Ospa wietrzna to jedna z najczęstszych i najbardziej zakaźnych chorób wirusowych, która dotyka przede wszystkim dzieci, choć może również wystąpić u dorosłych. Szacuje się, że około 90% przypadków zachorowań na ospę dotyczy małych dzieci. U dorosłych, którzy nie przechorowali jej w młodości, przebieg choroby jest zazwyczaj cięższy i wiąże się z wyższym ryzykiem pojawienia się groźnych powikłań. Choroba zaczyna się od charakterystycznej wysypki, która szybko rozprzestrzenia się po całym ciele. Chory może zarażać innych już na kilka dni przed pojawieniem się pierwszych objawów. Mimo że ospa wietrzna zazwyczaj ma łagodny przebieg, w niektórych przypadkach może być niebezpieczna, zwłaszcza dla osób z osłabionym układem odpornościowym. Celem niniejszego artykułu jest omówienie objawów, przebiegu choroby oraz metod leczenia i zapobiegania ospie wietrznej.
Czym jest ospa wietrzna i jak dochodzi do zakażenia?
Ospa wietrzna to choroba zakaźna, powodowana przez wirus ospy i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV). Jest to wysoce zakaźna choroba wirusowa, która najczęściej dotyka dzieci, ale może również występować u dorosłych. Wirus VZV jest odpowiedzialny nie tylko za ospę wietrzną, ale może także powodować półpaśca w późniejszym okresie życia, jeśli uaktywni się ponownie.
Drogi przenoszenia i wysoka zaraźliwość
Ospa u dzieci rozprzestrzenia się bardzo szybko. Wirus powodujący ospę wietrzną przenosi się drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z wydzielinami chorego. Osoba chora może przenosić źródło zakażenia nie tylko podczas mówienia czy kichania, ale wirus może rozprzestrzenić się nawet na odległość kilkunastu do kilkudziesięciu metrów. Stąd wzięła się nazwa choroby - ospa „wietrzna”. Kontakt z wydzielinami chorego oznacza np. kontakt z jego śliną lub zawartością pęcherzy, które pojawiają się w przebiegu ospy. Trzecią możliwą drogą zakażenia jest łożysko. Ospa w ciąży ma zwykle cięższy przebieg i stwarza ryzyko poważnych komplikacji dla rozwijającego się płodu. Zakaźność u osób z kontaktu jest bardzo duża, w przypadku domowników wynosi nawet powyżej 90%.
Okres wylęgania i zakaźności
Ten, kto zaraża ospą wietrzną, może przenieść chorobę na kolejne osoby już na 2 dni przed pojawieniem się wysypki. Możliwość zarażenia trwa do momentu przyschnięcia wszystkich pęcherzy i odpadnięcia strupków, co zazwyczaj trwa około 7 dni. Chory więc często nie jest świadomy tego, że przenosi chorobę na kolejne osoby. Czas, jaki upływa od przedostania się wirusa do organizmu do pojawienia się pierwszych objawów (okres wylęgania), to 10-21 dni (średnio 14 dni). U osób ze zmniejszoną odpornością może ulec wydłużeniu do 28 dni. Po przebytym zakażeniu wirus w postaci utajonej pozostaje w naszym organizmie do końca życia.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Ospa wietrzna przebiega w bardzo charakterystyczny sposób. Na początku chory zaczyna odczuwać symptomy podobne do grypy. Po kilku dniach ospa wietrzna przechodzi w charakterystyczną wysypkę. Całkowity czas trwania ospy wynosi około 10-14 dni od momentu pojawienia się pierwszego wykwitu.
Początkowe objawy (zwiastunowe)
Pierwsze objawy ospy wietrznej u dziecka często przypominają zwykłe przeziębienie - pojawia się gorączka, ból głowy, ból gardła, bóle mięśni oraz złe samopoczucie. U młodzieży i dorosłych tak zwane objawy zwiastunowe mogą być bardziej nasilone i obejmować również katar oraz przemijające zaczerwienienie skóry, które przypomina płoniczą wysypkę i pojawia się przed wystąpieniem właściwych dla ospy wykwitów. Może pojawić się również ból brzucha i biegunka. Z chwilą wystąpienia objawów należy się zgłosić do lekarza.
