Sztuka polska w okresie zaborów: odbicie tożsamości narodowej i dążenie do wolności

Okres zaborów, trwający 123 lata, stanowił dla Polski czas utraty niepodległości, lecz jednocześnie stał się okresem intensywnego rozwoju polskiej kultury i sztuki. W obliczu utrudniających jasną klasyfikację dzieł licznych zmian terytorialnych i politycznych, działalność artystyczna na ziemiach polskich była nieprzerwana. Sztuka, obok literatury, odgrywała kluczową rolę w umacnianiu poczucia tożsamości narodowej i podtrzymywaniu dążeń do odzyskania wolności.

Dziedzictwo artystyczne ziem polskich od pradziejów

Już od czasów prehistorycznych na ziemiach polskich znajdowały się przedmioty o cennej wartości historycznej i artystycznej. Najstarsze ślady działalności człowieka pochodzą z okresu paleolitu, obejmując narzędzia krzemienne i wyroby kościane zdobione geometrycznymi wzorami. Późniejsze epoki, takie jak neolit, epoka brązu i epoka żelaza, przyniosły rozwój ceramiki, metaloplastyki, a także powstanie osad obronnych, z których najsłynniejsza to Biskupin.

W okresie wpływów rzymskich, szlak bursztynowy sprzyjał wymianie handlowej, czego dowodem są odnalezione monety, biżuteria i importowane naczynia. Dominującą kulturą tego okresu była kultura przeworska. Wczesne średniowiecze, od VI do X wieku, charakteryzowało się kształtowaniem odrębności kulturowej, co znajduje odzwierciedlenie w zdobnictwie ceramiki, np. z Bródna.

Po chrzcie Polski, sztuka rozwijała się w nurtach przedromańskim, a następnie romańskim, który trwał do połowy XIII wieku. Wznoszono pierwsze murowane świątynie, a także budowle na planie centralnym, takie jak kaplice pałacowe. Architektura romańska, szczególnie na Śląsku, w Wielkopolsce i Małopolsce, zaznaczyła się w budowie kolegiat, kościołów i budownictwie klasztornym. Rzeźba tego okresu, widoczna w portalach i tympanonach, często przedstawiała sceny religijne i fundacyjne. Malarstwo ścienne i książkowe, choć w dużej mierze importowane, również odgrywało istotną rolę. Szczególne znaczenie miał rzemiosło artystyczne, zwłaszcza złotnictwo i plastyka z brązu, czego przykładem są Drzwi Płockie i Gnieźnieńskie.

Okres późnego romanizmu i wczesnego gotyku, ze względu na podział dzielnicowy, rozwijał się nierównomiernie, pozostając pod wpływem sztuki krajów Świętego Cesarstwa i Francji. Gotyk zaznaczył się dynamicznym rozwojem budownictwa sakralnego, w tym katedr, które często adaptowały romańskie formy. W architekturze sakralnej regionów Polski widoczne są własne cechy, takie jak ceglane kościoły halowe na Pomorzu Wschodnim i Warmii, czy kamienne i kamienno-ceglane kościoły bazylikowe na Śląsku. Miasta takie jak Kraków, Gdańsk i Toruń posiadały imponujące gotyckie kościoły.

Aktywność zakonów mendykanckich, takich jak Dominikanie i Franciszkanie, przyczyniła się do powstania licznych zespołów klasztornych. Wraz z intensywną urbanizacją rozwijało się budownictwo obronne i municypalne, w tym ratusze i kamienice, a także zamki, w tym te na terenie państwa zakonu krzyżackiego.

Portret jako świadectwo epoki i tożsamości

Kolekcja dzieł sztuki obejmuje ponad 1200 obrazów, z czego najstarsze to reprezentacyjne portrety polskiej magnaterii. Wyposażone w atrybuty symbolizujące wysoką rangę społeczną, portrety te nie tylko dokumentują wygląd postaci historycznych, ale także stanowią skarbnicę wiedzy o dawnych strojach. Niektóre XVIII-wieczne portrety tworzą większe zespoły, będące reliktami rodowych galerii, jak na przykład zbiór 36 portretów z dawnej galerii Tyszkiewiczów.

Szczególnie obszernie reprezentowany jest portret sarmacki, łączący realistyczną charakterystykę twarzy z konserwatywną kompozycją. Kolekcja zawiera również mistrzowskie konterfekty autorstwa znakomitych malarzy nadwornych królów z dynastii Wazów: Bartłomieja Strobla i Daniela Schultza, którzy oryginalnie interpretowali tradycję XVII-wiecznego malarstwa holenderskiego.

