Postępowanie z Fałszywym Alarmem Pożarowym w Centralce Systemu Sygnalizacji Pożaru (SSP)

Fałszywe alarmy pożarowe w systemach sygnalizacji pożaru (SSP) to sygnały alarmowe wywołane zjawiskami niezwiązanymi z pożarem, takimi jak usterka lub czynniki środowiskowe, które nie wymagają interwencji straży pożarnej. Choć mogłoby się wydawać, że to tylko drobna niedogodność, w rzeczywistości stanowią poważny problem, generując dodatkowe koszty i dezorganizując działalność obiektów.

Ryzyko wystąpienia pożaru teoretycznie jest możliwe zawsze i wszędzie. Są jednak miejsca, w których jest ono wyższe. Nie musi to być od razu obiekt przemysłowy. Większość budynków użyteczności publicznej, w tym placówki oświatowe, to sporych rozmiarów obiekty, które skrywają w swoim wnętrzu ogromną ilość potencjalnego „paliwa”, które z łatwością uchwyci ogień. W dużych obiektach z równie dużą liczbą osób zazwyczaj wyższy jest wskaźnik obrażeń, czy nawet śmiertelności. Nie bez znaczenia są także poniesione straty materialne i finansowe. W celu zapobiegania temu ryzyku wykonuje się ocenę zagrożenia pożaru oraz montuje system przeciwpożarowy. Ten z kolei nie zawsze jest skuteczny i potrafi wzniecić… fałszywy alarm.

Czym są fałszywe alarmy pożarowe i dlaczego są niepożądane?

Fałszywy alarm pożarowy to sytuacja, w której system sygnalizacji pożarowej uruchamia się bez faktycznego zagrożenia. W Polsce w 2021 r. odnotowano ponad 45 tysięcy alarmów fałszywych, co stanowiło ok. 7,8% wszystkich interwencji Państwowej Straży Pożarnej. Dla porównania, w Wielkiej Brytanii aż 42% wyjazdów straży w okresie do września 2023 r. stanowiły fałszywe alarmy.

Dźwięk alarmu przeciwpożarowego raczej nie należy do najprzyjemniejszego dla ucha tonu. Niemal zawsze budzi niepokój i strach, obawę przed zagrożeniem. Fałszywe alarmy powodują kosztowne i niepotrzebne mobilizacje służb, dezorganizują działalność obiektów (ewakuacje, przestoje) oraz obniżają zaufanie do sygnałów alarmowych. Wiele osób zaczyna je ignorować wskutek zjawiska alarm fatigue (zmęczenia alarmami), co może skutkować brakiem reakcji na prawdziwy pożar. Dodatkowo, w przypadku zakładów produkcyjnych, zatrzymanie całego procesu produkcji wiąże się z możliwością opóźnień w dostawach, a przedsiębiorcy, u których dochodzi do częstego występowania fałszywych alarmów, niejednokrotnie przez takie opóźnienia traktowani są jako nierzetelni dostawcy, tracąc zlecenia. Częste wypraszanie gości z restauracji czy sal bankietowych skutkować może utratą przyszłych klientów oraz wystawianiem negatywnych opinii. Dlatego fałszywe alarmy są tak niepożądane.

Aby chronić życie, mienie i zapewnić ciągłość działania biznesu, należy aktywnie minimalizować liczbę fałszywych alarmów.

Najczęstsze przyczyny fałszywych alarmów

Fałszywe alarmy mogą mieć wiele źródeł. Eksperci CNBOP wymieniają najczęściej: niesprawne urządzenia, błędy personelu (ludzkie), nieprawidłową instalację, brak konserwacji oraz nieodpowiedni dobór detektorów do warunków środowiskowych. Przyczyny te można podzielić na cztery główne grupy: czynniki środowiskowe, błędy projektowe/instalacyjne, błędy eksploatacyjne (użytkowe) oraz usterki sprzętowe.

