Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa państwa, angażując się w działania ratownicze, akcje gaśnicze oraz prewencję. Skuteczność ich działania zależy nie tylko od zaangażowania członków, ale także od jasnych i spójnych regulacji prawnych. Niniejszy artykuł analizuje szereg wyzwań i problemów interpretacyjnych, które pojawiły się w związku z wejściem w życie nowych przepisów dotyczących OSP.
Status Prawny i Ekwiwalent Pieniężny Strażaków OSP
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła istotne rozróżnienie między pojęciem "strażaka OSP" a "strażaka ratownika OSP", co ma bezpośredni wpływ na przysługujące uprawnienia.
Różnice między "Strażakiem OSP" a "Strażakiem Ratownikiem OSP"
Zgodnie z art. 1 ust. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ochotnicze straże pożarne zrzeszają członków, nazywanych „strażakami OSP”. Jednakże, aby członek OSP mógł być nazywany strażakiem ratownikiem OSP i brać udział w działaniach ratowniczych, musi spełniać określone wymagania. Należą do nich: ukończenie 18 lat (ale nie więcej niż 65, z zastrzeżeniem art. 9 ust.) oraz posiadanie aktualnego ubezpieczenia, o którym mowa w art. 10 ust. ustawy.
Prawo do ekwiwalentu i jego ograniczenia
Artykuł 15 ust. 1 ustawy przewiduje, że strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje ekwiwalent pieniężny, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia. Oznacza to, że prawo do ekwiwalentu przysługuje dopiero po uzyskaniu statusu strażaka ratownika OSP. Warto zaznaczyć, że ekwiwalent za udział w szkoleniach nie będzie przysługiwał za szkolenia z zakresu BHP oraz szkolenie podstawowe. Ponadto, prawo do ekwiwalentu w art. 15 ust. 1 zostało ograniczone o działania o charakterze prewencyjnym, co jest niczym nieuzasadnione i już obecnie powoduje problemy w praktyce, np. podczas zabezpieczania imprez masowych czy akcji edukacyjnych.
Problematyka ekwiwalentu za działania sprzed 2022 roku
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, wprowadzając szereg zmian w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, nie zawarła w przepisach przejściowych norm regulujących sytuację zdarzeń, które miały miejsce przed 1 stycznia 2022 roku. Efektem są problemy prawne, takie jak zakwestionowanie przez Regionalną Izbę Obrachunkową wypłaty w 2022 roku ekwiwalentu dla strażaków OSP za działania prowadzone w 2021 roku. RIO argumentowało, że skoro przepis o prawie do ekwiwalentu (art. 28 ustawy o ochronie przeciwpożarowej) został uchylony, a nowy przepis wszedł w życie od 1 stycznia 2022 roku i dotyczy zdarzeń od tej daty, to wypłaty za wcześniejszy okres są nieuprawnione. Aby uniknąć takich problemów, postuluje się dodanie do ustawy o OSP przepisu, który jednoznacznie regulowałby ekwiwalent za zdarzenia sprzed 1 stycznia 2022 roku.
Zezwolenia i Uprawnienia Kierujących Pojazdami OSP
Uzyskanie zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym dla członka OSP jest procesem, który napotkał na istotne luki prawne.
Procedura uzyskania zezwolenia
Zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym dla członka OSP wydaje starosta. Dodatkowo, zgodnie z art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, osoba kierująca pojazdami OSP musi przedstawić zaświadczenie wydane przez gminę (wójt, burmistrz, prezydent miasta), potwierdzające, że osoba ta ma być kierującym pojazdem ochotniczej straży pożarnej.
Luka prawna w przepisach
Z chwilą wejścia w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, do którego odwoływał się wspomniany art. 109 ust. 1b, utracił moc. Autorzy ustawy o OSP zapomnieli zaktualizować to odwołanie. W konsekwencji wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast, mimo zasady ratio legis sugerującej, że to oni powinni wydawać takie zaświadczenia, nie mają do tego jednoznacznej podstawy prawnej. Sugeruje się nadanie nowego brzmienia art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, odwołującego się do art. 10 ust. 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych.