Różnorodność gatunków artystycznych w malarstwie polskim

Kolekcja zawiera również interesujące dzieła religijne, głównie XVII-wieczne malowidła związane z kultem maryjnym. Obrazy rodzajowe, takie jak wybitnej klasy kompozycje braci Lubienieckich, polskich arian aktywnych w Holandii na przełomie XVII i XVIII wieku, ukazują codzienne życie i obyczaje. Świeckie alegorie, w tym wirtuozerskie płótna Tadeusza Kuntze „Fortuna i Sztuka” z 1754 roku, prezentują wysoki poziom artystyczny.

Wśród dzieł o znaczeniu historycznym i artystycznym znajdują się również widoki miast, takie jak Rynek Główny w Krakowie z widokiem na kościół Mariacki i kościół św. Wojciecha, czy Plac Zamkowy w Warszawie z Kolumną Zygmunta i Zamkiem Królewskim.

Sztuka jako katalizator tożsamości narodowej w okresie zaborów

W okresie zaborów (1795-1918) sztuka stała się substytutem utraconej wolności i depozytariuszką dawnej potęgi państwa. Dzieła artystyczne przekazywały ideę solidaryzmu narodowego oraz stanowiły skarbnicę wartości rodzimej kultury i ludowych wzorów. Kształtowały one zbiorową wyobraźnię Polaków i podtrzymywały dążenia do odrodzenia narodowego.

Mistrzowie pędzla i ich ikoniczne dzieła

• Jan Matejko, pochodzący z Krakowa, ukształtował historyczną wyobraźnię Polaków swoimi monumentalnymi dziełami. Jego „Bitwa pod Grunwaldem” (1878) doskonale odmalowuje atmosferę jednej z największych bitew średniowiecznej Europy, dynamiczne pozy postaci i wrażenie chaosu wciągają widza w środek wydarzeń. Artysta dbał o historyczną wierność przedstawienia, korzystając ze źródeł. Gigantyczne płótno (426 × 987 cm) zostało sprzedane jeszcze przed pierwszą publiczną prezentacją za znaczną kwotę.
• „Kazanie Skargi” (1864) było pierwszym dziełem Matejki w typie, z jakim dziś kojarzymy jego twórczość. Wielkoformatowe płótno ukazuje księdza Piotra Skargę wygłaszającego kazanie przed królem Zygmuntem III Wazą i dostojnikami, krytykując magnacki egoizm i szlacheckie warcholstwo. Obraz ten zyskał uznanie zarówno w Polsce, jak i za granicą.
• „Stańczyk” (ok. 1862) przedstawia zasmuconego królewskiego błazna, który odrzucił list o wzięciu Smoleńska przez Moskali. Obraz, choć formalnie nawiązuje do dzieł Paula Delaroche’a, zawiera głębszą refleksję nad dziejami Rzeczypospolitej i jej przyszłym upadkiem.
• „Reytan - upadek Polski” (1866) ukazuje posła Tadeusza Rejtana rozdzierającego szatę i własnym ciałem zagradzającego drzwi podczas obrad sejmu warszawskiego. Obraz, mimo początkowych zarzutów o wybór mało chlubnego momentu historycznego i problemy z odwzorowaniem głębi, jest potężnym świadectwem dramatycznych wydarzeń.
• „Unia Lubelska” (1869) przedstawia chwalebne wydarzenie historyczne, skupiając się na postaci króla Zygmunta Augusta i licznych dostojnikach.
• „Hołd pruski” (1879-1882) upamiętnia wydarzenie z 1525 roku, gdy Albrecht Hohenzollern składał hołd lenny królowi Zygmuntowi I Staremu. Kompozycja, inspirowana dziełami Paola Veronesego, charakteryzuje się bogactwem detali i kolorystyką.
• „Jan Sobieski pod Wiedniem” (1883) przedstawia triumf polskiego króla nad armią Imperium Osmańskiego. Obraz, pomyślany jako zagraniczna propaganda sprawy polskiej, miał przypomnieć o wkładzie Polaków w zwycięstwo.
• „Astronom Kopernik” (1873) ukazuje słynnego astronoma w otoczeniu przyrządów, ksiąg i wykresów, nawiązując do czterystuletniej rocznicy jego narodzin.
• „Konstytucja 3 Maja 1791 roku” (1891) ukazuje pochód zmierzający do kościoła św. Jana Chrzciciela. Obraz, choć nie spotkał się z tak entuzjastycznym przyjęciem jak wcześniejsze dzieła, stanowi ważne świadectwo epoki.
• Cykl rysunków „Poczet królów polskich” (ok. 1890-1893) prezentuje wizerunki polskich władców i książąt, które stały się powszechnie znanymi wyobrażeniami historycznymi.