Czynniki środowiskowe (otoczenie)

Wiele fałszywych alarmów wynika z normalnych zjawisk w otoczeniu, które detektory błędnie interpretują jako sygnały pożaru.Cząstki kurzu czy aerozole osiadające w komorze detekcyjnej czujki optycznej zakłócają pomiar podobnie jak dym pożarowy. Również dym papierosowy lub e-papieros może lokalnie zagęścić powietrze na tyle, że zadziała czujka dymu. W miejscach o dużej emisji pary (np. kuchnie, łazienki, pralnie) typowe czujki optyczne często wyzwalają alarm, jeśli nie zastosowano odpowiednich rozwiązań. Stąd znane przypadki „alarmu pożarowego od gotującej się zupy” lub prysznica.

Innym czynnikiem jest wysoka wilgotność i skoki temperatury: znaczne zawilgocenie powietrza może zakłócić działanie czujek jonizacyjnych, a szybki wzrost temperatury, np. nagłe ogrzanie pomieszczenia przez słońce lub urządzenie grzewcze, potrafi wyzwolić czujkę ciepła różniczkową. Ponadto silne przeciągi i ruch powietrza mogą wtłoczyć do wnętrza dym lub pył z zewnątrz, powodując alarm, albo rozchwiać elementy czujki. W przypadku liniowych czujek (beamicznych) fałszywy alarm nastąpi, gdy wiązka światła zostanie chwilowo przesłonięta - choćby przez ptaka, owada czy operatora wózka widłowego przecinającego niewidzialną linię detekcji. Nawet intensywne światło potrafi zakłócić pracę niektórych czujek: silne promienie słoneczne skierowane wprost na czujkę optyczną, światło stroboskopowe lub błyskawica mogą wywołać impulsy mylnie odczytane jako płomień czy dym.

Trudne warunki środowiskowe - zapylenie, wilgoć, mgła, dym papierosowy, wibracje, owady - to najczęstsze pojedyncze źródło fałszywych alarmów (analizy wskazują, że stanowią one nawet ok. 33% wszystkich fałszywych zgłoszeń).

Błędy projektowe i instalacyjne

Drugą grupą przyczyn są błędy już na etapie projektu systemu SSP lub doboru detektorów do obiektu. System przeciwpożarowy powinien być projektowany przez wykwalifikowanego specjalistę z odpowiednim doświadczeniem i wiedzą potwierdzoną certyfikatami. Niestety, w praktyce czasami projekty nie uwzględniają specyfiki środowiska i użytkowania budynku - np. montuje się czujki dymu w hali, gdzie przewidziane są procesy technologiczne generujące dużo pyłu lub pary, albo zbyt czułe detektory w małych kuchniach i garażach. Zmiana przeznaczenia pomieszczeń bez konsultacji z projektantem także może skutkować falą fałszywych alarmów. Przykładowo, biurowe pomieszczenie magazynowe przerobione na lakiernię wymaga innego rodzaju detekcji; pozostawienie tam zwykłej czujki dymu niemal gwarantuje ciągłe alarmy przy każdym użyciu lakieru.

Inny problem to cięcie kosztów kosztem jakości. Inwestorzy czasem wymuszają na wykonawcach zamianę przewidzianych w projekcie urządzeń na tańsze lub mniej liczne, co może obniżyć skuteczność i stabilność systemu. Np. projekt zakładał czujki multisensorowe odporne na fałszywe alarmy, a zamontowano tańsze zwykłe czujki - efektem będzie większa podatność na zakłócenia. Błędem projektowym jest też brak strefowania i logiki zależności: w obiektach narażonych na fałszywe alarmy warto przewidzieć funkcje typu koincydencja (wymagane potwierdzenie przez dwie czujki) lub weryfikacja opóźniona (kilkunastosekundowe opóźnienie na sprawdzenie alarmu). Jeśli projekt tego nie uwzględnia, każdy pojedynczy impuls z detektora od razu uruchomi alarm ogólny.

