Dzięki hrabinie Raczyńskiej, Żarki-Letnisko są jedną z najbardziej urokliwych miejscowości na Śląsku, nazywaną "miastem-ogrodem", pomimo tego, że formalnie miejscowość nie posiada praw miejskich. Niczym brazylijskie Manaus, Żarki Letnisko zostały wybudowane w środku lasu. Za powstaniem tego miasta-ogrodu stali hrabiostwo Stefania i Karol Raczyńscy, którzy postanowili przenieść do Polski wywodzącą się z Anglii koncepcję budowy na dużych działkach domów zatopionych w zieleni, by ludzie mogli obcować z naturą.
Niezwykła Historia Śląskiego Miasta-Ogrodu
Rzućmy wszystko i zamieszkajmy w środku lasu - to nie żart. Żarki-Letnisko w powiecie myszkowskim to miejscowość o niezwykłej historii, która powstała w środku lasu. Przez kilkadziesiąt lat było to jedno z najchętniej odwiedzanych miejsc wypoczynkowych w regionie częstochowskim. Latem przyjeżdżali tu mieszkańcy Częstochowy, ale również Śląska i Zagłębia, aby odpocząć nad basenem i zaszyć się w zaciszu lasu, tworzącego korzystny mikroklimat. Obecnie, przejęty przez myszkowskie starostwo basen, ma zostać zmodernizowany, co może przywrócić Żarkom Letnisko dawną świetność.
Historia Żarek Letniska jest niezwykła. Rezydujący w pałacu w Złotym Potoku hrabiostwo Stefania i Karol Raczyńscy wpadli jeszcze przed I wojną światową na pomysł stworzenia na obecnym terenie Żarek Letniska miasta-ogrodu. Wywodząca się z Anglii koncepcja obejmowała budowę na dużych działkach domów zatopionych w zieleni, by ludzie mogli obcować z naturą. Leśne, głównie porośnięte sosnami tereny były wymarzone. Nikt tam nie mieszkał z wyjątkiem dwóch młynarskich rodzin. Grobla na rzece Czarce tworzyła naturalne kąpielisko. Raczyńscy kupili około 400 hektarów częściowo zalesionego terenu, który został podzielony na działki, a wytyczono szerokie ulice i miejsca na instytucje publiczne.
Początki Osady i Rozwój Miasta-Ogrodu
Sprzedaż działek rozpoczęła się na początku lat 30. XX wieku. Działki wykupywali przede wszystkim mieszkańcy dużych aglomeracji, szukając tu ciszy, spokoju i większej przestrzeni życiowej. Hrabiostwo Raczyńscy mieli szerokie znajomości i prestiż, dzięki czemu koncepcja stworzenia miasta-ogrodu szybko dotarła do przedstawicieli elity. Perspektywa posiadania działki w tego typu enklawie była dla wielu ludzi z kapitałem nobilitacją. Jedni zaczęli budować na działkach domki letniskowe, inni - całoroczne wille. Część właścicieli nieruchomości przeniosła się tu na stałe, niektórzy traktowali zakup działki jako lokatę kapitału. Zaczęto także stawiać pensjonaty, czego przykładem są istniejące jeszcze drewniane wille w stylu witkiewiczowskim przy ul. PCK.
