Kwestia zdolności do służby czynnej w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), zwłaszcza w kontekście osób posiadających orzeczenie o niepełnosprawności, budzi wiele pytań i dyskusji. Dotyczy to zarówno możliwości pełnienia konkretnych funkcji, jak i ogólnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych. W środowisku strażaków ochotników często pojawia się wątpliwość, czy osoby z pewnymi ograniczeniami zdrowotnymi mogą efektywnie i bezpiecznie wykonywać zadania strażackie.
Kwestia zdolności do służby czynnej w OSP a niepełnosprawność
Początek dyskusji o zdolności do służby często ilustruje przykład kierowcy jednostki OSP. Jak wskazują obserwacje, kierowcą w jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej może być 52-letni mężczyzna, który jest po zawale serca i posiada orzeczenie III grupy inwalidzkiej. Taka grupa inwalidzka oznacza między innymi niezdolność do pracy w Policji czy Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Niemniej jednak, osoba taka jest kierowcą w OSP i uczestniczy w akcjach. Powstaje wówczas pytanie: czy takie działanie jest zgodne z prawem?
Często zauważa się, że osoba, która nie może pracować w Państwowej Straży Pożarnej ze względu na stan zdrowia, może uczestniczyć w akcjach Ochotniczej Straży Pożarnej, wykonując dokładnie identyczną pracę. W takich przypadkach niekiedy podważa się rzetelność lekarzy medycyny pracy, sugerując, że ich rola często ogranicza się do stawiania pieczątek w książeczkach zdrowia, co budzi obawy o bezpieczeństwo.
Jednak, istnieją również inne perspektywy. Istnieją strażacy ochotnicy, którzy posiadają wady wzroku dyskwalifikujące ich do pracy w PSP, a mimo to aktywnie działają w OSP od wielu lat, posiadając aktualne zaświadczenia od lekarza. Podkreśla się, że "w pełni zdrowy też może dostać zawału", a jeśli strażak posiada ważne zaświadczenie od lekarza, to jednostka OSP jest "czysta" pod względem prawnym. W przypadku wątpliwości co do orzeczenia lekarskiego, istnieją możliwości odwołania od decyzji lekarza do instancji wyższej, co jest mechanizmem prawnym pozwalającym na weryfikację zdolności do służby.
Prawne aspekty kwalifikacji strażaków ratowników OSP
Ogólne wymogi dla strażaków ratowników
Prawo do wyjazdu na akcję ma osoba, która ukończyła 18 lat, ale nie ukończyła 60 lat, posiada ukończony kurs podstawowy OSP, szkolenie z bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) oraz zaświadczenie o zdolności do działań ratowniczych wydane przez lekarza medycyny pracy. Jeśli lekarz medycyny pracy wydał zgodę, niewiele można zaradzić w kwestii jego orzeczenia.
Dodatkowe kwalifikacje dla kierowców pojazdów uprzywilejowanych OSP
Do kierowania pojazdem uprzywilejowanym, oprócz posiadania odpowiedniej kategorii prawa jazdy, strażak musi spełniać dodatkowe warunki:
- Orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na stanowisku kierowcy, wydane przez lekarza medycyny pracy.
- Orzeczenie psychologiczne stwierdzające brak przeciwwskazań do kierowania pojazdami uprzywilejowanymi w ruchu, wydane przez psychologa uprawnionego do badań psychologicznych w zakresie psychologii transportu.
- Zaświadczenie od burmistrza potwierdzające, że kierowca spełnia powyższe wymagania i może prowadzić pojazd Ochotniczej Straży Pożarnej.
Jeśli osoba spełnia te wymagania, nie można jej zarzucić braku kwalifikacji do prowadzenia pojazdu. Istotne jest, że rozporządzenia dotyczące funkcjonariuszy PSP nie mają zastosowania do strażaków ochotników, co wyjaśnia różnice w podejściu do wymagań zdrowotnych.
Proces badań lekarskich
Tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres przeprowadzania bezpłatnych badań lekarskich określa Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej. Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę OSP. Skierowanie jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP przeprowadza się również na podstawie skierowania wydanego przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).
Zgodnie z art. 10 ust. 5 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Te przepisy to Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.
Lekarze uprawnieni do przeprowadzania badań
Lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne umożliwiające wykonywanie badań profilaktycznych są wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Lekarz wpisany do rejestru otrzymuje zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu. Do grupy lekarzy mogących przeprowadzać te badania należą również lekarze rejonowi w zakładach opieki zdrowotnej dla szkół wyższych lub jednostek badawczo-rozwojowych, o ile sprawowali profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami wykonującymi pracę na stanowiskach, na których stwierdzono występowanie czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych.
Zakres badań lekarskich
Zakres okresowych badań lekarskich członka OSP został szczegółowo określony w załączniku do wspomnianego Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. Badania te przeprowadzane są ze szczególną oceną:
- układu krążenia,
- układu oddechowego,
- układu nerwowego,
- narządu równowagi,
- skóry,
- słuchu (badanie akumetryczne),
- narządu wzroku - obejmujące ocenę ostrości widzenia, zdolności rozpoznawania barw, widzenia przestrzennego oraz ocenę pola widzenia (w zależności od wskazań badanie za pomocą perymetru).