Charakterystyczna wysypka (fazy)
W ciągu 1-2 dni od tych pierwszych symptomów na skórze zaczynają pojawiać się swędząca wysypka - najbardziej charakterystyczny objaw ospy. Krosty uwidaczniają się zwykle po 1-2 dniach. Mają postać czerwonych plamek, które z czasem przekształcają się w wypełnione płynem pęcherze. Wysypka pojawia się falami, dlatego na ciele chorego można jednocześnie zobaczyć plamki, grudki, pęcherzyki wypełnione płynem (zawierającym duże ilości wirusa), a także krostki i strupki. Ta przemiana trwa zwykle do 7 dni. Po około tygodniu strupki odpadają, pozostawiając blizny, które z czasem znikają. Obraz ten jest określany jako „obraz gwiaździstego nieba”.
Lokalizacja zmian i świąd
Pojawiające się podczas ospy krosty mogą dotyczyć całego ciała, choć najczęściej występują na twarzy i tułowiu, a następnie na kończynach. W rzadkich przypadkach wysypka obejmuje błonę śluzową jamy ustnej, oczy lub narządy płciowe, powodując bolesne owrzodzenia. U dorosłych zmiany w jamie ustnej często wyprzedzają o kilka dni pojawienie się wykwitów na skórze w typowych lokalizacjach. Wysypce towarzyszy nasilony świąd skóry. Drapanie może powodować nadkażanie wykwitów i powstawanie blizn.
Ile trwa ospa?
U dzieci ospa wietrzna najczęściej trwa 5-10 dni, o ile przebiega łagodnie i bez komplikacji. Całkowite wygojenie się wszystkich zmian skórnych może trwać jednak nieco dłużej, do około dwóch tygodni. W większości przypadków ospa wietrzna ustępuje samoistnie w ciągu 7-10 dni.
Ospa wietrzna u dzieci i dorosłych - różnice w przebiegu
Przebieg choroby jest różny w zależności od wieku i stanu odporności pacjenta. Ogólnie szacuje się, że nawet 95% populacji zakażona jest wirusem ospy wietrznej i półpaśca.
Łagodny przebieg u dzieci
Ospa u dzieci (z wyjątkiem noworodków) do 12. roku życia ma najczęściej łagodny przebieg i jej przechorowanie daje odporność na całe życie. Ze względu na wysoką zaraźliwość jest chorobą bardzo powszechną, dotyczącą znacznej większości dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym.
Cięższy przebieg u dorosłych i grup ryzyka
Ospa u nastolatków i dorosłych ma znacznie cięższy przebieg i może wywołać poważne powikłania. Ostatnio obserwuje się zwiększenie liczby zachorowań wśród młodzieży i osób dorosłych. Na zarażenie najbardziej podatne są osoby, które jeszcze nie miały styczności z tą chorobą, nie były szczepione przeciwko ospie, a także te, które mieszkają lub pracują z dziećmi. Ospa u dorosłych zazwyczaj ma cięższy przebieg niż u dzieci, pomimo że daje podobne objawy. U nich choroba zwykle trwa tydzień, ma łagodny przebieg, a powikłania są rzadkie.
Ospa wietrzna u dzieci
Ospa w ciąży i u noworodków
Ospa w ciąży ma zwykle cięższy przebieg i stwarza ryzyko poważnych komplikacji dla rozwijającego się płodu. Zachorowanie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może się rozwinąć wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu. Noworodki i dzieci z niedoborami odporności są szczególnie narażone na ciężki przebieg ospy wietrznej i rozsiew uogólniony choroby, co może stanowić zagrożenie życia. Noworodki, których matki zachorowały 5 dni przed porodem lub w ciągu 48 godzin po nim, otrzymują swoistą immunoglobulinę tuż po porodzie, aby zapobiec rozwojowi choroby. Natomiast u noworodków z ospą wrodzoną (gdy matka zachorowała w I lub II trymestrze) mogą wystąpić liczne wady, takie jak niska masa urodzeniowa, zaburzenia rozwoju, zaćma, zapalenie siatkówki i naczyniówki, zmiany skórne, niedorozwój kończyn oraz objawy neurologiczne. Zakażenie po 20. tygodniu ciąży zwykle nie powoduje wad u płodu, jednak może skutkować pojawieniem się półpaśca u dziecka po urodzeniu.
