Małpia ospa (obecnie oficjalnie nazywana mpox) to rzadka choroba wirusowa, wywoływana przez patogen z rodziny Poxviridae, rodzaju Orthopoxvirus. Po raz pierwszy zdiagnozowano ją u małp laboratoryjnych w 1958 roku, skąd wzięła się jej pierwotna nazwa. U ludzi zakażenie wirusem wykryto po raz pierwszy w 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga. Mimo nazwy, naturalnym rezerwuarem wirusa są przede wszystkim afrykańskie gryzonie, takie jak wiewiórki i szczury, a także króliki i myszy.
Choroba występuje endemicznie w kilku krajach Afryki Środkowej i Zachodniej, gdzie zachorowania są regularnie odnotowywane. W ostatnich latach zaobserwowano jednak znaczący wzrost liczby zakażeń również poza kontynentem afrykańskim, co stanowi przedmiot rosnącego zaniepokojenia na skalę globalną.
Leczenie i zapobieganie ospie małpiej (Mpox)
Historia i Sytuacja Epidemiologiczna
Historia wirusa ospy małpiej sięga 1958 roku. Pierwszy przypadek zakażenia u człowieka wykryto w 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga. Od tamtej pory przypadki małpiej ospy u ludzi odnotowywano głównie w Afryce Zachodniej oraz Środkowej. Pierwsza epidemia małpiej ospy poza Afryką miała miejsce w 2003 roku w Stanach Zjednoczonych, kiedy to przywiezione z Ghany gryzonie zakaziły pieski preriowe, a od nich z kolei zakazili się ludzie. W 2003 roku odnotowano łącznie 70 przypadków małpiej ospy u ludzi w USA, z czego tylko 19 z 75 pacjentów wymagało hospitalizacji, a choroba spowodowała tylko dwa ciężkie przypadki. Od tamtej pory w USA obowiązuje zakaz importu gryzoni z państw Afryki.
W Europie choroba pojawiła się w 2018 roku (Wielka Brytania), a w maju 2022 roku w wielu krajach, w których do tej pory nie odnotowywano zakażeń, zarejestrowano przypadki małpiej ospy niezwiązane z podróżą do Afryki. 23 lipca 2022 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała małpią ospę za globalne zagrożenie dla zdrowia. Według danych z sierpnia 2022 roku, na świecie odnotowano łącznie 38 019 przypadków małpiej ospy w 93 krajach, w tym 37 632 przypadki w 86 krajach, w których nigdy wcześniej nie zarejestrowano tej choroby.
Na początku 2024 roku naukowcy poinformowali o pojawieniu się nowego, groźniejszego wariantu małpiej ospy - kladu I, który wiąże się z większym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby i wyższą śmiertelnością (wskaźnik śmiertelności 10% w porównaniu do 1% dla kladu zachodnioafrykańskiego). Klad I rozprzestrzenił się już poza Afrykę, docierając do Europy (np. przypadek w Sztokholmie 15 sierpnia 2024 r.). W Afryce od początku 2024 roku odnotowano ponad 17 000 przypadków i ponad 500 zgonów, co skłoniło WHO do ogłoszenia 14 sierpnia 2024 r. stanu zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym.
Sytuacja w Polsce
W Polsce pierwszy przypadek małpiej ospy został potwierdzony 10 czerwca 2022 roku. Do lipca 2024 roku potwierdzono 227 przypadków. Od 1 stycznia do 30 września 2025 roku w woj. małopolskim zarejestrowano 16 zachorowań, a w całej Polsce 21 przypadków w tym samym okresie. Podejrzenie lub rozpoznanie małpiej ospy podlega zgłoszeniu przez lekarza do właściwego państwowego inspektora sanitarnego.
Drogi Transmisji i Rezerwuary Wirusa
Małpią ospą można zarazić się na dwa sposoby: od zwierząt do człowieka (transmisja odzwierzęca) oraz od człowieka do człowieka (transmisja międzyludzka).
- Od zwierząt: Do zakażenia może dojść poprzez ugryzienia lub zadrapania przez gryzonie (wiewiórki, szczury, myszy, pieski preriowe), małe ssaki lub małpy. Możliwe jest również zakażenie poprzez bezpośredni kontakt z krwią, wydzielinami lub tkankami zakażonych zwierząt, a także spożywanie nieodpowiednio przygotowanego mięsa chorych zwierząt.
