Więcbork, miasto o tysiącletniej historii, jest świadkiem nieustannych przemian. Jednym z najnowszych przykładów jest rewitalizacja i modernizacja dawnej remizy strażackiej, która zyskała nowe życie jako Centrum Edukacji Ekologicznej. Obiekt ten, zlokalizowany w malowniczym otoczeniu nad jeziorem, stał się nowoczesną siedzibą Krajeńskiego Parku Krajobrazowego, łącząc przeszłość z przyszłością, edukację przyrodniczą z bogatym dziedzictwem regionu.
Od Starej Remizy do Centrum Edukacji Ekologicznej
Geneza i Cel Projektu
Po 13 miesiącach budowy i modernizacji, Centrum Edukacji Ekologicznej w Więcborku jest gotowe do użytku. Inwestycja ta ma na celu stworzenie ośrodka edukacji przyrodniczej Krajeńskiego Parku Krajobrazowego. W październiku 2020 roku oficjalnie otwarty ośrodek edukacji przyrodniczej zyskał siedzibę w zaadaptowanym budynku dawnej remizy, która od kilku lat czekała na remont. Przetarg na modernizację, przebudowę i rozbudowę budynku starej remizy zlokalizowanej przy ulicy Strzeleckiej w Więcborku na potrzeby Krajeńskiego Parku Krajobrazowego został rozstrzygnięty w Urzędzie Marszałkowskim w Toruniu.
Szczegóły Inwestycji i Modernizacji
Koszt inwestycji to 1 milion 246 tysięcy złotych. Znaczną część tej kwoty, bo aż 80 procent (ponad 85 procent w innych źródłach), pochodzi z Unii Europejskiej, a 15 procent wyłożył Kujawsko-Pomorski Urząd Marszałkowski. Więcborski samorząd, poza bardzo atrakcyjną działką, nie dołożył do inwestycji ani złotówki. Do przetargu zgłosiły się trzy firmy, a najkorzystniejszą ofertę opiewającą na kwotę 999 tysięcy złotych wygrała firma Tivoli z Zakrzewa. W najbliższych dniach od otwarcia odbył się odbiór techniczny obiektu i rozpoczęto jego wyposażanie w meble oraz sprzęt audiowizualny.
Łączna powierzchnia przebudowanego obiektu wynosi około 250 m², z początkowych 150 m². W ramach projektu przewidziano również prace zewnętrzne, takie jak budowa ogrodzenia, wjazdu, parkingu, a także niezbędnych przyłączy i uzbrojenia terenu w instalacje i okablowanie. Zaprojektowany budynek ma kształt fali i swoim wyglądem nawiązuje do jeziora. Wewnątrz znalazła się wyposażona w nowoczesny sprzęt multimedialny sala edukacyjna dla 50 osób, zapewniając pracownikom parku krajobrazowego komfortowe warunki do pracy z dziećmi i młodzieżą, z pełnym wykorzystaniem walorów otaczającej przyrody, m.in. sąsiedztwa Jeziora Więcborskiego.
Rola OSP Więcbork w Historii Remizy
Dawna remiza, która dziś pełni funkcje edukacyjne, przez lata była sercem Ochotniczej Straży Pożarnej w Więcborku. Dnia 4 maja 2019 roku w Więcborku odbyły się Gminne Obchody Dnia Strażaka, połączone z jubileuszem 140-lecia oraz nadaniem nowego sztandaru dla OSP Więcbork. Obchody rozpoczęły się przejazdem pojazdów ratowniczo-gaśniczych ulicami Więcborka oraz przemarszem ze Szkoły Podstawowej nr 1 do kościoła. Mszę świętą w intencji strażaków i ich rodzin odprawił powiatowy kapelan strażaków ks. Sylwester Olszanowski. Prezes Zarządu Miejsko-Gminnego OSP RP w Więcborku Teresa Dropińska przedstawiła historię jednostki OSP, która powstała w 1879 roku. Nowy sztandar poświęcił kapelan strażaków ks. Sylwester Olszanowski, a z okazji 140-lecia jednostki Burmistrz Więcborka oraz Rada Miejska przekazali jednostce prądownice firmy Rosenbauer. Te wydarzenia podkreślają długą i szczytną tradycję pożarnictwa w Więcborku, której dawnym świadkiem była właśnie modernizowana remiza.
