Ospa wietrzna to wirusowa choroba zakaźna wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella-Zoster Virus). Jest to jedna z kilku charakterystycznych chorób wieku dziecięcego, choć może dotknąć osoby w każdym wieku, które nie nabyły wcześniej odporności. W Polsce co roku odnotowuje się ponad 140 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 9 roku życia.
Do zarażenia dochodzi zwykle przez bezpośredni kontakt z osobą chorą lub drogą kropelkową, a także poprzez kontakt z płynem wypełniającym pęcherzyki skórne. Wirus ospy wietrznej może rozprzestrzeniać się z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Chory jest najbardziej zakaźny w okresie 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki, aż do pojawienia się ostatnich strupków.
Przebieg i objawy ospy wietrznej
Zwykle rozwijająca się choroba w organizmie może dać pierwsze objawy dopiero po dwóch do trzech tygodniach od zakażenia - czas ten nazywa się okresem inkubacji. Zanim na skórze pojawią się zmiany, pacjent może skarżyć się na złe samopoczucie, bóle mięśni, stan podgorączkowy, gorączkę i dreszcze, co w pierwszej kolejności można pomylić z typowym przeziębieniem lub grypą.
Dopiero po jakimś czasie pojawiają się typowo charakterystyczne objawy dla ospy, takie jak swędząca wysypka, która pojawia się zarówno na skórze, jak i na błonach śluzowych gardła, jamy ustnej oraz narządów płciowych. W pierwszym stadium występuje postać czerwonych plamek, które z czasem przekształcają się na wypełnione surowiczym płynem pęcherze. Później pęcherzyki te zaczynają pękać, a w ich miejsce powstają swędzące strupki.
Zwykle w przebiegu choroby wysypka pojawia się kilkukrotnie, co oznacza jednoczesne występowanie zmian w różnych stadiach rozwoju. Z tego powodu na ciele można zauważyć w danym momencie różne fazy wykwitu (gdzie indziej będą pęcherzyki, a gdzie indziej dopiero początkowe fazy wysypki). Całkowity czas trwania ospy wietrznej wynosi zwykle od 7 do 10 dni.
Leczenie ospy wietrznej - ogólne zasady
Choć ospa to choroba stosunkowo niegroźna, jej leczenie zarówno u dzieci, jak i dorosłych powinno zawsze odbywać się pod kontrolą lekarza. Podstawą terapii w przypadku niepowikłanej ospy jest leczenie objawowe, mające na celu poprawę komfortu pacjenta. Leczenie przyczynowe w postaci leków przeciwwirusowych wprowadza się niezwykle rzadko.
Zbijanie gorączki i łagodzenie bólu
- Częstym objawem jest gorączka, która może osiągać wysokie wartości, zwłaszcza w pierwszych dobach. Najbezpieczniejszym wyborem lekowym do zbijania gorączki u dzieci i dorosłych z ospą wietrzną jest paracetamol.
- Należy unikać podawania ibuprofenu, ponieważ może on zwiększać podatność organizmu na groźne nadkażenia bakteryjne tkanki podskórnej i zwiększać częstość oraz ciężkość powikłań.
- Należy bezwzględnie unikać kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) u dzieci ze względu na ryzyko zespołu Reye'a - rzadkiego, ale bardzo poważnego schorzenia. U osób dorosłych należy zapoznać się z oficjalnymi zaleceniami i sprawdzić, czy dany lek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy nie wchodzi w interakcję z innymi, stale przyjmowanymi lekami.
Acetaminophen dosage for children under 2
Pielęgnacja zmian skórnych i preparaty miejscowe
Pielęgnacja skóry pokrytej pęcherzykami to element leczenia mający na celu ulgę w świądzie i zapobieganie infekcjom. Bardzo ważne jest, aby nie rozdrapywać krost, powstałych zmian skórnych oraz strupków. O ile w przypadku dorosłego nie musi stanowić to problem, to w przypadku dzieci może być to ciężkie do wyegzekwowania.