• Józef Chełmoński, przedstawiciel malarstwa realistycznego, wywołał oburzenie prezentując w 1875 roku obraz „Babie lato”. Wizerunek prostej chłopki z brudnymi nogami odbiegał od idealizowanego kanonu kobiecego piękna tamtych czasów.
• Aleksander Gierymski w obrazie „Żydówka z pomarańczami” stworzył przejmujący, realistyczny portret starszej kobiety, ukazując kontrast między ciepłym kolorem owoców a jej ubogim strojem i rezygnacją w oczach.
• Jacek Malczewski, poprzez swoje dzieła, często sięgał po wątki z tradycji ludowej i mitologii, tworząc symboliczne obrazy odzwierciedlające polską duszę. Jego „Melancholia” (1890-1894) jest przykładem tego nurtu.
• Stanisław Wyspiański, geniusz Młodej Polski, stworzył intymne i czułe przedstawienia macierzyństwa, jak w pastelowej pracy „Macierzyństwo” (1905), ukazując żonę karmiącą piersią syna.
• Tamara Łempicka, ikona art déco, w swoim „Autoportrecie w zielonym bugatti” (1929) ucieleśniła wyemancypowaną kobietę i symbol nowoczesności lat 20. XX wieku.
• Olga Boznańska, najsłynniejsza polska malarka, zasłynęła z nostalgicznych portretów, w tym „Dziewczynki z chryzantemami”, która wyróżnia się niepokojącą atmosferą i nietypową kolorystyką.
• Anna Bilińska-Bohdanowiczowa, jedna z pierwszych polskich artystek o międzynarodowej sławie, namalowała „Murzynkę” (1884), portret ciemnoskórej kobiety, który wpisywał się w popularność egzotycznych motywów w XIX wieku.
• Józef Mehoffer w obrazie „Dziwny ogród” (1898-1900) stworzył baśniową scenę, w której nienaturalnie powiększona ważka zakłóca harmonię dzieła, symbolizując być może obecność samego artysty.

Wystawy jako narzędzie promocji i budowania tożsamości

Współczesne wystawy, takie jak „Polska 1840-1918. Zobrazować ducha narodu” w Luwr-Lens, odgrywają kluczową rolę w prezentacji polskiej sztuki na arenie międzynarodowej i budowaniu świadomości narodowej. Organizacja takich wydarzeń wymaga głębokiego zaangażowania i współpracy, a ich celem jest pokazanie, jak sztuka polska, mimo trudnej historii, wyrażała ducha narodu, podążając jednocześnie za europejskimi nurtami.

Wystawy te ukazują, jak polscy artyści studiowali w całej Europie, a ich dzieła, choć osadzone w kontekście narodowym, odwoływały się do światowych trendów symbolizmu, neoromantyzmu i wczesnego modernizmu. Prezentacja ikonicznych obrazów polskiego malarstwa pozwala widzom poczuć dumę z polskości i docenić dziedzictwo przodków, którzy wytrwali w czasach politycznego niebytu.

Wystawy wymagają teoretycznego przygotowania widza, aby mógł zrozumieć zamysł i wymowę prezentowanych dzieł. Zestawianie prac tematycznie, a nie chronologicznie, pozwala na ukazanie różnych warstw społecznych narodu polskiego, od szlachty po chłopów, a także mniejszości narodowych. Szczególne zainteresowanie budzą odniesienia do góralszczyzny i folkloru.

Ważnym aspektem sztuki okresu zaborów było również ukazanie roli domu rodzinnego jako symbolu niezawisłości i odrębności narodowej, co uchwycili w swoich pracach Józef Mehoffer i Konrad Krzyżanowski. Sztuka zainteresowała się ludem jako źródłem odrodzenia kultury, co zaowocowało bogatą ikonografią życia wsi, jej obyczajów i obrzędów religijnych, widoczną w pracach Jacka Malczewskiego, Władysława Ślewińskiego i innych artystów.

Współczesne wystawy, takie jak ta w Muzeum Narodowym w Krakowie, mają na celu nie tylko prezentację dzieł sztuki, ale także budowanie tożsamości narodowej i dyskusję o roli narodu w historii. Gromadzą one ikoniczne obrazy, szkice i rekwizyty, ukazując bogactwo dokonań artystycznych i społeczne zasługi twórców.

tags: #osp #cienin #zaborny #obrazy