Ospa wietrzna, nazywana potocznie wiatrówką, jest wysoce zakaźną chorobą o etiologii wirusowej. Kojarzy się ona głównie z chorobą wieku dziecięcego, jednak zakażenie wirusem ospy wietrznej spotyka bardzo często osoby dorosłe - wystarczy nie przechorować jej w dzieciństwie. Szacuje się, że nawet 95% populacji jest zakażona wirusem ospy wietrznej i półpaśca (Varicella Zoster Virus - VZV), a w Polsce każdego roku notuje się około 200 tys. zachorowań.
Czym jest ospa wietrzna i jak dochodzi do zakażenia?
Ospa wietrzna należy do grupy chorób zakaźnych wywoływanych przez wirus VZV, który należy do rodziny wirusów opryszczki. Jest to jedna z najbardziej zakaźnych chorób - 9 na 10 podatnych osób (czyli dotąd niechorujących lub nieszczepionych) zakazi się po kontakcie z chorym.
Do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową, przez bezpośredni kontakt z wydzielinami chorego (np. śliną lub zawartością pęcherzy) oraz z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów - stąd nazwa ospa „wietrzna”. Chory może zarażać już dwa dni przed pojawieniem się pierwszych objawów i pozostaje zakaźny do momentu, aż wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną (zwykle przez 7-10 dni choroby).
Objawy i przebieg choroby
Okres wylęgania, czyli czas od wniknięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi zazwyczaj od 10 do 21 dni. Choroba często zaczyna się od objawów ogólnych, które przypominają przeziębienie lub grypę:
- gorączka i ból głowy,
- osłabienie i złe samopoczucie,
- ból gardła i mięśni.
Po ok. 1-2 dniach pojawia się najbardziej charakterystyczny symptom - swędząca wysypka. Początkowo są to czerwone plamki, które przekształcają się w grudki, a następnie w pęcherzyki wypełnione płynem. Pęcherzyki pękają, tworząc strupki. Wysypka rozwija się falami w ciągu kilku dni, dlatego na ciele można jednocześnie zauważyć zmiany na różnych etapach rozwoju. Wykwity mogą obejmować całe ciało, w tym owłosioną skórę głowy oraz błony śluzowe jamy ustnej i narządów płciowych.
Zapalenie spojówek w przebiegu półpaśca lub ospy wietrznej
Jak leczyć ospę wietrzną: metody objawowe
W większości przypadków leczenie ospy wietrznej ma charakter objawowy i koncentruje się na obniżaniu gorączki oraz łagodzeniu uporczywego świądu. Ważne jest, aby chory pozostał w domu, co sprzyja regeneracji i zapobiega zarażaniu innych.
Zbijanie gorączki - paracetamol czy ibuprofen?
W przypadku ospy wietrznej wybór leku ma kluczowe znaczenie. Rekomenduje się stosowanie preparatów na bazie paracetamolu. Należy unikać ibuprofenu oraz innych leków z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), ponieważ zbadano, że mogą one zwiększać częstość i ciężkość powikłań, w tym groźnych nadkażeń bakteryjnych skóry. Bezwzględnie zakazane jest podawanie aspiryny (kwasu acetylosalicylowego), zwłaszcza dzieciom poniżej 12. roku życia, ze względu na ryzyko wystąpienia śmiertelnie niebezpiecznego zespołu Reye’a.
Pielęgnacja skóry i walka ze świądem
Najnowsze zalecenia pediatryczne i dermatologiczne zmieniają podejście do pielęgnacji zmian skórnych:
- Higiena: Nie unikamy mycia. Codzienne, krótkie kąpiele (lub letni prysznic) z dodatkiem delikatnego mydła pomagają utrzymać skórę czystą i zmniejszają ryzyko nadkażenia bakteryjnego. Skórę należy osuszać delikatnie, dociskając ręcznik, a nie pocierając jej.
- Pianki i żele chłodzące: W przypadku nasilonego świądu można stosować specjalne pianki lub żele chłodzące (np. PoxClin, Virasoothe), które przynoszą ulgę, a nie zasłaniają zmian.
- Leki przeciwhistaminowe: Jeśli świąd jest bardzo dokuczliwy, lekarz może zalecić doustne leki przeciwhistaminowe (np. Fenistil, Zyrtec) lub preparaty miejscowe.
- Czego unikać: Powinniśmy unikać tzw. „białych pudrów”, papek i mazideł (np. gencjany). Choć dawniej były popularne, obecnie uważa się, że utrudniają one dostęp powietrza i „przykrywają” pęcherzyki, co sprzyja infekcjom bakteryjnym i utrudnia obserwację zmian.
Leczenie farmakologiczne i leki przeciwwirusowe
U pacjentów z grupy ryzyka lub przy ciężkim przebiegu choroby stosuje się leczenie acyklowirem. Jest to lek przeciwwirusowy, który hamuje namnażanie się wirusa VZV. Największą skuteczność wykazuje, gdy zostanie podany w ciągu 24 godzin od pojawienia się wysypki. O jego zastosowaniu zawsze decyduje lekarz, szczególnie w przypadku:
- osób dorosłych i młodzieży powyżej 12. roku życia,
- pacjentów z obniżoną odpornością,
- osób z ciężkimi chorobami skóry (np. atopowe zapalenie skóry),
- kobiet w ciąży (pod ścisłą kontrolą specjalisty).
Ospa u dorosłych i możliwe powikłania
Ospa wietrzna u dorosłych zazwyczaj ma cięższy przebieg niż u dzieci i wiąże się z większym ryzykiem powikłań. Do najczęstszych następstw należą nadkażenia bakteryjne skóry, które mogą prowadzić do powstania trwałych blizn. Poważniejsze powikłania mogą obejmować:
- zapalenie płuc (najczęstsze powikłanie u dorosłych),
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu,
- zapalenie mięśnia sercowego,
- zapalenie ucha środkowego.
Szczególnie niebezpieczna jest ospa w ciąży. Może ona prowadzić do zakażenia płodu, co skutkuje tzw. ospą wrodzoną (wady wzroku, neurologicze, blizny skórne) lub ciężkiego zakażenia noworodka, jeśli matka zachoruje tuż przed porodem.
Profilaktyka: szczepienia i postępowanie po kontakcie
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania ospie wietrznej jest szczepienie ochronne. Choć w Polsce jest ono zalecane (niefinansowane z budżetu dla wszystkich), wykazuje bardzo dużą skuteczność w ochronie przed zachorowaniem oraz groźnymi powikłaniami. Szczepienie chroni również przed wystąpieniem półpaśca w późniejszym wieku.
Jeśli doszło do kontaktu z osobą chorą, a nie byliśmy wcześniej szczepieni i nie chorowaliśmy, istnieje możliwość profilaktyki poekspozycyjnej. Podanie szczepionki w ciągu 72 godzin (maksymalnie do 96-120h) po kontakcie może uchronić przed wystąpieniem choroby lub znacznie złagodzić jej przebieg.
Warto pamiętać, że po przechorowaniu ospy wirus pozostaje w organizmie w stanie utajenia w zwojach nerwowych. Pod wpływem spadku odporności może on ulec reaktywacji, wywołując półpasiec - bolesną chorobę objawiającą się wykwitami wzdłuż nerwów.