Strażacy ochotnicy gotowi są nieść pomoc o każdej porze dnia i nocy. Na dźwięk syreny lub innego powiadomienia zostawiają bieżące obowiązki i udają się do remizy. Po przybyciu do garażu przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia. Aby utrzymać taką gotowość, jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) poddawane są regularnym inspekcjom gotowości operacyjnej.
Inspekcja gotowości operacyjnej to bardzo ważny sposób sprawdzenia zdolności podmiotu będącego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym (KSRG) do reagowania na nagłe zagrożenie oraz stopnia jego przygotowania do działań ratowniczych. Inspekcje te są specyficzne, ponieważ najczęściej są niezapowiedziane. Umożliwia to sprawdzenie rzeczywistej gotowości operacyjnej w różnych porach dnia i nocy oraz w różnych warunkach.
Podstawy Prawne i Cel Inspekcji
W artykule 10 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej ustawodawca wskazał zadania komendanta głównego PSP w zakresie kierowania KSRG. Należą do nich m.in. organizowanie centralnego odwodu operacyjnego oraz przeprowadzanie inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów KSRG, których siły i środki tworzą centralny odwód operacyjny, a także ustalanie sposobu przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów KSRG. Zarządzenie nr 5 komendanta głównego PSP z 26 czerwca 2013 r. (DzU KG PSP z 2013 r., poz. 14) precyzuje, kto zarządza inspekcje gotowości operacyjnej i wobec jakich podmiotów KSRG.
Celem inspekcji jest sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Z tego powodu inspekcje są niezapowiedziane i mogą mieć miejsce o różnej porze. Inspekcjom gotowości operacyjnej powinna przewodniczyć osoba (oficer, a na poziomie powiatu oficer bądź aspirant) mająca praktyczne doświadczenie w kierowaniu akcją ratowniczo-gaśniczą. Częstotliwość przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej nie została ujęta w żadnym dokumencie wydanym przez KG PSP. Mówią o niej jedynie pewne wskazania. Inspekcja zarządzana przez KP/KM PSP powinna być przeprowadzona co najmniej raz w roku w każdej OSP z KSRG, zaś ta zarządzana przez KW PSP w zależności od potrzeb. Komendanci wojewódzcy mogą jednak zwiększyć tę częstotliwość, w zależności od liczby OSP w powiecie i możliwości kadrowych komend PSP. Komendanci powiatowi/miejscy PSP powinni także opracować plan inspekcji w jednostkach OSP niebędących w KSRG i konsekwentnie go realizować.
Przebieg Inspekcji Gotowości Operacyjnej
Najczęściej inspekcja zaczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny. Poniżej omówimy etapy inspekcji, które są kluczowe dla oceny gotowości jednostki.
Alarmowanie i Czas Wyjazdu Zastępu
Pierwszym etapem inspekcji jest alarmowanie. W momencie wystartowania systemu rozpoczyna się pomiar czasu, który zostanie zatrzymany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Weryfikowanie sprawności systemu alarmowania polega na ogłoszeniu alarmu, najczęściej za pomocą systemu selektywnego alarmowania (SSA). Na polecenie przewodniczącego zespołu inspekcyjnego (telefonicznie, rtf) załączana jest syrena alarmowa z SK KP/KM PSP (syrena może zostać uruchomiona z podmiotu inspekcjonowanego stosownym włącznikiem) i od chwili jej uruchomienia zespół inspekcyjny mierzy czas do momentu wyjazdu zadysponowanych sił i środków z miejsca ich stacjonowania przed garaż.
Według wytycznych, brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji. Alarmowanie stanowi 1/5 punktacji oceny całej inspekcji, a w ekstremalnej sytuacji (nieosiągnięcia gotowości w ciągu założonego czasu 15 min) przesądza o negatywnej ocenie. W celu otrzymania punktów na tym etapie zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Jeżeli na alarm przybędzie tylko kierowca, dowódca i jeden strażak, jednostka nie otrzyma żadnego punktu.
Gotowość Ratowników i Wyposażenie Osobiste
Gotowość ratowników to dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze. Podczas inspekcji sprawdza się gotowość operacyjną strażaków, ich wyposażenie w środki ochrony indywidualnej.
Za brak danego wyposażenia u przynajmniej jednego z ratowników, niezależnie od liczby stwierdzonych przypadków, odejmowane są punkty. Należy tu wspomnieć o niedoskonałości wytycznych - podczas oceny tego zagadnienia powinny być sprawdzane wszystkie istotne elementy dotyczące spełnienia ustawowego wymogu dotyczącego udziału w bezpośrednich działaniach ratowniczych.
