których suma odliczana jest od maksymalnej liczby punktów za zagadnienie (od 5 pkt). Bez sprawnego systemu alarmowania jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut.
Ćwiczenia Praktyczne
Przewidziano także przeprowadzenie praktycznych lub aplikacyjnych ćwiczeń ratowniczych w celu sprawdzenia poziomu przygotowania ratowników i dowódców oraz pojazdów i sprzętu ratowniczego do realizowania działań ratowniczych, zgodnie z obowiązującymi procedurami ujętymi w planach ratowniczych. Ćwiczenia te powinny umożliwić sprawdzenie przygotowania do prowadzenia różnych działań ratowniczych, uwzględniając rodzaj i ilość wyposażenia, deklarowaną zdolność do realizacji zadań, specyfikę terenu chronionego oraz rodzaj i skalę występujących zagrożeń.
Istotne jest zapewnienie przez zespół inspekcyjny realistycznej pozoracji ćwiczenia, by ćwiczący nie mieli wątpliwości, z jakim rodzajem zagrożenia mają do czynienia i jakie działania należy podejmować. Niezbędne są więc środki pozoracji, takie jak urządzenie zadymiające, manekiny czy zestaw do pozoracji ran.
Podczas oceny ćwiczenia praktycznego szczególnego znaczenia nabiera zapis zarządzenia nr 5 KG PSP, mówiący, że przewodniczący zespołu inspekcyjnego powinien mieć doświadczenie w kierowaniu działaniami ratowniczymi. Takie doświadczenie przekłada się na jakość oceny i wizerunek PSP w oczach druhów OSP. Ocenie podlegają następujące zagadnienia:
- Określenie zamiaru taktycznego
- Rozkazodawstwo i kierowanie działaniami ratowniczymi
- Wykonawstwo (właściwy dobór i optymalne wykorzystanie sprzętu, zgodnie z zasadami taktyki, przestrzeganie procedur ratowniczych)
- Przestrzeganie zasad bezpieczeństwa
- Znajomość zasad prowadzenia korespondencji radiowej
Każdy z tych elementów oceniany jest w skali od 0 do 3 punktów, a suma przyznanych punktów stanowi ocenę ćwiczenia. Jest to najwyżej oceniane zagadnienie, za które maksymalnie można uzyskać 15 punktów.
Stan Techniczny Strażnicy
Ocenie podlega także stan techniczny strażnicy. W dokumentacji z inspekcji powinna znaleźć się opisowa ocena stanu technicznego infrastruktury strażnicy, ponieważ ona również ma wpływ na gotowość operacyjną OSP. Ten etap nie jest oceniany w skali punktowej; zespół inspekcyjny sporządza opis, który uwzględnia, czy stan infrastruktury ma wpływ na obniżenie gotowości operacyjnej.
Ocena Końcowa Inspekcji i Aspekt Dydaktyczny
Ogólną punktową ocenę inspekcji stanowi suma punktów uzyskanych podczas oceny poszczególnych działów. Po zakończonej kontroli następuje przedstawienie końcowej oceny.
Niezmiernie ważny jest także aspekt dydaktyczny inspekcji. Zespół inspekcyjny, pod kierownictwem przewodniczącego, powinien omówić wyniki przeprowadzonej inspekcji. Przedkłada on swoje uwagi, spostrzeżenia i wnioski, które muszą być właściwie uzasadnione, ze wskazaniem, co należy zrobić, aby poprawić istniejący stan. Jeśli zostaną stwierdzone jakiekolwiek nieprawidłowości, zespół powinien wskazać, w jaki sposób należy je usunąć, jak odpowiednio postępować w danej sytuacji, jak obsługiwać sprzęt czy przestrzegać zasad bezpieczeństwa. Pozwoli to na usprawnienie gotowości operacyjnej jednostki.
Częstotliwość Przeprowadzania Inspekcji
Częstotliwość przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej nie została ujęta w żadnym dokumencie wydanym przez KG PSP, ale istnieją pewne wskazania. Inspekcja zarządzana przez Komendanta Powiatowego/Miejskiego PSP powinna być przeprowadzona co najmniej raz w roku w każdej OSP z KSRG, natomiast inspekcja zarządzana przez Komendanta Wojewódzkiego PSP odbywa się w zależności od potrzeb. Komendanci wojewódzcy mogą jednak zwiększyć tę częstotliwość, w zależności od liczby OSP w powiecie i możliwości kadrowych komend PSP.
Dodatkowo, komendanci powiatowi/miejscy PSP powinni opracować plan inspekcji dla jednostek OSP niebędących w KSRG, które stanowią potencjał do włączenia do systemu, i konsekwentnie go realizować.
Wyzwania w Zapewnieniu Gotowości Bojowej OSP
Pytanie, czy jednostka ma problem z zapewnieniem gotowości bojowej, należy sobie regularnie zadawać. Na bazie wielu rozmów ze strażakami można stwierdzić, że największym wyzwaniem nie jest brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą. W celu zachowania pełnej gotowości do działania należy zwrócić uwagę na następujące obszary.
Kwestia Kierowców
Obecnie brakuje rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursów prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia. Warto spróbować wypracować porozumienie z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy. Jeżeli w jednostce znajduje się strażak, który chciałby zdobyć odpowiednie uprawnienia, bardzo ważne będzie wspieranie go przez doświadczonych kierowców. Warto również rozejrzeć się za nowymi strażakami, którzy mogliby wnieść kompetencje kierowcy do jednostki.
Problemy z Dowódcami
W przypadku dowódców sytuacja jest nieco prostsza - wszystkie szkolenia niezbędne do bycia dowódcą realizowane są przez Państwową Straż Pożarną. Jednostki, które regularnie szkolą swoich strażaków, nie będą miały problemu z dobrymi dowódcami. Aby zostać dowódcą, należy ukończyć kurs kierujących działaniem ratowniczym.
Pozyskiwanie i Motywowanie Strażaków
Należy stale troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków oraz motywowanie obecnych. Pomysłów na zwiększenie zaangażowania strażaków jest wiele, a podstawą jest dobrze funkcjonujący zarząd.
Monitorowanie Gotowości Bojowej
Jeśli jednostka ma wystarczającą liczbę strażaków, ale zdarzają się problemy z zapewnieniem gotowości, warto wdrożyć monitorowanie gotowości bojowej. Często odbywa się ono oddolnie, bez udziału żadnych systemów, np. poprzez dogadywanie się między sobą. W odpowiedzi na sygnały o potrzebie narzędzia pomagającego monitorować dostępność strażaków, niektóre aplikacje, takie jak Strażak.Online, wprowadziły takie rozwiązanie. Każda jednostka bez dodatkowych opłat może uzyskać dostęp do tablicy gotowości bojowej, gdzie strażacy mogą dwoma kliknięciami określić swój stan gotowości.
Nowe Rozporządzenie i Zbieranie Danych
Obecnie przygotowywany jest projekt nowego zarządzenia KG PSP dotyczący sposobu przeprowadzania inspekcji, w tym inspekcji w OSP z KSRG. W 2014 r. w KG PSP rozpoczęto zbieranie z poszczególnych województw danych dotyczących liczby przeprowadzonych inspekcji jednostek OSP z KSRG przez zespoły KW PSP i zespoły KP/KM PSP.