Więcbork - Miasto z Bogatą Historią
Wczesne Osadnictwo i Gród Obronny
Więcbork to jedna z najstarszych osad ludzkości w Polsce i Europie, istniejąca w ciągłości od tysięcy lat. We wczesnym średniowieczu, od VII wieku, funkcjonowała jako umocniony gród. Badania archeologiczne prowadzone w latach 1964-1965 na terenie grodu więcborskiego jednoznacznie potwierdziły jego istnienie i znaczenie. Gród więcborski miał charakter obronny, z ówczesnymi koszarami wojskowymi, i mieścił się na obecnych terenach przy plaży miejskiej w Więcborku. W VII wieku był to już bardzo nowoczesny jak na tamte czasy gród obronny z wszelkimi usprawnieniami. Przez tereny grodu więcborskiego przebiegał szlak bursztynowy, początkowo drogą wodną, a następnie lądową. Gród więcborski, jako jeden z wielu, został zdobyty przez Mieszka I i włączony do Państwa Polan po 960 roku. Należy podkreślić, że Więcbork jest od samego początku państwa polskiego terytorialnie związany z Polską i Wielkopolską.
Ewolucja Nazwy i Pierwsi Właściciele
Kolejnym istotnym faktem świadczącym o wiekowości Więcborka jest ponad dziesięć różnych nazw miasta na przestrzeni minionych tysiącleci. Pierwsza odnotowana nazwa to Wansowno, a kolejne to Wanszowno, Wiązowno, Wicbork, Wienzburg, Wiecborg, Więcburg, Wicburg, Wyądzburg, Vandsburg i obecna nazwa Więcbork. Pierwszymi dotychczas znanymi właścicielami miasta byli Grzymalici herbu Grzymała, którzy posiadali tu swój zamek, znajdujący się nieopodal wczesnośredniowiecznego grodu więcborskiego, za plażą miejską. Natomiast na wzgórzu Świętej Katarzyny znajdował się drewniany zamek Pałuków, obecnie lasek miejski w Więcborku. Tam też, tysiąc lat temu, powstał pierwszy kościół katolicki w Więcborku pod wezwaniem Świętej Katarzyny, na którego miejscu do dziś wznosi się kaplica cmentarna pod tym samym wezwaniem. Już w 1087 roku Książę Władysław Herman wydał zgodę na umieszczenie rycerza w zbroi i otwarcie zamkniętej bramy herbu Grzymała ówczesnemu posiadaczowi miasta, Przecławowi Grzymale, za obronę Płocka przed Jaćwingami. Od tego czasu otwarty herb Grzymała jest herbem miasta Więcbork.
Herb Więcborka i Wzmianki w Kronikach
Według opisu Herbu miasta Więcbork z 1087 roku, autorstwa Otto Goerkiego (Der Kreis Flatow, 1918 r.), herb przedstawia obronny mur z rozwarta bramą, w której stoi mąż w zbroi ze spuszczoną przyłbicą. Nad murem widnieją trzy wieżyce, a nad nimi trzy korony. Interpretacja sugeruje otwartą bramę dla przybyszów i symbolizuje Unię troistej Rzeczypospolitej Polski, Litwy i Rusi. Dotychczas znana wzmianka o Więcborku pochodzi z 1107 roku, z kroniki Galla Anonima, który obok Więcborka wspomina pobliski Kamień. Kolejne znane zapisy w źródłach historycznych o mieście Więcbork pochodzą z lat 1288 i 1348.