Nawet najlepszy projekt można zaprzepaścić błędami podczas instalacji systemu. Nieprawidłowy montaż detektorów - np. zbyt blisko klimatyzatora, otwieranych okien lub w narożnikach, gdzie cyrkulacja powietrza jest słaba - może skutkować zarówno opóźnieniem wykrycia prawdziwego pożaru, jak i fałszywymi alarmami (gdy np. czujka „odczuwa” nagłe zmiany temperatury z nadmuchu HVAC jako pożar). Częstym przeoczeniem jest pozostawienie osłon ochronnych na czujkach po zakończeniu budowy. Plastikowe kapturki zakładane na czas prac remontowych, jeśli nie zostaną zdjęte, mogą powodować zarówno brak reakcji na rzeczywisty dym, jak i niekiedy nieprawidłowe wskazania czujki. Błędy mogą dotyczyć także okablowania i konfiguracji central - np. złe podłączenie rezystorów, pomylenie adresów czujek, niewłaściwe zaprogramowanie czułości lub stref. Niekiedy fałszywe alarmy są w istocie sygnałami uszkodzenia lub awarii systemu: zwarcie w linii dozorowej, spadek napięcia zasilania czy uszkodzony moduł potrafią manifestować się jako ciągłe wzbudzanie alarmu lub przerwy w pracy. Dlatego tak ważne jest, by instalację wykonywały wykwalifikowane firmy ściśle wg dokumentacji, a po uruchomieniu przeprowadzono pełne testy odbiorcze systemu. Standardem powinno być też przeszkolenie personelu obsługującego SSP po instalacji - brak takiego szkolenia również bywa przyczyną „fałszywych alarmów”, gdyż personel może np. niewłaściwie obsłużyć centralę.

Brak konserwacji i błędy eksploatacyjne

Niewłaściwa eksploatacja i brak konserwacji systemu SSP to kolejny istotny czynnik. System pożarowy wymaga regularnych przeglądów i czyszczenia - przepisy w Polsce nakazują okresowe konserwacje (zwykle co kwartał lub co pół roku, zależnie od obiektu). Zaniedbanie tych czynności powoduje, że w czujkach gromadzi się kurz, siatki przeciwinsektowe zarastają brudem, a elementy sensorów rozkalibrowują się. To prosta droga do wzrostu fałszywych alarmów. Regularna konserwacja znacząco zmniejsza ryzyko niepotrzebnych alarmów - doświadczony serwisant oczyści urządzenia, wymieni uszkodzone elementy i wychwyci zawczasu wszelkie nieprawidłowości.

Do błędów eksploatacyjnych zaliczamy również działania użytkowników obiektu, które mogą prowokować alarmy. Klasyczny przykład to prowadzenie prac remontowych lub prac „brudnych” bez wyłączenia strefy pożarowej - pył z cięcia betonu, gipsowanie czy spawanie pod aktywną czujką niemal na pewno wyzwoli alarm. Dlatego na czas takich prac należy czasowo wyłączyć/zabezpieczyć daną czujkę (i pamiętać o jej ponownym włączeniu!) lub skorzystać z trybu serwisowego centrali. Innym przykładem jest nieostrożność w pobliżu ręcznych ostrzegaczy pożarowych (ROP) - przypadkowe uderzenie czy oparcie się o przycisk alarmowy może go aktywować. W biurach bywały fałszywe alarmy spowodowane np. przez zawieszenie kurtki na ROP-ie lub uderzenie piłką. Takie zdarzenia zaliczamy do fałszywych alarmów „nieumyślnych”, podobnie jak nieświadome naruszenie bariery czujki liniowej przez personel. Wreszcie, do tej kategorii trzeba zaliczyć alarmy wywołane celowo i złośliwie przez ludzi (np. umyślne wciśnięcie przycisku alarmu dla „żartu” lub podpalenie czegoś pod czujką bez chęci spowodowania pożaru). Na szczęście odsetek takich alarmów złośliwych jest niewielki - szacunkowo tylko ok. 3% fałszywych alarmów to celowe wprowadzanie w błąd. Zdecydowana większość (ok. 97%) ma przyczyny niezamierzone: środowiskowe lub techniczne.