W 1915 roku został uruchomiony w Żarkach przystanek kolejowy, nazwany przez ludność okoliczną "Blokiem". Z biegiem czasu Blok stał się drugim członem urzędowej nazwy osiedla Żarki-Blok. Ziemię, na której leżą dzisiejsze Żarki Letnisko, zakupił w 1916 roku Karol hrabia Raczyński ze Złotego Potoku od właściciela ziemskiego z Żarek Miasta Andrzeja Fr. Guskiego. Hrabiostwo Raczyńscy zainteresowali się tym terenem, by w pięknej okolicy powstała osada i ośrodek wypoczynkowy. Utworzenie miejscowości uzależnione było od decyzji Starostwa w Zawierciu zezwalającej na rozparcelowanie lasu na działki budowlane. Z prośbą tą zwrócili się właściciele w 1928 roku, a następnie w 1931 roku wystąpili po raz drugi o zezwolenie na parcelację dalszych 133 ha lasu. Administrowaniem majątku Raczyńskich zajmowała się hrabina Stefania, gdyż jej mąż większość czasu spędzał za granicą. W planach hr. Stefanii Raczyńskiej było utworzenie pięknego osiedla letniskowo-wypoczynkowego, przeznaczając wiele miejsca pod przyszłe budynki użyteczności publicznej, takie jak park, boiska sportowe i kąpielisko. Świadczyło o tym również wczesne przystąpienie do budowy kościółka i pensjonatu Nałęcz, wyposażonego w dużą salę widowiskową ze sceną, a na przyległym placu wybudowano korty tenisowe.
Kolej Warszawsko-Wiedeńska i Życie Towarzyskie
Żarki Letnisko zostały stworzone wokół przystanku kolei warszawsko-wiedeńskiej. Początkowo była tu tylko tzw. mijanka, ponieważ linia kolejowa miała jeden tor. W 1916 roku zrobiono przystanek Żarki, nazwany tak, bo był on położony najbliżej Żarek tzw. "żydowskich". Wtedy w miejscu obecnych Żarek Letniska były jedynie lasy. Hrabiostwo Raczyńscy doszli do wniosku, że można wykorzystać ten przystanek-mijankę i stworzyć w jego sąsiedztwie miejscowość uzdrowiskowo-wypoczynkową. Niemal z dnia na dzień nie zamieszkane dotychczas tereny zaczęły się przekształcać w miejscowość letniskową i rekreacyjną. Na miejscu były firmy produkujące materiały budowlane - cegły, wapno, drzewo sprowadzano z tartaku Raczyńskich w Juliance. W sąsiednich miejscowościach były kamionki, glina. Z materiałami budowlanymi nie było problemu.
Życie w letnisku tętniło zarówno w dzień jak i w nocy. Z barwnych opowieści starszych wynika, że funkcjonowała tu nawet instytucja pań do towarzystwa. Można sobie je było zamówić u szefowej interesu, która jeździła po Żarkach dwukonną dorożką. Otwierano kawiarnie. Najbardziej znana była ta u państwa Kulików, na rogu obecnej ul. hr. Raczyńskiej i Kąpielowej. Wybudowali ją Raczyńscy, oddając w dzierżawę państwu Kulikom. Budynek istnieje, ale dziś mieści się w nim sklep. Przed wojną na dancingach trwających do świtu bawiła się tam elita, głównie z Zagłębia i Częstochowy, ale i ze stolicy. Był nawet stół bilardowy. Drugie „centrum rozrywkowo-kulturalne” mieściło się w willi Nałęcz, która była własnością Raczyńskich. Przyjeżdżali tam na zaproszenie hrabiostwa ludzie zajmujący w kraju najwyższe stanowiska. Raczyńscy mieli bowiem szerokie kontakty w wysokich sferach i kręgach władzy.
Działki w Żarkach Letnisku kupowali przed wojną pracownicy umysłowi pełniący wyższe funkcje w instytucjach państwowych lub prywatnych firmach, lekarze, handlowcy a także Żydzi. Działki miały 4-5 tys. m kwadratowych, więc mogli pozwolić sobie na nie jedynie majętni ludzie.
Architektoniczne Skarby i Współczesność
Żarki Letnisko zawdzięczają mikroklimat głównie żywicznym lasom sosnowym. Walory miejscowości przyciągały letników (stąd nazwa) od chwili, gdy można tu było dotrzeć pociągiem. A stało się to w 1915 roku, gdy uruchomiono tu przystanek kolejowy. Stawiano piękne wille w stylu zakopiańskim, czyli witkiewiczowskim. Przeważnie właścicielami byli bogaci mieszkańcy Zagłębia - Sosnowca, Będzina, Dąbrowy Górniczej - a także Częstochowy. Domy stawiano w pobliżu torów. Wówczas jeździło niewiele pociągów, więc hałas nie był uciążliwy. A liczył się czas dotarcia do stacji. Miejscowość rozwijała się, wybudowano kościół. Budowano nie tylko domy mieszkalne.