Wpływ Rodów Szlacheckich na Rozwój Miasta
Następnymi właścicielami miasta byli Pęperzyńscy herbu Łodzia. W 1375 roku Domosław Grzymała, Kasztelan Rogoziński, sprzedał miasto Więcbork Sędziwojowi Pęperzyńskiemu. Kolejnymi właścicielami miasta byli książęta i hrabiowie Zebrzydowscy herbu Radwan, którzy posiadali tu swój drugi zamek, datowany na 1496 rok. W latach 1558-1560 książę Andrzej Zebrzydowski, królewski biskup krakowski i kapelan królowej Bony, przeniósł stolicę biskupstwa krakowskiego do więcborskiego zamku Zebrzydowskich. Zwłoki biskupa Zebrzydowskiego spoczywają w rodzinnej kaplicy Zebrzydowskich na Wawelu. Fresk z wizerunkiem biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego i Prymasa Polski Andrzeja Krzyckiego z królem Polski i królową Boną znajduje się w więcborskim kościele rzymskokatolickim nad ołtarzem Jezusa Chrystusa. Do najsłynniejszych Zebrzydowskich, obok biskupa Andrzeja, należą Mikołaj Zebrzydowski (wojewoda krakowski, małżonek Elżbiety Więcborskiej, fundator Kalwarii Zebrzydowskiej) oraz Wojciech Zebrzydowski.
Kolejnymi właścicielami miasta byli hrabiowie Więcborscy herbu Grzymała, Smoczewscy i Graczyńscy. Następną dynastią arystokratyczną posiadającą Więcbork byli Książęta i Hrabiowie Potuliccy herbu Grzymała, których linia rodowa wywodzi się od Grzymalitów herbu Grzymała, począwszy od Pietrasza z Potulic. Do najsłynniejszych Potulickich należą książę Aleksander Hilary Potulicki (starosta borzechowski, generał major wojsk koronnych oraz Kawaler Orderu Orła Białego) oraz Józef Remigian hrabia Potulicki (poseł na Sejm Polski, wojewoda czerniechowski, dyplomata i sekretarz króla polskiego Augusta II Mocnego, który w 1732 r. powołał dla niego Królewskie Bractwo Strzeleckie w Więcborku).
W 1383 roku w kronice Janka z Czarnkowa czytamy o spaleniu miasta Więcbork podczas walk o miasto pomiędzy Grzymalitami a Pęperzyńskimi. W 1405 roku pojawia się kolejny zapis Sędziwoja Pęperzyńskiego z Więcborka dotyczący kościoła i miasta.
Więcbork w Okresie Zaborów i Odrodzenia II RP
W 1807 roku Napoleon Bonaparte włączył Więcbork do Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Po jego upadku Więcbork ponownie został włączony w granice powiatu złotowskiego i zaboru pruskiego. W 1830 roku miasto spłonęło w wyniku wielkiego pożaru. 28 lutego 1835 roku powstał powiat więcborski z siedzibą urzędową w Więcborku, obejmujący majątki więcborskie, sępoleńskie i kamieńskie. Dzięki postawie i waleczności mieszkańców w zwycięskim Powstaniu Wielkopolskim, Więcbork został włączony w granice II Rzeczypospolitej na mocy Traktatu Wersalskiego z 1919 roku. Wyzwolenia Więcborka dokonał 23 stycznia 1920 roku generał Józef Haller i Armia Pomorze. Tego dnia na więcborskim rynku odbyła się defilada wojskowa i oficjalne przekazanie władzy w mieście z rąk władz niemieckich w ręce polskich.