Obecnie odchodzi się od barwiących roztworów spirytusowych, gencjany oraz białych pudrów na rzecz nowoczesnych preparatów, które nie maskują zmian i nie podrażniają skóry alkoholem. Udowodniono, że stosowanie tradycyjnych mazideł i pudrów zwiększa ryzyko nadkażeń, gdyż przykrywają one pęcherzyki, przez co łatwiej przeoczyć toczące się na ich powierzchni zakażenia bakteryjne.
Najlepsza maść na ospę wietrzną to taka, która koi swędzenie i przyspiesza wysychanie wykwitów. W ofercie aptecznej znajdziemy pudry płynne, żele i pianki, które minimalizują ryzyko maceracji naskórka. Maści na ospę bez recepty często zawierają tlenek cynku, garbniki czy lidokainę, redukując potrzebę drapania. Alternatywą są wyroby medyczne w postaci pianek lub sprayów, określane jako nowoczesne „leki na swędzenie przy ospie". Zawierają składniki chłodzące i nawilżające (np. pianki i żele mentolowe, preparaty z pantenolem, alantoiną), a ich lekka konsystencja nie zatyka porów. Przykładem jest żel chłodzący ViraSoothe.
Gdy dojdzie do zdrapania pęcherzyka, należy przemyć rankę preparatem do odkażania ran z oktenidyną (np. Octenisept, Neocide) lub rywanolem, i starać się zabezpieczyć przed ponownym rozdrapaniem.
Leki przeciwhistaminowe na ospę wietrzną
Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy wietrznej jest intensywne swędzenie skóry, które może prowadzić do rozdrapywania wykwitów, a w konsekwencji do blizn i nadkażeń bakteryjnych. Kiedy leczenie miejscowe nie wystarcza, a świąd uniemożliwia sen, pomocne są leki przeciwhistaminowe na ospę. Blokują one receptory histaminowe, hamując reakcję alergiczną i redukując swędzenie. Jaki lek przeciwhistaminowy przy ospie sprawdzi się u danej osoby najlepiej, zadecydować powinien lekarz.
Doustne leki przeciwhistaminowe
W leczeniu świądu skóry stosuje się zarówno leki przeciwhistaminowe I, jak i II generacji. Wybór odpowiedniego preparatu zależy od nasilenia objawów i indywidualnej reakcji pacjenta.
- Leki przeciwhistaminowe II generacji: Należą do nich między innymi cetyryzyna (np. Allertec), loratadyna (np. Hitaxa fast), feksofenadyna (np. Allegra) oraz desloratadyna. Działają szybko i skutecznie, a co najważniejsze, nie upośledzają sprawności psychoruchowej pacjenta, wywołując mniejszą senność w porównaniu do I generacji. Na początku leczenia ospy stawia się głównie na leki II generacji.
- Leki przeciwhistaminowe I generacji: W pewnych sytuacjach, jeśli leki II generacji okażą się niewystarczająco skuteczne, mogą być pomocne leki I generacji, takie jak hydroksyzyna, klemastyna (np. Clemastinum) i doksepina. Najważniejszym działaniem niepożądanym tych leków jest wywoływanie senności, mogą one również wiązać się z upośledzoną funkcją poznawczą. Z tego powodu powinny być stosowane z większą ostrożnością i pod nadzorem lekarza.
Miejscowe leki przeciwhistaminowe
Skutecznym rozwiązaniem na swędzenie skóry w ospie mogą okazać się również leki przecihistaminowe w postaci żelu stosowanego miejscowo na krostki. Do leków I generacji działających miejscowo należą między innymi preparaty zawierające doksepinę lub dimetynden (np. Fenistil żel, Clemastinum Hasco).