Badania Lekarskie i Ubezpieczenie Strażaków OSP
Jednym z najbardziej dyskutowanych aspektów funkcjonowania OSP są obowiązkowe badania lekarskie i kwestie ubezpieczeniowe, które budzą wiele kontrowersji i wyzwań praktycznych.
Wymogi i procedury badań
Artykuł 8 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych wskazuje, jakie warunki musi spełnić strażak OSP, by mógł brać udział w działaniach i akcjach ratowniczych, w tym posiadanie aktualnych badań lekarskich. Jeżeli strażak OSP spełnia wszystkie wymogi, ale nie ma aktualnych badań, powinien zostać na takie badanie skierowany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Bezpłatne badania lekarskie członka OSP, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 2009 r. (wcześniej z 1993 r. i 2022 r.), obejmują badania lekarskie i pomocnicze, w tym laboratoryjne, a ich zakres może być poszerzony przez lekarza. Badania te, finansowane przez gminę, przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata lub w przypadku niezdolności do działań trwającej dłużej niż 30 dni.
Wyzwania interpretacyjne ustawy o OSP
Problemy z interpretacją przepisów ustawy o ochotniczych strażach pożarnych są konsekwencją niedostatecznego przygotowania projektu ustawy, na co wskazywał m.in. Związek. Ścisła interpretacja art. 8 oraz art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o OSP w związku z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 2022 r. prowadzi do absurdalnej sytuacji. Aby być uznanym za strażaka ratownika OSP, trzeba już posiadać odpowiednie badanie lekarskie. Skierowanie na badanie mógłby dostać tylko strażak ratownik OSP lub kandydat na strażaka ratownika OSP (w wieku 16-18 lat). Tym samym, droga do zostania strażakiem ratownikiem jest zamykana dla większości dorosłych strażaków OSP, którzy nie są jeszcze "ratownikami". Proponuje się, aby wójt (burmistrz, prezydent miasta) posiadał uprawnienie do wydawania skierowań na badania lekarskie wszystkim członkom OSP, niezależnie od ich aktualnego statusu, którzy kwalifikują się wiekowo (18-65 lat) i zamierzają pełnić służbę jako strażacy ratownicy OSP.
Kwestia ubezpieczenia
Podobny problem dotyczy ubezpieczenia. Ścisła wykładnia art. 8 i art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o OSP sugeruje, że ubezpieczyć można tylko strażaka ratownika OSP i kandydata na strażaka ratownika (wiek 16-18 lat). To uniemożliwia ubezpieczenie strażaków OSP powyżej 18 roku życia, którzy chcą zostać ratownikami, oraz pozbawia tego prawa strażaków ratowników OSP, którym gmina nie zdążyła zapewnić ubezpieczenia.
Interpelacje poselskie i dyskusje dotyczące finansowania badań
Sprawa obowiązkowych badań lekarskich członków OSP wielokrotnie była przedmiotem interpelacji poselskich. Poseł Izabela Katarzyna Mrzygłocka w 2009 roku pytała o zakres i finansowanie tych badań. W odpowiedzi wskazano, że bezpłatne badania obejmują wiele aspektów, a koszty ich ponoszenia spoczywają na gminach. Ta kwestia budziła wątpliwości wśród wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, którzy zgłaszali problemy z brakiem zapewnionych środków finansowych w budżetach gminnych. W interpelacji posłów Zdzisława Czuchy i Witolda Namyślaka z 2010 roku podniesiono kwestię zgodności z Konstytucją nakładania obowiązków na gminy bez zapewnienia na nie środków. Podkreślono, że brak aktualnych badań lekarskich uniemożliwia udział w akcjach ratowniczych, co może sparaliżować Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy, zwłaszcza w obliczu zagrożeń powodziowych. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazało wówczas, że obowiązek ponoszenia kosztów badań lekarskich przez gminy istnieje od lat, a brak jest możliwości przyznawania dotacji celowych w tym zakresie. Mimo to, w 2009 roku na rzecz OSP przekazano znaczne dotacje na ogólne cele ochrony przeciwpożarowej i gotowości bojowej. Komendant Główny PSP w tamtym czasie nie widział zagrożenia braku członków OSP. Dyskusje wśród samych strażaków OSP ujawniają, że w praktyce często tylko część członków jednostek ma wykonane badania, a ograniczenie wieku do 60 lat i wysokie wymogi zdrowotne ("zdrowy jak koń") prowadzą do zmniejszenia liczby dostępnych strażaków, utraty doświadczonych kierowców i ogólnego upadku aktywności jednostek.