Lekarz przeprowadzający badania lekarskie może poszerzyć ich zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, jeśli uzna to za niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP lub kandydata. Mogą to być między innymi: elektrokardiografia (EKG), zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, spirometria, morfologia krwi z rozmazem, oznaczenie stężenia glukozy i kreatyniny we krwi, badanie ogólne moczu, aminotransferaza asparaginianowa (AST), aminotransferaza alaninowa (ALT), gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP), stężenie bilirubiny, lipidogram czy badania psychologiczne.
Tak szeroki zakres badań jest logiczny, ponieważ działania ratownicze często odbywają się na wysokościach powyżej 3 metrów, wymagają użycia sprzętu ochrony dróg oddechowych (co uzasadnia spirometrię) i wyjątkowo dobrego zdrowia psychicznego. Kolejne okresowe badania zależą również od wieku strażaka ochotnika.
Uprawnienia i świadczenia dla strażaków OSP
Zwolnienie z pracy i ekwiwalent za udział w działaniach
Na mocy art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, pracodawca ma obowiązek zwolnić strażaka ratownika OSP od świadczenia pracy na czas udziału w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty. Zwolnienie to obejmuje również czas niezbędny do odpoczynku, zgodnie z art. 132 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Przepisy te są także uregulowane w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 roku w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień z pracy.
Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następuje w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą odpowiednią do organizowania takich akcji. W celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym zwolnienie odbywa się na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej.
W związku z prawem do ekwiwalentu pieniężnego za faktyczny uszczerbek w zarobkach pracownika spowodowany uczestniczeniem w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, przepisy § 16 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zobowiązują pracodawcę zatrudniającego pracownika będącego członkiem OSP do wydania mu zaświadczenia określającego wysokość utraconego wynagrodzenia. Zaświadczenie to służy przedstawieniu właściwemu organowi uprawnionemu do wypłaty należnego ekwiwalentu.
Świadczenie ratownicze dla strażaków OSP
Specjalny dodatek do emerytury, zwany świadczeniem ratowniczym, przysługuje osobom, które mają za sobą określony czas czynnego działania w służbach ratowniczych. O świadczenie mogą ubiegać się strażacy działający w Ochotniczej Straży Pożarnej oraz ratownicy górscy. Świadczenie ratownicze jest przyznawane na podstawie Ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Jest to świadczenie dożywotnie, a jego przyznanie wymaga złożenia wniosku i spełnienia określonych wymagań, w tym przede wszystkim udokumentowanego okresu czynnej działalności w ratownictwie.
Kto ma prawo do pobierania świadczenia ratowniczego?
Dodatek jest przyznawany na wniosek ratownika ochotnika, który spełnia następujące warunki:
- posiada udokumentowaną wysługę lat czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych,
- osiągnął wiek emerytalny - 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn.
Zgodnie z ustawą o ochotniczych strażach pożarnych, „czynne uczestnictwo” definiowane jest jako „bezpośredni udział co najmniej raz w roku w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych”. Przy naliczaniu okresów czynnego uczestnictwa nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat.
Ile wynosi świadczenie ratownicze w 2024 roku?
Świadczenie podlega corocznej waloryzacji. Od 1 marca 2024 r. osoby pobierające ten dodatek do emerytury otrzymują 258 zł. Świadczenie nie jest wypłacane przez ZUS, lecz przez Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) - do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego od miesiąca, w którym dodatek został przyznany. Według danych MSWiA, obecnie świadczenie to pobiera ponad 112 tys. strażaków ochotników.
Zapytaj Kelly: Co trzeba zrobić, żeby zostać strażakiem ochotnikiem?
Jak wnioskować o przyznanie świadczenia ratowniczego?
Dodatek do emerytury nie jest przyznawany automatycznie, ale na wniosek osoby zainteresowanej. Wzór dokumentu określa Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lutego 2022 r. w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego. Dodatek zostaje przyznany osobom, które osiągnęły wiek uprawniający do przyznania świadczenia i spełniły wymagania dotyczące okresu działalności ratowniczej.
Potwierdzenie bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych wymaga, w zależności od okresu działalności, dokumentacji prowadzonej przez Państwową Straż Pożarną i/lub pisemnego oświadczenia trzech świadków. Wymagane jest, aby co najmniej jeden ze świadków pełnił funkcję publiczną lub pracował w urzędzie obsługującym organ administracji samorządowej w okresie, w którym ma być potwierdzony czynny udział wnioskodawcy. Wiarygodność orzeczeń świadków musi zostać potwierdzona przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Pełną dokumentację należy złożyć do komendanta powiatowego (miejskiego) PSP. Decyzja w sprawie przyznania świadczenia jest dostarczana pisemnie, a samo postępowanie powinno zakończyć się nie później niż 60 dni od dnia złożenia wniosku. Od decyzji przysługuje również odwołanie do właściwego komendanta wojewódzkiego PSP.
Rodzaje członkostwa w OSP
Oprócz strażaków ratowników, którzy aktywnie uczestniczą w działaniach ratowniczych, Ochotnicza Straż Pożarna oferuje inne formy członkostwa. Członkiem wspierającym może być osoba fizyczna lub prawna, bez względu na jej miejsce zamieszkania i siedzibę, która zadeklaruje wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie. Członkowie OSP mają prawo uczestniczyć w walnym zebraniu członków OSP i być wybieranymi do władz OSP, a także korzystać z urządzeń i sprzętu będącego własnością OSP.
Członkiem honorowym może być każda osoba fizyczna, bez względu na miejsce zamieszkania, która szczególnie zasłużyła się dla ochrony przeciwpożarowej.