Po drugiej wojnie światowej, w czasach PRL, Żarki Letnisko stały się popularną miejscowością odpoczynkową. Jej położenie między Częstochową a aglomeracją śląską sprawiło, że była ona licznie odwiedzana przez mieszkańców Częstochowy, Zagłębia i Śląska. Część z nich przyjeżdżała tu na weekend, część na kilka dni, inni zdecydowali się tutaj wybudować luksusowe domy. Żarki Letnisko jest bowiem pięknym miejscem: cisza, spokój, czyste powietrze. Niestety, w ostatnich latach letników ubywało. Dzisiaj ludzie wolą zagraniczne wojaże od odwiedzania tej kameralnej i pięknej miejscowości. Ale kto wie, czy Żarki Letnisko nie przeżyją renesansu. Myszkowskie starostwo przejęło basen i obiecało, że zostanie on zmodernizowany. Wtedy miejscowość będzie jednym z najpiękniejszych miejsc na weekendowy wypad na Jurę.
Na upamiętnienie zasług hrabiostwa Raczyńskich, latem w Żarkach organizowana jest wielka impreza plenerowa pod nazwą "Imieniny Hrabiny".
Obecnie Żarki Letnisko liczy sobie około 2000 mieszkańców i jest drugą co do wielkości miejscowością gminy Poraj. Miejscowość położona jest w lasach sosnowych niedaleko Częstochowy (ok. 30 km).
Infrastruktura i Oferta Turystyczna
Lata dziewięćdziesiąte to także doprowadzenie do budynków w Żarkach Letnisku gazu, wody i telefonów. Powstało około 20 sklepów różnych branż, kilka barów oraz jeden duży hotel "KINGA". Hotel ten posiada dużą salę restauracyjną, lecz jego lokalizacja w zwartej zabudowie pozbawiła go atrakcyjności.
Nowo otwarty obiekt, położony w samym "sercu" Jury Krakowsko-Częstochowskiej, zaprasza do wypoczynku w bardzo cichej okolicy. Na ogrodzonej dużej działce do dyspozycji gości znajduje się nowoczesny apartament.
Obóz Sportowy na Szlaku Orlich Gniazd
W Żarkach-Letnisku odbywa się również obóz sportowy "Na Szlaku Orlich Gniazd", trwający 8 dni, dedykowany młodzieży w wieku 8-15 lat. Program obozu obejmuje zajęcia edukacyjne i sportowe, których celem jest integracja i czynny wypoczynek, rozwijanie umiejętności piłkarskich oraz kontynuowanie zainteresowań sportowych. Uczestnicy poznają również malownicze fragmenty Jury Krakowsko-Częstochowskiej, w tym skały wapienne i ruiny zamku w Ogrodzieńcu. W ramach programu przewidziano także zabawy w Parku Wodnym, ognisko z kiełbaskami, dyskoteki, gry i zabawy rekreacyjno-sportowe, konkursy oraz kąpiele.
Zakwaterowanie odbywa się w Hotelu Kinga w Żarkach-Letnisku. Posiłki są smaczne, obfite i urozmaicone. Zajęcia rekreacyjno-sportowe prowadzone są pod nadzorem wykwalifikowanej kadry instruktorskiej.
Cena obozu wynosi 2100 zł i obejmuje: 7 noclegów, wyżywienie 3 razy dziennie, kadrę pedagogiczną, instruktorską i medyczną, transport autokarem, ubezpieczenie NNW, realizację programu, korzystanie z sali dyskotekowo-tanecznej - świetlicy, boisk sportowych oraz VAT. Dodatkowe ubezpieczenie od rezygnacji wynosi +3% ceny imprezy.