Fałszywe alarmy SSP biorą się najczęściej z kombinacji powyższych czynników. Złożone przypadki mogą być trudne do zdiagnozowania, bo np. błąd projektowy (zły dobór czujki) ujawni się dopiero w połączeniu z określonym czynnikiem środowiskowym (np. normalna praca maszyny generującej pył). Dlatego wszystkie etapy - projekt, montaż, użytkowanie i konserwacja - muszą być dopilnowane, by zminimalizować ryzyko niepożądanych alarmów.

Tabela: Czynniki środowiskowe i rozwiązania

Jak rozpoznać źródło fałszywego alarmu i co robić?

W momencie uruchomienia alarmu ważne jest, aby nie wpadać w panikę. Upewnij się, że wszyscy w budynku są bezpieczni i nie znajdują się w bezpośrednim zagrożeniu. Jeśli jesteś osobą odpowiedzialną za system sygnalizacji pożarowej (np. zarządcą budynku), postaraj się zweryfikować, czy alarm rzeczywiście jest fałszywy. Jeśli masz uprawnienia do wyłączenia alarmu, postępuj zgodnie z procedurami określonymi w dokumentacji systemu.

Pierwszym krokiem po wystąpieniu fałszywego alarmu jest ustalenie, skąd dokładnie pochodzi sygnał i co mogło go wywołać. Nowoczesne centrale SSP zazwyczaj wskazują konkretną czujkę lub strefę, która zainicjowała alarm. To cenna informacja - pozwala skierować uwagę na dane pomieszczenie czy urządzenie. Należy zatem:

• Odczytać na centralce, który detektor zgłosił pożar. Jeśli alarm powtarza się ciągle z tego samego czujnika, istnieje duże prawdopodobieństwo problemu lokalnego (np. zabrudzona czujka, wpływ środowiska w tym miejscu albo uszkodzony detektor). Gdy alarmy występują losowo z różnych stref, przyczyna może leżeć szerzej (np. napięcie zasilania, zakłócenia elektryczne w okablowaniu lub błąd systemowy).
• Dokonać oględzin na miejscu zdarzenia. Trzeba sprawdzić, co działo się w pomieszczeniu tuż przed alarmem. Czy ktoś prowadził tam jakieś prace (szlifowanie, malowanie)? Czy w pobliżu czujki unosiła się para, kurz lub dym (np. z papierosa albo przypalonego tostera)? Często już rozmowa z pracownikami ujawnia oczywiste czynniki - np. „tak, w tym czasie zamiataliśmy halę, było dużo kurzu”. Wykonanie takiego „wywiadu” z użytkownikami to ważny element diagnozy.
• Sprawdzić stan techniczny urządzenia. Jeśli żadnych zewnętrznych czynników nie stwierdzono, należy podejrzewać usterkę czujki lub modułu. Warto sprawdzić datę produkcji czujki, obejrzeć czy w komorze nie ma owadów, czy dioda czujki nie sygnalizuje usterki. Przy czujkach adresowalnych można z centrali odczytać ich wartości analogowe (stopień zabrudzenia, poziom sygnału) - nietypowe wskazania mogą sugerować problem.
• Zwrócić uwagę na komunikaty towarzyszące alarmowi. Niektóre fałszywe alarmy poprzedzają sygnały uszkodzenia. Przykładowo, centrala może najpierw zgłosić awarię czujki (uszkodzony element pomiarowy), a po chwili alarm - co sugeruje, że to usterka czujki spowodowała fałszywy alarm. Jeśli centrala pokazuje równocześnie alarm i awarię, lub wiele alarmów naraz, to częściej wskazuje na problem systemowy (np. zakłócenia elektryczne, przepięcie) niż realne wykrycie zjawiska pożarowego.
• Wykorzystać tryb testowy lub rejestr zdarzeń. W trudniejszych przypadkach pomocna bywa analiza historii alarmów w centrali. Można sprawdzić, o jakich porach i z jaką częstotliwością występują fałszywe alarmy. Jeśli np. zawsze nad ranem, kiedy uruchamia się ogrzewanie, to mamy trop (skoki temperatury). Jeżeli tylko w czasie pracy maszyn na hali - możliwe wibracje lub pył. Takie korelacje często naprowadzają na źródło kłopotu.
• Wezwać fachowca - gdy samodzielna diagnoza zawiedzie. Doświadczeni specjaliści od systemów przeciwpożarowych dysponują wiedzą i sprzętem, by zidentyfikować nietypowe problemy. Mogą przeprowadzić testy dymowe, pomiary napięć, aktualizację oprogramowania centrali czy symulację warunków, żeby odtworzyć sytuację alarmową.