Ważne jest, aby aplikować je na małym obszarze, nie przekraczając 10% powierzchni ciała, i nie stosować zbyt długo. Po miejscowej aplikacji nie wykazują one działania ogólnoustrojowego. Preparaty na problemy skórne często zawierają również dodatek mentolu (ze względu na działanie chłodzące i pośrednio przeciwświądowe), a także wysuszający tlenek cynku. Te trzy składniki (benzokaina, tlenek cynku i mentol) to składniki tradycyjnego leku Pudroderm, jednak obecnie zaleca się ostrożność w ich stosowaniu ze względu na maskowanie zmian i ryzyko nadkażeń.
Higiena podczas ospy
Wokół mycia przy ospie narosło wiele mitów. Higiena jest kluczowa, by zmywać pot i bakterie, co pozwoli uniknąć nadkażenia bakteryjnego krostek, a tym samym zapobiec powstaniu nieestetycznych blizn. Zalecane są krótkie prysznice w letniej wodzie - gorąca nasila świąd. Warto dodać roztwór nadmanganianu potasu (kilka kryształków do kąpieli, woda ma mieć kolor lekko różowy), który działa odkażająco. Należy unikać długiego namaczania w wannie oraz używania gąbek, które mogą mechanicznie uszkodzić pęcherzyki i stać się siedliskiem bakterii. Skórę osuszamy delikatnie ręcznikiem, bez pocierania, a najlepiej użyć ręczników jednorazowych.
Ważna jest również szczególna higiena dłoni, krótko obcięte paznokcie (by nie przenosić zanieczyszczeń w razie drapania), a także częste zmienianie pościeli, bielizny i piżamy. Odpowiednia pielęgnacja, w tym stosowanie emolientów i preparatów chłodzących, łagodzi świąd i przyspiesza gojenie. Ospa wietrzna często powoduje wysuszenie i podrażnienie skóry, dlatego bardzo ważne jest, aby codziennie stosować także zabiegi nawilżające.
Leczenie przeciwwirusowe acyklowirem
W określonych przypadkach lekarz może włączyć leczenie przyczynowe, celowane w wirusa ospy. Lek przeciwwirusowy na ospę (zazwyczaj acyklowir) hamuje replikację patogenu, łagodząc przebieg choroby. Nie jest to standard dla każdego - przepisuje się go głównie osobom z grup ryzyka lub przy ciężkim przebiegu. Terapię acyklowirem rozpoczyna się zwykle do 24 godzin od pojawienia się wysypki, choć czasem lekarz może włączyć lek nawet w 3. dobie. Badania naukowe wykazały, że lek jest najbardziej skuteczny, gdy podamy go w ciągu 24 godzin od początku objawów.
Nie udowodniono korzyści dla podawania acyklowiru u dzieci ogólnie zdrowych z ospą. Lekarz może zdecydować o jego zastosowaniu (doustnie lub dożylnie w razie hospitalizacji) u obciążonych pacjentów, np. z ciężkim przebiegiem, dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi (np. ciężkie AZS, przewlekłe leczenie doustnymi sterydami czy kwasem acetylosalicylowym). Osoby chorujące na ospę wietrzną powyżej 12 roku życia mają większe ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i jej powikłań, dlatego w tej grupie częściej rozważa się leczenie acyklowirem. Leki zawierające acyklowir dostępne są bez recepty (np. Hascovir, Hascovir Control Max, Hevipoint, Heviran Max).
Ospa wietrzna u dorosłych i grupy ryzyka
Ospa wietrzna u dzieci przebiega zazwyczaj łagodnie. Inaczej chorują dorośli, którzy nie mieli kontaktu z wirusem w dzieciństwie. Przebieg jest z reguły cięższy, z wysoką gorączką i masywną wysypką. Ryzyko powikłań, takich jak ospowe zapalenie płuc, jest wyższe. Z tego powodu każde zachorowanie na ospę wietrzną u osoby dorosłej powinno być skonsultowane z lekarzem w celu ustalenia odpowiedniego planu leczenia. Powikłania u dorosłych występują częściej i mogą mieć cięższy przebieg niż u dzieci (nawet 10-20 razy większe ryzyko powikłań).