Postępowanie w Sprawie Świadczenia Ratowniczego
Procedura przyznawania świadczenia ratowniczego również zawiera niejasności, zwłaszcza w kontekście odwołań.
Weryfikacja oświadczeń świadków
W postępowaniu dotyczącym przyznania strażakowi OSP świadczenia ratowniczego, komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej zatwierdza zweryfikowane przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oświadczenia świadków. Wójt weryfikuje oświadczenia pod względem ich wiarygodności, co w normalnych warunkach oznacza głównie weryfikację tożsamości osób składających oświadczenia, a nie ich prawdziwości. Organ może wezwać wnioskodawcę do przekazania dodatkowych dokumentów w terminie nie krótszym niż 14 dni.
Brak trybu odwoławczego od odmowy potwierdzenia
Przepis art. 50 ust. 9 ustawy przewiduje, że organ może odmówić potwierdzenia, jeśli uzna, że oświadczenia świadków lub przekazane dodatkowe dokumenty nie są obiektywne lub w nienależyty sposób potwierdzają fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych. Kluczowym problemem jest brak wskazania trybu odwoławczego od takiej odmowy. Z punktu widzenia ekonomiki postępowania administracyjnego, zasadne byłoby, aby rozstrzygnięcie na podstawie art. 50 ust. 9 ustawy było wydawane w formie postanowienia, co wymaga jednak zmiany ustawy. Brak jednoznacznej regulacji prowadzi do konieczności korzystania z drogi odwoławczej, włącznie z sądową, co może trwać latami, zanim Naczelny Sąd Administracyjny wypracuje wiążące stanowisko.
Ewidencja danych w jednostce OSP - OSPiko1.5
Zakres Działalności Ochotniczych Straży Pożarnych
Artykuł 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, poprzez stworzenie zapisów mających znamiona katalogu zamkniętego, prowadzi w praktyce do wątpliwości, czy OSP może prowadzić działalność wykraczającą poza wymienione pozycje. Pojawiają się głosy kwestionujące prawo OSP do prowadzenia innej działalności niż wskazana w tym przepisie, co może ograniczać elastyczność i wszechstronność tych jednostek.
Wyzwania Legislacyjne i Praktyczne
Krytyka przygotowania projektu ustawy o OSP
Problemy z interpretacją i stosowaniem przepisów ustawy o ochotniczych strażach pożarnych są konsekwencją, jak wskazują eksperci i Związek, bardzo złego przygotowania projektu ustawy. Tylko część uwag Związku została uwzględniona podczas prac legislacyjnych, a pozostałe pominięto, co doprowadziło do obecnych nieścisłości i luk prawnych. Przykładem jest brak wprowadzenia odrębnych kategorii strażaka OSP i strażaka ratownika OSP w sposób, który nie budziłby wątpliwości.
Problemy w rekrutacji i utrzymaniu gotowości bojowej
Brak jasnych i spójnych przepisów, w połączeniu z restrykcyjnymi wymaganiami zdrowotnymi i wiekowymi (np. ograniczony wiek 60 lat), prowadzi do poważnych problemów w funkcjonowaniu OSP. Zmniejsza się aktywność członków, brakuje "młodego narybku", a jednostki doświadczają rotacji. Wiele jednostek, nawet tych włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), boryka się z problemem braku pełnej obsady, co zagraża ich gotowości bojowej. Dodatkowo, wysokie koszty badań lekarskich dla wszystkich członków stanowią obciążenie dla budżetów gmin, które często nie mają na to wystarczających środków, a jednocześnie nie mogą liczyć na refundacje z budżetu państwa.