Gaśnice są niezbędnym wyposażeniem do walki z pożarami, które, choć często zaniedbywane na co dzień, okazują się niezwykle przydatne w sytuacjach awaryjnych. W obliczu rosnącej liczby wieżowców i wnętrz bogatych w drewno, plastik oraz inne łatwopalne materiały, odpowiednio dobrane i sprawne gaśnice mogą zapobiec katastrofie. Zrozumienie ich działania, rodzajów, terminów ważności i zasad utylizacji jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa.
Podstawowe informacje o gaśnicach
Gaśnice to przenośne urządzenia o masie brutto do 20 kg i masie środka gaśniczego do 12 kg. Ich użycie następuje pod wpływem ręcznie uruchamianego wyzwolenia ciśnienia gazu. Są one zaliczane do poręcznych środków gaśniczych, służących do gaszenia pożarów w pierwszej fazie ich powstania, zanim zdołają się rozwinąć.
Gaśnica przenośna to urządzenie przenoszone i uruchamiane ręcznie. Gaśnica przewoźna natomiast jest skonstruowana tak, aby mogła być transportowana i obsługiwana ręcznie, zazwyczaj montowana na kołach.
Klasyfikacja pożarów
Skuteczność akcji gaśniczej oraz bezpieczeństwo jej przeprowadzenia zależą od wielu czynników, w tym od wyboru odpowiedniego środka gaśniczego, dedykowanego do danej grupy pożarów. W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, pożary są klasyfikowane w zależności od rodzaju palącego się materiału:
- Klasa A: Pożary ciał stałych, głównie materiałów organicznych, które tleją lub palą się, tworząc żar (np. drewno, papier, tkaniny).
- Klasa B: Pożary cieczy lub topliwych materiałów stałych (np. benzyna, oleje, lakiery, alkohole).
- Klasa C: Pożary gazów palnych (np. metan, propan, wodór).
- Klasa D: Pożary metali (np. magnez, tytan, sód, potas).
- Klasa E: Pożary elektryczne (urządzeń elektrycznych pod napięciem).
- Klasa F (K): Pożary tłuszczów i olejów kuchennych.
Wybór gaśnicy do różnych klas pożarów
Odpowiednie rozpoznanie rodzaju pożaru jest kluczowe dla skutecznego użycia gaśnicy:
- W przypadku pożarów klasy A (materiały stałe) należy wybrać gaśnice wodne, pianowe, suchoproszkowe lub halogenowęglowodorowe.
- Do pożarów klasy B (ciecze palne) zaleca się suchy proszek, pianę, halogenowęglowodory, dwutlenek węgla. Gaśnice pianowe chemiczne nie powinny być stosowane do pożarów klasy B rozpuszczalnych w wodzie.
- Pożary klasy C (gazy) wymagają gaśnic suchoproszkowych, halogenowęglowodorowych i dwutlenkowych.
- Do pożarów żywych urządzeń (elektrycznych) należy używać halogenowęglowodorów, dwutlenku węgla i suchych gaśnic proszkowych.
- W przypadku pożarów klas A/B/C i żywego sprzętu zaleca się gaśnice suchoproszkowe i halogenowęglowodorowe.
Specjalistyczne zastosowania:
- Do gaszenia reliktów kulturowych i archiwów stosuje się dwutlenek węgla, tetrachlorowęglan, 1211, dibromodifluorometan, 2402, 1301, heptafluoropropan i heksafluoropropan.
- Do gaszenia płodnych cieczy i gazów palnych oraz pożarów sprzętu elektrycznego stosuje się suchy proszek, dwutlenek węgla, tetrachlorowęglan, 1211, dibromodifluorometan, 1301, 2402, heptafluoropropan i heksafluoropropan, a w przypadku cieczy - także piankę przeciwrozpuszczalnikową.
Rodzaje gaśnic i ich działanie
Istnieje wiele rodzajów gaśnic, a każdy z nich ma swoje specyficzne cechy, zastosowania i metody konserwacji. Wspólną cechą jest to, że środek gaśniczy jest wyrzucany pod wpływem ciśnienia.
Gaśnica proszkowa
Gaśnica proszkowa to cylindryczny zbiornik, w którym środek gaśniczy (proszek) jest wyrzucany za pomocą sprężonego gazu obojętnego (azot lub dwutlenek węgla) przez dyszę lub wężyk zakończony prądownicą. Proszek gaśniczy pokrywa źródło ognia, odcinając dopływ tlenu do palącego się obiektu. Działa na zasadzie antykatalizy, wiążąc wolne rodniki odpowiedzialne za podtrzymywanie reakcji spalania.