Ospa wietrzna jest szczególnie niebezpieczna dla kobiet w ciąży, jeśli nigdy wcześniej nie chorowały na tę chorobę i nie były szczepione. Wirus przenosi się przez łożysko i może powodować poważne wady rozwojowe płodu. Podobnie osoby z obniżoną odpornością (np. zakażeni wirusem HIV lub stosujący leczenie immunosupresyjne) są w grupie zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu choroby i powikłań. W przypadku nietypowego przebiegu ospy lub podejrzenia powikłań, niezbędna jest pilna konsultacja z lekarzem.
Mimo że to typowo wirusowa choroba zakaźna, mogą jej towarzyszyć groźne dla zdrowia powikłania, np. zakażenie bakteryjne skóry, zapalenie ucha środkowego, zapalenie płuc czy opon mózgowo-rdzeniowych. Szacuje się, że około 1000 dzieci rocznie podlega hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Powikłania po ospie wietrznej wymagające hospitalizacji występują u ponad 5,5% dzieci chorujących na ospę wietrzną.
Profilaktyka - szczepienia
Szczepienia przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom. Jedyną skuteczną ochroną przed zakażeniem jest albo przejście choroby, albo szczepienie. Dostępna na polskim rynku szczepionka jest dostępna od 12. miesiąca życia i nie ma górnej granicy, kiedy można ją podać. Występuje ona w formie zawiesiny do sporządzania roztworu i podaje się ją w górną część ramienia lub zewnętrzną część uda. Podaje się 2 dawki preparatu, w odstępach minimum 6-tygodni (optymalny odstęp między dawkami to 3 miesiące). Dwie dawki szczepionki pozwalają zapewnić wieloletnią odporność przeciwko ospie wietrznej, utrzymującą się nawet przez całe życie.
Szczepionka jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane są zwykle łagodne - mogą obejmować zaczerwienienie lub ból w miejscu wkłucia, przejściowy stan podgorączkowy czy niewielką wysypkę ospopodobną. Za szczepionkę trzeba zapłacić, ponieważ nie jest refundowana - cena to ok. 300 zł.
Przestrzegamy przed braniem udziału w „ospa party” i celowym narażaniem dzieci na zarażenie. Ospa u dzieci to choroba niezwykle powszechna i w większości o łagodnym przebiegu, jednak jej przebieg nigdy nie jest przewidywalny i może wywoływać niebezpieczne dla zdrowia i życia powikłania.
Osoby, które przechorowały ospę wietrzną, w przyszłości mogą zachorować również na półpasiec. Dzieje się tak, ponieważ wirus Varicella-Zoster może przetrwać w formie utajonej w zwojach nerwowych przez wiele lat. Wirus może uaktywnić się po wielu latach, np. w sytuacji spadku odporności. Ryzyko wystąpienia tej choroby wzrasta wraz z wiekiem. Najczęstszym powikłaniem półpaśca jest neuralgia półpaścowa - ból, który pojawia się w miejscu wysypki powstałej w wyniku półpaśca.
Co po ospie? Pielęgnacja blizn
Odpadnięcie strupków kończy fazę zakaźną, ale zaczyna walkę o estetykę skóry. Po krostkach mogą zostać przebarwienia lub wgłębienia. Najlepsza maść na blizny po ospie wspiera procesy naprawcze, uelastycznia tkankę i zapobiega przerostom. Kluczem jest systematyczność. Stosowanie preparatów na blizny należy rozpocząć dopiero po całkowitym wygojeniu się ran i samoistnym odpadnięciu strupków, nigdy na otwarte zmiany. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych (np. Sutricon, Silaurum lub Sikatris).
tags: #leki #histaminowe #na #ospe