Demokratyczne Władze Samorządowe II RP
Na podstawie ustawy z dnia 21 czerwca 1921 roku wybrano demokratyczne władze Więcborka, w tym burmistrza, jego zastępcę, członków magistratu oraz radę miejską. Burmistrzami komisarycznymi zostali powołani Jan Kabat i E. Piotrowski, a następnie L. Chmielnicki. Skład Rady Miejskiej pierwszej kadencji w odrodzonej Rzeczypospolitej (po 1921 r.) przedstawiał się następująco:
- Jan Bracka - kupiec
- Ignacy Pankanin - kupiec
- Marian Przybylski - aptekarz
- Antoni Barganowski - urzędnik sądowy Sądu w Więcborku
- Alojzy Zuchowski - kancelista sądowy w Więcborku
- Wilhelm Hackbarth - kupiec
- Jan Kabat - ogrodnik
- Bernard Zakrzewski - rektor szkoły powszechnej w Więcborku
- Franciszek Krebs - doktor medycyny więcborskiego szpitala
- Franciszek Młodzik - kupiec
- Juliusz Richter - zegarmistrz
- Augustyn Gondek - urzędnik kolejowy na stacji w Więcborku
- Franciszek Kucharski - kupiec
- Franciszek Korthals - robotnik kolejowy
- Lucjan Klimaszewski - handlarz bydłem
- Antoni Berndt - właściciel ziemski
- Aleksander Masiak - bednarz
- Paweł Różniak - robotnik kolejowy
Członkami magistratu, czyli Zarządu Miejskiego, zostali wybrani: Jan Bracka, Jan Kabat, Antoni Barganowski, Wilhelm Hackbarth. W sierpniu 1922 roku Rada Miejska wybrała stałego Burmistrza Więcborka, którym został Piotr Lindecki. Pełnił tę funkcję od 1 września 1922 roku do 31 sierpnia 1934 roku. Skład Rady Miejskiej po 1933 r. (12 radnych), z przynależnością polityczną według protokołu z posiedzenia Rady Miejskiej w Więcborku z dnia 2 stycznia 1934 r., obejmował m.in. przedstawicieli Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Stronnictwa Narodowego i Narodowej Partii Robotniczej.
Wizyty Prezydenckie i Rozwój Infrastruktury
W latach trzydziestych XX wieku na przedmieściach Więcborka powstała Rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Profesora Ignacego Mościckiego, a także kolejne dwie rezydencje Rządu i Prezydenta II RP w zamku w Runowie Krajeńskim i Stebionku. W Więcborku dochodziło do licznych wizyt Prezydenta Ignacego Mościckiego oraz przedstawicieli ówczesnego Rządu RP z Marszałkami Polski Józefem Piłsudskim i Edwardem Rydzem-Śmigłym, a także ministrami i generalicją II RP. Odbywały się tu Prezydenckie Polowania Reprezentacyjne. Warto przypomnieć, że już od 1900 roku miasto Więcbork posiadało własny gaz miejski oraz prąd elektryczny, co dawało przeogromne możliwości rozwoju na ówczesne czasy.
Życie Społeczne i Religijne Przedwojennego Więcborka
W Więcborku działały liczne polskie partie polityczne, takie jak Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, PSL Piast, Chrześcijańska Demokracja, Chrześcijańsko-Narodowe Stronnictwo Pracy, Narodowa Partia Robotnicza i inne. W mieście działały różne związki wyznaniowe. Zakon Ewangelickich Sióstr Diakonistek, utworzony w 1898 roku, liczył 350 osób z oddziałami w Lwowie, Warszawie i Gnieźnie, będąc największym zakonem ewangelickim w Polsce. Od zarania dziejów w Więcborku działał Kościół Katolicki; obecny kościół jest czwartym zbudowanym w tym samym miejscu, w latach 1772-1778, przez hrabiów Potulickich. W 1405 roku proboszczem parafii Więcborskiej był Aleksy (Dominus Alexisus), wymieniony przez Sędziwoja Pęperzyńskiego w akcie dotacyjnym. Więcbork przez długie lata był siedzibą dekanatu katolickiego.