Gaśnice proszkowe są uniwersalne i skuteczne przy pożarach z grup A, B, C i E. Są polecane do zabezpieczania magazynów opału, gazów palnych, cieczy łatwopalnych, hal przemysłowych, zakładów chemicznych, obiektów użyteczności publicznej oraz w transporcie. Należy jednak pamiętać, że generują chmurę pyłu, która może być szkodliwa dla delikatnych urządzeń elektronicznych i trudna do usunięcia. Nie należy nią gasić płonących olejów i tłuszczów w urządzeniach kuchennych ani ludzi.
Wyróżniamy dwa główne typy gaśnic proszkowych:
- Typ "X": Gaz wyrzutowy i proszek znajdują się w jednym zbiorniku, co umożliwia natychmiastowe użycie.
- Typ "Z": Gaz wyrzutowy znajduje się w oddzielnym naboju, który musi zostać przebity, co wymaga kilku sekund na aktywację.
Gaśnica śniegowa (CO2)
Wewnątrz gaśnicy śniegowej znajduje się skroplony dwutlenek węgla, który po uruchomieniu pod własnym ciśnieniem wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury około -80°C i zmieniając się w suchy lód. Gaśnica śniegowa nie pozostawia śladów po użyciu środka gaśniczego, co jest jej zaletą.
Gaśnice śniegowe są idealne do gaszenia pożarów z grupy B (np. alkohol, produkty naftowe, farby, rozpuszczalniki) i C (gazy, w tym gaz ziemny i propan-butan), a także pożarów urządzeń elektrycznych pod napięciem (E), jeśli gaśnica posiada takie oznaczenie. Są bardziej skuteczne w pomieszczeniach zamkniętych. Nie należy używać gaśnicy śniegowej do gaszenia płonącego człowieka ze względu na ryzyko szoku termicznego i odmrożeń.
Gaśnica pianowa
We wnętrzu gaśnicy pianowej znajduje się wodny roztwór środka pianotwórczego oraz zbiornik z gazem napędowym. Po uruchomieniu następuje wydzielanie dużej ilości węgla, tworzenie się piany i podwyższenie ciśnienia, które wyrzuca pianę na zewnątrz. W porównaniu z gaśnicami proszkowymi, gaśnice pianowe nie generują chmury pyłu, są bardziej ekologiczne, a czyszczenie pomieszczeń po użyciu jest łatwiejsze. Piana ma dużą zdolność do ograniczania rozprzestrzeniania się ognia, a warstwa izolacyjna uniemożliwia ponowny samozapłon.
Gaśnice pianowe ugaszą pożary cieczy i ciał stałych (grupy A i B), a także tłuszczów i olejów jadalnych (grupa F). Nie mogą być wykorzystywane do gaszenia substancji wchodzących w reakcję chemiczną z wodą (np. wapna).
Gaśnica wodna
Gaśnice wodne są skuteczne głównie przeciwko pożarom klasy A (materiałów stałych, takich jak drewno, papier, tkaniny). Przed każdym uzupełnieniem należy je przetestować pod kątem ciśnienia wody.
Jak używać gaśnicy - instrukcje krok po kroku
Prawidłowe użycie gaśnicy jest kluczowe dla jej skuteczności i bezpieczeństwa. Przed użyciem zawsze należy zapoznać się z instrukcją obsługi konkretnego modelu.
Ogólne zasady użycia
- Zapewnij sobie bezpieczną drogę ewakuacji.
- Podejdź do miejsca pożaru na odległość około 5 metrów (w przypadku gaśnic przenośnych) lub 10 metrów (w przypadku gaśnic przewoźnych). Jeśli jesteś na świeżym powietrzu, rozpylaj z kierunkiem wiatru.
- Wyrwij zawleczkę zabezpieczającą, aby odblokować gaśnicę.
- Skieruj końcówkę wylotową (dyszę, prądownicę, róg) na źródło ognia, nie na płomienie.
- Naciśnij dźwignię spustową lub uruchom zbijak/zawór, aby uwolnić środek gaśniczy.
- Omiataj strumieniem środka gaśniczego źródło ognia, aż do zgaśnięcia pożaru, trzymając gaśnicę pionowo.