Kwalifikacje Ratownicze i Uprawnienia do Obsługi Sprzętu
Kolejnym istotnym elementem inspekcji są uprawnienia w zakresie kwalifikacji ratowniczych i uprawnień do obsługi sprzętu. Weryfikacja posiadanej wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu, który jest testem wiedzy złożonym z 10 pytań zamkniętych z jedną prawidłową odpowiedzią. Test realizowany jest z podziałem na trzy grupy: dowódcy, kierowcy, ratownicy. Do sprawdzianu wiedzy teoretycznej wykorzystywane są pytania, których bazę udostępnia Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej.
Zgodnie z art. 19b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat, posiadający aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych oraz odbyli szkolenie pożarnicze. Brak badań lekarskich i kwalifikacji przynajmniej jednego ratownika przesądza o ocenie niedostatecznej z całej inspekcji, niezależnie od ocen uzyskanych za inne elementy.
Stan Techniczny Pojazdów i Sprzętu Ratowniczego
Kolejnym etapem kontroli jest stan techniczny pojazdów, sprzętu silnikowego, sprzętu łączności oraz pozostałego sprzętu ratowniczego. Gotowość bazy technicznej to sprawność pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Oceniający zwraca uwagę zarówno na wygląd zewnętrzny sprzętu, jak i elementy podlegające konserwacji, zgodnie z instrukcją producenta sprzętu.
Do sprzętu, który powinien być badany, atestowany i sprawdzany, należy m.in.: sprzęt ochrony dróg oddechowych, ratowniczy sprzęt hydrauliczny, sprzęt pneumatyczny, urządzenia pomiarowe, gaśnice przewoźne i przenośne, zbiorniki ciśnieniowe (np. butle do aparatów oddechowych).
Dokumentacja Jednostki
Ponadto sprawdzana jest wymagana dokumentacja. Zespół inspekcyjny sprawdza: dokumentację operacyjną wymaganą przez rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad organizacji KSRG, dokumentację odwodów operacyjnych (dotyczy to jednostek wchodzących w skład WOO), mapę terenu działania, ewidencję wyszkolenia, dane radiowe, instrukcję przyjęcia śmigłowca. Prowadzący inspekcję powinni zwrócić uwagę, czy wszystkie dokumenty (oprócz ewidencji wyszkolenia) znajdują się w samochodzie bojowym.
Dokumentacja badań, przeglądów, atestów powinna być przechowywana w OSP w jednym miejscu, co umożliwi zespołowi inspekcyjnemu wgląd do niej. Prawidłowe i terminowe przeprowadzenie badań, posiadanie atestów, ich ewidencjonowanie i archiwizowanie jest szczególnie istotne, gdy dojdzie np. do wypadku ratownika.
Ćwiczenia Praktyczne
Jedną z części inspekcji jest wykonanie założonego ćwiczenia. Ćwiczenie praktyczne powinno uwzględniać rodzaj i ilość wyposażenia inspekcjonowanego podmiotu, deklarowaną zdolność do realizacji zadań ratowniczych, specyfikę terenu chronionego, rodzaj i skalę występujących zagrożeń itp. Istotne jest zapewnienie przez zespół inspekcyjny realistycznej pozoracji ćwiczenia, by ćwiczący nie mieli wątpliwości, z jakim rodzajem zagrożenia mają do czynienia i jakie działania należy podejmować. Niezbędne są więc środki pozoracji, takie jak np. urządzenie zadymiające, manekiny, zestaw do pozoracji ran itp.
Ocenie podlegają następujące zagadnienia: określenie zamiaru taktycznego, rozkazodawstwo i kierowanie działaniami ratowniczymi, wykonawstwo (właściwy dobór i optymalne wykorzystanie sprzętu, zgodnie z zasadami taktyki, przestrzeganie procedur ratowniczych), przestrzeganie zasad bezpieczeństwa, znajomość zasad prowadzenia korespondencji radiowej. Każdy z tych elementów oceniany jest w skali od 0 do 3 pkt, a suma przyznanych punktów stanowi ocenę ćwiczenia (to najwyżej oceniane zagadnienie - maksymalnie można uzyskać 15 pkt).
OSP Żołędnica ćwiczenia „ bojówka ” - budowa linii ssawny
Ocena i Wyniki Inspekcji
Po zakończonej kontroli następuje przedstawienie końcowej oceny. Zespół inspekcyjny (co najmniej dwuosobowy) pod kierownictwem przewodniczącego powinien omówić wyniki przeprowadzonej inspekcji. Przedkłada swoje uwagi, spostrzeżenia i wnioski, które musi właściwie uzasadnić i wskazać, co należy zrobić, aby poprawić istniejący stan. Jeśli zostaną stwierdzone jakiekolwiek nieprawidłowości, zespół powinien wskazać, w jaki sposób należy je usunąć, jak odpowiednio postępować w danej sytuacji, jak obsługiwać sprzęt czy przestrzegać zasad bezpieczeństwa. Pozwoli to na usprawnienie gotowości operacyjnej jednostki. W dokumentacji z inspekcji powinna się znaleźć ocena opisowa stanu technicznego infrastruktury strażnicy, ponieważ ona również ma wpływ na gotowość operacyjną OSP (mimo że nie jest oceniana w skali punktowej).