Leczenie ospy wietrznej: Łagodzenie objawów i terapie specjalistyczne
W ostrym okresie choroby zalecane jest leżenie w łóżku. Ważne jest, aby zastosować leki przeciwwirusowe jak najszybciej po pojawieniu się pierwszych objawów ospy, wówczas bowiem skuteczność tych lekarstw jest najlepsza. W większości przypadków ospę można wyleczyć w domu, stosując odpowiednie środki pielęgnacyjne i zachowując higienę.
Leczenie objawowe (gorączka, świąd)
W przypadku łagodnego przebiegu choroby leczenie ospy jest objawowe. W zależności od pojawiających się objawów, można podać dziecku lek przeciwgorączkowy, przeciwbólowy lub zastosować preparat łagodzący uporczywe swędzenie. Chorym zaleca się pozostanie w domu i odpoczynek. Oto sposoby łagodzenia objawów ospy u dziecka:
- Podanie leku na ból i gorączkę: Lekiem pierwszego wyboru w przypadku ospy wietrznej u dziecka jest paracetamol. W żadnym wypadku nie wolno stosować aspiryny lub innych substancji z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofenu), ponieważ może to prowadzić do groźnych powikłań, zwłaszcza tzw. zespołu Reye'a, a także zwiększać ryzyko wystąpienia nadkażeń skóry.
- Zastosowanie leku przeciwświądowego: Leki antyhistaminowe to skuteczne środki łagodzące świąd, stosowane w przebiegu ospy. Można podać leki doustne, jak również preparaty miejscowe, np. w postaci żelu łagodzącego świąd.
Zalecenia dotyczące higieny i pielęgnacji
- Codzienne, krótkie kąpiele: Najlepiej chłodne, ponieważ przyniosą większą ulgę przy swędzeniu skóry. Do kąpieli można dodać odkażający nadmanganian potasu (woda powinna mieć lekko różowy kolor), co powoduje przysuszenie pęcherzyków. Po kąpieli należy delikatnie osuszyć skórę, bez nadmiernego pocierania. Można również stosować kompresy chłodzące.
- Unikanie pudrów płynnych: To, czego na swędzenie skóry w przebiegu ospy się nie zaleca, to pudry płynne. Przynoszą tylko chwilową ulgę, a mogą przyczynić się do rozwoju nadkażeń bakteryjnych.
- Dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu: Ważne jest również dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu dziecka.
- Noszenie przewiewnego ubrania: Zaleca się noszenie przewiewnego ubrania.
- Higiena rąk i paznokci: W przypadku pojawienia się choroby u małych dzieci, należy pamiętać o częstym myciu rąk i krótkim obcinaniu paznokci. Maluchy może być trudno przekonać do niedrapania swędzących zmian, a w ten sposób zmniejszymy ryzyko zakażenia pojawiających się pęcherzy.
- Higiena jamy ustnej: Ważne jest również dbanie o higienę jamy ustnej dziecka podczas choroby, aby uniknąć dodatkowych podrażnień w buzi, zwłaszcza jeśli krosty wystąpią także na błonach śluzowych.
Kiedy stosować leki przeciwwirusowe (acyklowir)?
Ospa u dzieci, narażonych na cięższy przebieg choroby, może wymagać podania leków przeciwwirusowych dostępnych na receptę. W przypadku ospy wietrznej o ciężkim przebiegu stosuje się leczenie przeciwwirusowe - acyklowir. Jest to substancja, która uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa, przez co skraca i łagodzi przebieg choroby. Lekarz zadecyduje o ewentualnym wdrożeniu farmakoterapii oraz o wprowadzeniu innych metod leczenia, które przyspieszą i złagodzą przebieg choroby.