Od XV wieku w mieście działała Synagoga Żydowska, ostatnia wybudowana została w 1811 roku przy obecnej ul. Hallera 11. Istniały również dwa Zbory (kościoły) Ewangelickie. Główny Zbór Ewangelicki z 1786 roku, wybudowany z inicjatywy i dotacji Króla Pruskiego, był przepięknym obiektem z wieżą zegarową; został zniszczony przez komunistów na przełomie lat 70. i 80. XX wieku i przerobiony na dom kultury przy ul. Pocztowej 2. Kolejny Zbór Ewangelicki na ul. Rybackiej zachował się do dziś i jest adaptowany na centrum aktywizacji dzieci i osób wykluczonych. W klasztorach Ewangelickich Diakonistek w Więcborku (obecnie LO i LE) oraz Misjonarzy w Wituni działały kaplice klasztorne, gdzie odprawiano nabożeństwa. Na cmentarzu parafialnym w Więcborku działała od lat 80. XX wieku kaplica Katolicka wybudowana przez Potulickich, w której również odprawiano nabożeństwa. Wcześniej w tym miejscu istniał Kościół Rzymskokatolicki pod wezwaniem Świętej Katarzyny, Anny i Magdaleny z dzwonem Michała Archanioła. Na tym terenie lasku miejskiego istniało prastare miasto Więcbork z zamkiem Pałuków.
Ogromną manifestacją polskości i patriotyzmu w Więcborku stał się pogrzeb 13 maja 1938 roku Jana Bracka, współtwórcy II Rzeczypospolitej, legendarnego pierwszego prezesa 289-letniego Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Więcborku, założyciela i sekretarza Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Więcborku oraz członka Zarządu Miasta Więcbork z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem Józefa Piłsudskiego. W pogrzebie uczestniczyły tysiące osób, w tym najwyższe władze Rzeczypospolitej Polskiej, takie jak Prezydent RP Ignacy Mościcki, Premier Rządu RP gen. Sławoj Składkowski, Marszałek Polski Edward Rydz-Śmigły, przedstawiciele Wojska Polskiego, Kurkowe Bractwa Strzeleckie z całej Polski oraz liczne delegacje władz wojewódzkich, powiatowych i miejskich Więcborka. W pogrzebie uczestniczyli również Żydzi z rabinem i ewangelicy z więcborskimi pastorami. W tym czasie miasto Więcbork liczyło 4200 osób.
Tragiczne Lata II Wojny Światowej i Okupacji Sowieckiej
Sytuacja polityczna była coraz bardziej napięta i 1 września 1939 roku wybuchła II Wojna Światowa. Mieszkańcy przygranicznego Więcborka wraz z Wojskiem Polskim stawili silny opór hitlerowskiemu agresorowi. W mieście i gminie zostały wysadzone wszystkie mosty drogowe i kolejowe, aby zatrzymać niemieckiego agresora. To spowodowało, że w pierwszych dniach września 1939 roku powstał w Karolewie koło Więcborka jeden z pierwszych hitlerowskich obozów koncentracyjnych, w którym wymordowano 10 000 Polaków, Żydów i Niemców. Obóz ten został zlikwidowany w grudniu 1939 roku. W trakcie II Wojny Światowej w zamku Rządu i Prezydenta II RP w Runowie Krajeńskim koło Więcborka rezydował Herman Göring, a kilkakrotnie odnotowano wizyty Adolfa Hitlera w Więcborku i Runowie.
Wyzwolenie Więcborka 27 stycznia 1945 roku przez Armię Sowiecką okazało się kolejnym zniewoleniem i okupacją sowiecką do 1993 roku, kiedy ostatni sowiecki żołnierz opuścił Polskę. Podczas sowieckiej okupacji Polski w PRL mordowano i deportowano na Ural i Syberię licznych mieszkańców miasta i gminy Więcbork, inwigilowano duchowieństwo, podpalano domy, w tym na więcborskim Rynku, gwałcono kobiety. Magistrat miejski w Więcborku został zamieniony przez komunistycznych oprawców na komendę NKWD i UB, gdzie w piwnicach mordowano i torturowano mieszkańców Więcborka i okolic. Zdarzały się również egzekucje na mieście, jak zamordowanie oficera AK Emila Cuprysia i Zbigniewa Madeja. W Więcborku prężnie działała Armia Krajowa i antykomunistyczny ruch oporu w PRL. W lutym i marcu 1945 roku tysiące mieszkańców Więcborka i okolic zostało deportowanych przez komunistów z ZSRR i PRL do obozów koncentracyjnych w ZSRR na Ural Średni, do obozów zagłady w Kopiejsku i Czelabińsku, Mijas, Dynaburgu.