- W przypadku płonącej cieczy w pojemniku, kieruj strumień na wewnętrzną ścianę pojemnika, aby środek spływał po niej i stopniowo pokrywał powierzchnię. Unikaj bezpośredniego rozpylania na powierzchnię cieczy, aby nie rozpryskać palącego się materiału.
Specyfika użycia gaśnicy pianowej przenośnej
Możesz nosić gaśnicę za pierścień podnoszący w górnej części cylindra. Nie przechylaj jej zbytnio, nie trzymaj poziomo ani do góry nogami, aby uniknąć przedwczesnego wymieszania i rozpylenia agentów. Gdy znajdziesz się około 10 metrów od punktu pożarowego, obróć cylinder do góry nogami, jedną ręką trzymaj pierścień podnoszący, a drugą dolny pierścień cylindra i skieruj strumień na płonący obiekt. Gaśnicę pianową należy przechowywać w suchym, chłodnym, wentylowanym i łatwo dostępnym miejscu.
Specyfika użycia gaśnicy pianowej typu CART (przewoźnej)
Zazwyczaj obsługiwana przez dwie osoby. Szybko przetransportuj gaśnicę na miejsce pożaru, zatrzymaj się około 10 metrów od punktu pożarowego. Jedna osoba uwalnia wąż sprayowy, trzyma pistolet sprayu i celuje w płonące miejsce. Druga osoba obraca koło ręczne w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, aby podnieść śrubę do najwyższej pozycji, w pełni otwierając nasadkę butelki. Następnie przechyla cylinder do tyłu, aby pręt ciągnący dotknął ziemi, i obraca uchwyt zaworu o 90 stopni, aby rozpylić pianę.
Specyfika użycia gaśnicy CO2
Podczas gaszenia pożaru cennym sprzętem, archiwami, instrumentami, urządzeniami elektrycznymi poniżej 600 woltów i olejami: podnieś lub przenieś gaśnicę na miejsce pożaru, odłóż ją około 5 metrów od płonącego obiektu, wyciągnij szpilkę bezpieczeństwa. Trzymaj róg u nasady i uchwyt zaworu otwierającego/zamykającego. W przypadku gaśnic bez węży sprayowych róg powinien być odchylony o 70-90 stopni. Nie chwytaj bezpośrednio zewnętrznej ściany rogu ani metalowej rury łączącej rękami, aby zapobiec odmrożeniom.
Sposób użycia gaśnic-pożary grupy A i B (zagrożenia pożarowe)-we współpracy z KZWM Ogniochron S.A.
Terminy ważności i serwisowanie gaśnic
Żywotność gaśnicy i jej sprawność to kluczowe elementy bezpieczeństwa. Niezależnie od tego, czy gaśnica była używana, czy nie, należy ją złomować po osiągnięciu wieku złomu od daty produkcji.
Okresy żywotności poszczególnych typów gaśnic
Żywotność gaśnicy nie oznacza, że można jej użyć wcześniej bez sprawdzenia. Wymagana jest coroczna inspekcja. Gaśnice należy napełnić po otwarciu.
Poniżej przedstawiono typowe okresy użytkowania gaśnic od daty produkcji:
- Przenośna gaśnica pianowa chemiczna: 5 lat
- Przenośna gaśnica kwasowa: 5 lat
- Przenośna gaśnica wodna: 6 lat
- Przenośna gaśnica suchoproszkowa (typ cylindra gazowego): 8 lat
- Przenośna gaśnica suchoproszkowa z magazynowaniem ciśnienia: 10 lat
- Przenośna gaśnica 1211: 10 lat
- Przenośna gaśnica dwutlenku węgla: 12 lat
- Chemiczna gaśnica pianowa typu CART: 8 lat
- Gaśnica suchoproszkowa typu wózka (typ cylindra gazowego): 10 lat
- Gaśnica suchoproszkowa typu wózka z magazynowaniem ciśnienia: 12 lat
- Gaśnica typu CART 1211: 10 lat
Dla większości gaśnic okres użytkowania wynosi do 20 lat, pod warunkiem regularnego serwisowania i napraw. Po tym czasie gaśnica może nie spełniać norm bezpieczeństwa, a jej skuteczność może być znacznie obniżona.
Przeglądy i legalizacja
Gaśnice podlegają okresowym przeglądom (najczęściej co roku) oraz badaniom technicznym. Ich brak oznacza konieczność wymiany lub serwisowania urządzenia.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne powinny być przeprowadzane zgodnie z zasadami Polskich Norm, dokumentacją techniczno-ruchową i instrukcjami producentów, nie rzadziej jednak niż raz w roku. Przegląd techniczny należy przeprowadzić w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy, licząc od daty produkcji lub daty ostatniej legalizacji.