Kiedy konieczna jest hospitalizacja?
W ciężkich przypadkach, chorzy na ospę wymagają hospitalizacji i specjalistycznego leczenia. Dotyczy to osób, u których wystąpią powikłania oraz osób z zaburzeniami odporności. W wybranych przypadkach stosowana jest swoista immunoglobulina (czyli przeciwciała). U osób ze sprawnym układem odporności następuje samoistne wyleczenie, jednak wirus nie ulega eliminacji z organizmu, pozostając w stanie utajenia.
Powikłania po ospie wietrznej
Choć przebieg ospy u dziecka jest najczęściej łagodny, a możliwe powikłania raczej rzadkie, to jeśli już wystąpią, mogą być bardzo poważne. Powikłania związane z ospą występują częściej u młodzieży i osób dorosłych. Sama choroba ma też u nich cięższy przebieg. Najpoważniejsze konsekwencje obserwuje się w zakażeniu wrodzonym, które może prowadzić do ciężkiego kalectwa.
Najczęstsze powikłania (nadkażenia bakteryjne)
Najczęstszym powikłaniem ospy u dzieci są nadkażenia bakteryjne skóry. Mogą mieć różny przebieg - od łagodnego po ciężkie. W dużej mierze są wynikiem niewłaściwej pielęgnacji skóry w okresie choroby. Sprzyja mu niedostateczna higiena skóry, drapanie, stosowanie miejscowo działających leków i zasypek (np. pudrów płynnych). Nadkażenia mogą mieć różną postać - od niewielkich ropni przez różę, ropowicę, martwicze zapalenie powięzi do sepsy włącznie. Jeśli dojdzie do nadkażenia, wykwity ustępują zwykle z pozostawieniem blizn.
Groźne powikłania (neurologiczne, narządowe)
Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania, to m.in. zapalenie móżdżku, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia. Zdarza się również przejściowe zapalenie wątroby, zapalenie stawów i zapalenie płuc. Powikłania neurologiczne najczęściej pojawiają się podczas okresu zdrowienia i związane są z nadmierną reakcją immunologiczną. Typowym, choć rzadkim powikłaniem jest zapalenie móżdżku, które występuje głównie u dzieci w wieku przedszkolnym. Innym rzadko występującym powikłaniem jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, stanowiące zagrożenie życia. Dodatkowo VZV może przyczynić się do zapalenia mięśnia sercowego, nerek, stawów i układu moczowego, a także małopłytkowości. Zmiany pojawiające się na błonie śluzowej jamy ustnej mogą być bolesne i skutecznie zniechęcać dzieci do przyjmowania płynów, co stwarza ryzyko odwodnienia. Groźne są również zmiany, które pojawiają się w obrębie oka, ponieważ mogą doprowadzić do upośledzenia widzenia.
Ryzyko blizn
Pojawiające się podczas ospy krosty mogą pozostawiać trwałe blizny na skórze. Dzieje się tak na szczęście rzadko. W większości przypadków, drobne blizny, które uwidaczniają się po odpadnięciu strupków, z czasem same znikają. Jednakże, drapanie wykwitów zwiększa ryzyko powstania trwałych blizn.
Powikłania u dorosłych i kobiet w ciąży
Osoby dorosłe narażone są na cięższy przebieg choroby niż dzieci i znacznie wyższe jest u nich ryzyko wystąpienia powikłań (5-15% przypadków). Szczególnie niebezpieczna jest również ospa w ciąży, która wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia lub rozwojem wrodzonej ospy u dziecka. U dorosłych często występuje zapalenie płuc, zapalenie mózgu (mogące pozostawić trwałe skutki neurologiczne), porażenia nerwów, zapalenie siatkówki, a także podwyższone poziomy enzymów wątrobowych, związane z łagodnym zapaleniem wątroby.