Przykładowo, jedna z inspekcji wypadła bardzo pozytywnie, a zespół inspekcyjny oceniając poszczególne elementy przyznał łącznie 48 pkt na 50 możliwych do zdobycia.
Wyzwania w Zapewnieniu Gotowości Bojowej OSP
Na bazie wielu rozmów ze strażakami można stwierdzić, że największym wyzwaniem dla jednostek OSP nie jest brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą. Dla strażaka nie ma nic gorszego od braku możliwości wyjechania do zdarzenia.
Kierowcy i Dowódcy
Obecnie brakuje rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursu prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia. Warto próbować wypracować porozumienie z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy. Jeżeli w szeregach jednostki znajduje się strażak, który chciałby zrobić odpowiednie uprawnienia, bardzo ważne będzie wspieranie go przez doświadczonych kierowców. Warto również rozejrzeć się za nowymi strażakami, którzy mogliby wnieść kompetencje kierowcy do jednostki.
W przypadku dowódców, sprawa jest nieco prostsza - wszystkie szkolenia niezbędne do bycia dowódcą realizowane są przez Państwową Straż Pożarną. Jednostki, które regularnie szkolą swoich strażaków, nie będą miały problemu z dobrymi dowódcami. Aby zostać dowódcą należy ukończyć kurs kierujących działaniem ratowniczym.
Pozyskiwanie Nowych Strażaków i Monitorowanie Gotowości
Powinniśmy stale troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków oraz motywować obecnych. Pomysłów na zwiększenie zaangażowania strażaków jest wiele. Podstawą jest dobrze funkcjonujący zarząd. Jeżeli mamy wystarczającą liczbę strażaków, a zdarzają się problemy z zapewnieniem gotowości, warto wdrożyć monitorowanie gotowości bojowej. Monitorowanie bieżącej gotowości często odbywa się bez udziału żadnych systemów, niejako oddolnie. Zapewnienie gotowości operacyjnej to najważniejsze zadania każdej jednostki OSP. Na realizację tego zadania składa się wiele czynników, a najważniejszym z nich jest gotowość ratowników.
Działalność OSP w Województwie Śląskim i Kontekst Lokalny
Województwo Śląskie jest obszarem, gdzie aktywność Ochotniczych Straży Pożarnych jest szczególnie widoczna, a lokalne samorządy odgrywają kluczową rolę w ich wspieraniu. Regularnie podejmowane są decyzje mające na celu zapewnienie stabilności finansowej i operacyjnej jednostek OSP.
Na przykład, podczas ostatniej sesji Rady Gminy Panki tutejsi samorządowcy podjęli pakiet kluczowych uchwał, w tym te dotyczące ekwiwalentu dla strażaków OSP oraz zmian w budżecie i wieloletniej prognozie finansowej. Nieco więcej uwagi poświęcono uchwale w sprawie ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników, wskazując na konieczność zmiany kwoty. Jak doprecyzowano później, przy omawianiu zmian w budżecie, na zakup nieruchomości zabezpieczono 145 tys. zł. Ponadto, w budżecie gminy na 2025 rok wspomniano m.in. o zmniejszeniu o 15 tys. zł wydatków na funkcjonowanie jednostki OSP.
Województwo Śląskie jest również miejscem licznych inicjatyw i wydarzeń wspierających rozwój i integrację środowiska strażackiego. Odbywają się tu zawody sportowo-pożarnicze, które gromadzą młodych adeptów pożarnictwa, prezentujących swoje umiejętności, sprawność i zaangażowanie. Delegacje Zarządu Oddziału Wojewódzkiego ZOSP RP województwa śląskiego aktywnie uczestniczą w międzynarodowych wydarzeniach, takich jak Zawody Halowe Młodych Strażaków w Republice Czeskiej, co świadczy o otwartości na wymianę doświadczeń i współpracę.
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP województwa śląskiego aktywnie współpracuje również w zakresie doposażania jednostek OSP w specjalistyczny sprzęt. Przykładem jest realizacja umowy pomiędzy Kolejami Śląskimi a Oddziałem Wojewódzkim ZOSP RP, w ramach której wytypowane jednostki uczestniczą w szkoleniach z zakresu ratownictwa kolejowego. Regularnie organizowane są także spotkania jury konkursów plastycznych oraz szkolenia sędziów z zakresu regulaminów Halowych Młodzieżowych Zawodów Sportowo-Pożarniczych, co świadczy o dynamicznym rozwoju i profesjonalizacji działalności OSP w regionie.