Jak ustrzec się przed fałszywymi alarmami w przyszłości?

Ustrzeżenie się przed fałszywymi alarmami w przyszłości jest możliwe. Przede wszystkim należy dokładnie przyjrzeć się obecnemu systemowi, być może konieczna będzie jego wymiana, czym powinni zająć się profesjonaliści. Warto zainwestować w detektor, który skutecznie "wyłapuje" błędne sygnały alarmowe.

S skuteczne zapobieganie alarmom powodowanym czynnikami środowiskowymi wymaga doboru odpowiedniego typu czujki do danego miejsca. Przykładowo, w pomieszczeniach o stałej obecności pary czy kurzu (kuchnie przemysłowe, stolarnie) lepiej sprawdzą się czujki ciepła lub specjalne czujki multisensorowe ze zintegrowanymi algorytmami filtrującymi zakłócenia, zamiast standardowych czujek dymu. W magazynach o zmiennej temperaturze pomocne mogą być czujki z progiem różniczkowym, które są mniej czułe na powolne zmiany niepożarowe. Istotne jest także rozmieszczenie czujek z uwzględnieniem źródeł zakłóceń - np. unikanie montażu czujki dymu tuż nad drzwiami do łazienki (para z prysznica) czy bezpośrednio pod świetlikiem dachowym (intensywne słońce). Drobne zmiany mogą znacząco zmniejszyć wpływ środowiska na detektory.

Rzetelny projekt SSP dostosowany do realiów obiektu to podstawa - musi on przewidywać specyficzne warunki (wilgoć, zapylenie, zmiany funkcji pomieszczeń) i dobrać odpowiednie czujki oraz algorytmy działania systemu. Regularna konserwacja systemu sygnalizacji pożarowej to klucz do minimalizowania ryzyka fałszywych alarmów. Konserwator może też doradzić inwestorowi zmiany, jeśli zauważy np. że jakieś pomieszczenie zmieniło charakter i obecna detekcja jest nieadekwatna. Aby uniknąć chaosu podczas fałszywych alarmów, warto regularnie przeprowadzać szkolenia dla osób przebywających w budynku.

Znaczenie rozwiązania problemu fałszywych alarmów

Pozbywając się problemu fałszywych alarmów ppoż, każdy przedsiębiorca może obniżyć koszty, w tym koszty związane z ubezpieczeniem. Posiadanie sprawnie działającego systemu przeciwpożarowego nie tylko zmniejsza ryzyko wystąpienia pożaru, ale obniża się także stawka za ubezpieczenie. Dobrze zainstalowane systemy ppoż zapewniają większe bezpieczeństwo pracowników i ochronę mienia. Również ryzyko opóźnień w dostawach związanych choćby z włączaniem się fałszywych alarmów jest zniwelowane. Podnosi się także konkurencyjność i zwiększa ilość kontrahentów.

Fałszywy alarm pożarowy, jest ważnym sygnałem, że system działa i reaguje na potencjalne zagrożenia. Kluczem do ograniczenia ich liczby jest regularna konserwacja, odpowiednie szkolenia oraz szybka reakcja na każde zgłoszenie.

tags: #instrukcja #postepowania #z #centralka #ppoz #bosch