Dodatkowo, gaśnice lub cylindry gazowe przeznaczone do złomowania muszą mieć wybite otwory w lufie lub butelce, a naklejka "złomu" powinna być przymocowana, zawierająca słowo "złom" (minimalny rozmiar czcionki 25 mm x 25 mm), rok i miesiąc złomowania, nazwę jednostki konserwacyjnej oraz podpis inspektora.
W przypadku gaśnic samochodowych 1kg, w polskim prawie (stan na rok 2025) nie ma obowiązku legalizacji/przeglądu co rok, ani w ogóle przez cały okres użytkowania. Obowiązuje jedynie zalecenie producenta, a termin ważności proszku gaśniczego wynosi zazwyczaj 5 lat.
Testy ciśnienia wody
- Przenośne gaśnice suchoproszkowe: co pięć lat lub przed uzupełnieniem poddawane są testom ciśnienia wody na głowicy, cylindrze i cylindrze gazowym. Napełniony cylinder gazowy powinien zostać przetestowany pod kątem szczelności powietrza.
- Zbiornik do magazynowania suchego proszku i cylinder dwutlenku węgla z suchym proszkiem gaśniczym: testowane pod kątem ciśnienia wody co trzy lata.
- Gaśnice przeciwpożarowe mechanicznej pianki powietrznej: testowane pod kątem wytrzymałości na ciśnienie wody za każdym razem, gdy środek gaśniczy jest wymieniany lub gdy gaśnica jest z fabryki od ponad trzech lat.
- Gaśnice ogniowe dwutlenku węgla ładunkowego: testowane pod kątem ciśnienia wody co pięć lat lub przed uzupełnieniem.
- Gaśnice wodne: testowane pod kątem ciśnienia wody przed każdym uzupełnieniem.
Utylizacja zużytych gaśnic
Przeterminowana gaśnica to sprzęt, który nie zapewnia już pełnej skuteczności działania, dlatego tak ważne jest jej właściwe wycofanie z użytkowania i przekazanie do odpowiedniego punktu. Zużyte gaśnice wymagają odpowiedniego zagospodarowania zgodnie z zasadami postępowania z odpadami, a sposób ich przekazania zależy od rodzaju środka gaśniczego.
Zużyta lub przeterminowana gaśnica nie powinna trafiać do zwykłych odpadów komunalnych, ponieważ jest to urządzenie ciśnieniowe zawierające środek gaśniczy.
Gdzie oddać starą gaśnicę?
- Punkt Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK): Najprostszy i najbezpieczniejszy sposób. Każda gmina w Polsce posiada swój PSZOK, gdzie można bezpłatnie oddać zużyty sprzęt przeciwpożarowy. Punkty te są przygotowane do obsługi odpadów niebezpiecznych, dbają o środowisko i nie generują kosztów dla mieszkańców.
- Autoryzowane punkty serwisowe i sklepy: Wiele z nich oferuje możliwość oddania starej gaśnicy w momencie zakupu nowej. Zapewniają kompleksową i profesjonalną obsługę oraz ekologiczne podejście do recyklingu.
- Specjalistyczne zakłady utylizacji odpadów niebezpiecznych: Dla przedsiębiorców i instytucji, które chcą zutylizować większą liczbę gaśnic. Oferują efektywną utylizację całej partii, niezbędną dokumentację potwierdzającą zgodność z przepisami oraz bezpieczeństwo dzięki wyspecjalizowanemu personelowi i sprzętowi.
Recykling gaśnic
Recykling zużytej gaśnicy to realny wkład w ochronę środowiska naturalnego. Umożliwia ponowne wykorzystanie cennych surowców i minimalizuje ryzyko zanieczyszczenia gleby, wód gruntowych oraz powietrza.
Proces recyklingu polega na dokładnym demontażu urządzenia i oddzieleniu poszczególnych komponentów. Najpierw zbiornik pod ciśnieniem jest opróżniany w kontrolowanych warunkach, następnie usuwa się pozostałości środka gaśniczego. Elementy plastikowe i gumowe są sortowane i przekazywane do odpowiednich strumieni recyklingu. Recykling wpisuje się w ideę gospodarki o obiegu zamkniętym, gdzie materiały są ponownie wykorzystywane, a zużyte produkty traktowane jako źródło surowców.