Półpasiec - późna reaktywacja wirusa VZV
Po przechorowaniu ospy wytwarza się trwała odporność. Jednak wirus pozostaje do końca życia w stanie utajenia w zwojach nerwowych i pod wpływem pewnych bodźców, najczęściej związanych z obniżeniem odporności, może uaktywnić się wiele lat później w postaci półpaśca. Warto pamiętać, że ospa wietrzna może wystąpić tylko raz (z wyjątkiem osób z głębokim niedoborem odporności), natomiast półpasiec kilkakrotnie.
Przyczyny i objawy półpaśca
Półpasiec to reaktywacja uśpionego wirusa, która objawia się bolesną wysypką wzdłuż przebiegu nerwów. Wykwity skórne pojawiają się lokalnie wzdłuż obszarów unerwienia, najczęściej na klatce piersiowej lub twarzy i dotyczą zwykle jednej strony ciała. Zmianom skórnym towarzyszą często dolegliwości bólowe, świąd lub zaburzenia czucia. Niebezpieczne jest zajęcie narządu wzroku lub słuchu, co może prowadzić do niedosłuchu i niedowidzenia.
Kto jest najbardziej narażony?
Choroba ta występuje głównie u ludzi starszych, cechuje się znaczną bolesnością zajętych obszarów (neuralgia) i tendencją do przewlekania się. Półpasiec występuje głównie u osób w podeszłym wieku, z obniżoną odpornością, obciążonych innymi schorzeniami. Reaktywację zakażenia mogą wywołać także takie czynniki jak promieniowanie słoneczne, stres czy uraz mechaniczny.
Zapobieganie ospie wietrznej
Ospa wietrzna to choroba, której można zapobiegać właściwie jedynie przez stosowanie szczepień ochronnych. W Polsce szczepienie na ospę jest szczepieniem zalecanym, lecz nie obowiązkowym.
Szczepienia ochronne
Najbardziej efektywną metodą ochrony przed zachorowaniem na ospę jest szczepienie. Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony szczep wirusa. Jej skuteczność jest bardzo wysoka (przekracza 95%), jest również szczepionką bezpieczną i dobrze tolerowaną. Szczepienie zalecane jest wszystkim osobom, które jeszcze nie miały styczności z tą chorobą, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji.
Skuteczność i zalecenia
Mimo iż szczepienia nie dają 100% gwarancji, że do zachorowania nie dojdzie, to jest ono bardzo mało prawdopodobne. Nawet jeśli choroba się rozwinie, jej przebieg jest wówczas znacznie łagodniejszy, z dużo mniejszym ryzykiem powikłań. Szczepienie na ospę zalecane jest wszystkim osobom, które jeszcze nie miały styczności z tą chorobą. Dziecko musi mieć ukończone 9 miesięcy, aby mogło zostać zaszczepione. Cykl szczepienia obejmuje podanie dwóch dawek w odstępie minimum 6 tygodni. Przeciwwskazaniem do szczepienia jest ciąża, natomiast osoby z obniżoną odpornością powinny skonsultować się z lekarzem przed szczepieniem.
Immunoprofilaktyka bierna i farmakologiczna
Wykonanie szczepienia ma sens nawet wtedy, gdy dojdzie już do kontaktu z osobom chorą na ospę. W takiej sytuacji, jeśli szczepienie odbędzie się w ciągu 72 godzin (nawet do 5. dni od kontaktu), może nie dojść do rozwoju choroby lub jej przebieg może zostać złagodzony. Jeżeli dotychczas nie chorowałeś na ospę, ale miałeś kontakt z osobą chorą, możesz zastosować tzw. immunoprofilaktykę bierną. Polega ona na podaniu immunoglobuliny, która zapobiegnie rozwojowi choroby. Innym rozwiązaniem jest profilaktyka farmakologiczna z zastosowaniem acyklowiru. Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały.
Dodatkowo, warto również wspierać układ odpornościowy poprzez suplementację witaminą C, witaminą D oraz preparatami wzmacniającymi odporność. Odpowiednia dieta i zdrowy tryb życia również odgrywają ważną rolę w ochronie przed infekcjami wirusowymi.