Krajeński Park Krajobrazowy - Przyrodnicze Serce Regionu
Charakterystyka i Znaczenie Parku
Więcbork jest integralną częścią malowniczej Krajny, regionu często znajdującego się w cieniu Borów Tucholskich, lecz obfitującego w unikalne perełki turystyczne. Historyczną stolicą Krajny jest Złotów, lecz region obejmuje również Nakło, Sępólno, Więcbork, Debrzno oraz Piłę. Atutem miasteczek i wsi powiatu sępoleńskiego jest położenie na terenie Krajeńskiego Parku Krajobrazowego, największego na Kujawach i Pomorzu.
Park utworzono w 1998 roku z inicjatywy lokalnej społeczności, której celem było zachowanie dla przyszłych pokoleń unikalnego środowiska przyrodniczego, specyficznych cech krajobrazu oraz wartości kulturowych i historycznych regionu Krajny. Położony w centrum Pojezierza Krajeńskiego park zajmuje powierzchnię ponad 74 tysięcy hektarów i leży na terenie powiatów: sępoleńskiego, tucholskiego i nakielskiego. Jest najbardziej na zachód wysuniętą częścią województwa i jednym z większych parków krajobrazowych w Polsce. Bogactwem przyrodniczym Krajeńskiego Parku Krajobrazowego są zwłaszcza wody: liczne rzeki i blisko setka jezior. Największe z nich to: Więcborskie (ok. 200 ha), Mochel (153 ha), Sępoleńskie (159 ha), Stryjewo (151 ha), Witosławskie (107 ha) i Lutowskie (156 ha). Licznie występują na tym obszarze także bagna i mokradła, będące ostoją wielu chronionych gatunków roślin i ptactwa. Mieszkańcami parku są m.in. bocian, czapla czy będący symbolem parku żuraw. Na obszarze parku znajduje się też największe torfowisko w województwie - Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy Torfowisko Messy i pięć rezerwatów przyrody: Lutowo, Gaj Krajeński, Buczyna, Dęby Krajeńskie, Jezioro Wieleckie. Atrakcją dla turystów są też wieże widokowe w Sępólnie i przy Jeziorze Wieleckim, umożliwiające podglądanie ptactwa wodnego. Oprócz skarbów przyrody na terenie parku podziwiać można zabytki architektury sakralnej i świeckiej, z których na uwagę zasługują pałac w Runowie Krajeńskim, kościół oraz zespół pałacowo-parkowy w Sypniewie, czy kamienno-ceglany most kolejowy w Obodowie. W okresie letnim turystów przyciągają też położone nad jeziorami ośrodki wczasowe, plaże i kąpieliska.
Nadmorski Park Krajobrazowy
Edukacja Przyrodnicza i Oferta Parku
Krajeński Park Krajobrazowy oferuje swoim gościom ciekawe zajęcia edukacyjne. Pracownicy prowadzą ćwiczenia terenowe pozwalające na zdobycie nowych umiejętności i wiedzy, jak również prelekcje wzbogacone środkami audiowizualnymi w pomieszczeniach edukacyjnych, które teraz mieszczą się w wyremontowanej remizie. Poza edukacją przyrodniczą Krajeński Park Krajobrazowy ma w swojej ofercie również zajęcia z zakresu edukacji regionalnej związanej z regionem Krajny i kulturą krajeńską. W Więcborku można kupić gadżety z motywem haftu krajeńskiego, co dodatkowo podkreśla kulturowe bogactwo regionu.