- Od człowieka: Transmisja wirusa z człowieka na człowieka jest dużo rzadsza niż w świecie zwierząt, ale może do niej dojść poprzez:
- Kontakt z płynami ustrojowymi (np. ślina, wydzielina z ran) lub wydzielinami dróg oddechowych.
- Bezpośredni kontakt ze zmianami skórnymi, ranami, owrzodzeniami i strupami chorego człowieka.
- Drogę kropelkową (np. podczas kaszlu lub kichania), zwłaszcza w przypadku bliskiego i przedłużonego kontaktu.
- Kontakt z przedmiotami, które zostały skażone płynami ustrojowymi lub wydzieliną z ran chorej osoby (ubrania, pościel, ręczniki, sztućce, talerze, szklanki).
- Kontakt seksualny, najprawdopodobniej poprzez ekspozycję na zmiany skórne podczas stosunków.
Wirus małpiej ospy nie jest bardzo zaraźliwy. W Europie obecnie nie obserwuje się transmisji odzwierzęcej; większość przypadków wiąże się z zakażeniem od człowieka do człowieka.
Objawy Małpiej Ospy
Okres inkubacji małpiej ospy, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się objawów, wynosi zwykle od 5 do 21 dni (średnio 6 do 13 dni). Objawy można podzielić na dwie fazy.
Faza Wstępna (objawy grypopodobne)
Trwa zwykle od 1 do 3 dni i charakteryzuje się niespecyficznymi objawami, takimi jak:
- Gorączka (powyżej 38,5°C)
- Bóle głowy, mięśni i pleców
- Dreszcze
- Ogólne osłabienie i uczucie zmęczenia
- Powiększenie węzłów chłonnych (szyjnych, pachwinowych) - jest to charakterystyczny objaw odróżniający małpią ospę od ospy wietrznej.
U niektórych pacjentów obserwowano również biegunkę, duszność, kaszel oraz ból gardła.
Faza Wysypki Skórnej
W ciągu 3 dni od momentu wystąpienia gorączki na ciele pacjenta pojawia się charakterystyczna wysypka skórna. Wysypka zaczyna się od twarzy i stopniowo rozprzestrzenia się na inne części ciała, często pojawiając się na narządach płciowych, w okolicy odbytu, na dłoniach i podeszwach stóp, a w cięższych przypadkach również na powiekach i skórze głowy. Zmiany skórne przechodzą kolejne etapy:
- Plamy
- Grudki
- Pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym
- Krosty (jeśli doszło do nadkażenia bakteryjnego)
- Strupy, które ostatecznie odpadają
Wysypka może utrzymywać się od 2 do 4 tygodni. Po odpadnięciu strupów pozostają głębokie blizny, które mogą być widoczne na skórze nawet kilka lat.
Warto podkreślić, że objawy małpiej ospy mogą przypominać inne choroby wirusowe, takie jak ospa wietrzna czy półpasiec. Wirusy małpiej ospy i ospy wietrznej nie mają ze sobą nic wspólnego - ospę wietrzną wywołuje wirus z rodziny Herpesviridae, podczas gdy małpią - z rodziny Poxviridae. Wirus małpiej ospy ma więcej wspólnego z wirusem ospy prawdziwej. Różnice obejmują również okres inkubacji (ospa wietrzna: ok. 14 dni; małpia ospa: 6-13 dni) oraz charakter blizn (po ospie wietrznej, przy odpowiedniej pielęgnacji, nie powinny pozostać blizny).
Diagnostyka Małpiej Ospy
Wczesne rozpoznanie małpiej ospy jest kluczowe dla wdrożenia odpowiednich środków izolacji i zapobiegania dalszemu rozprzestrzenianiu się wirusa. Podejrzenie małpiej ospy powinno pojawić się u osób, u których wystąpiły charakterystyczne zmiany skórne w połączeniu z wcześniejszą gorączką i powiększeniem węzłów chłonnych, zwłaszcza jeśli w poprzedzającym okresie miały kontakt z osobami z rozpoznaną małpią ospą lub podróżowały do rejonów endemicznego występowania choroby.
Potwierdzenie zakażenia wirusem małpiej ospy odbywa się na podstawie badań laboratoryjnych. Najczęściej wykorzystywaną metodą jest reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), która pozwala na identyfikację materiału genetycznego patogenu. Do badania pobiera się płyn lub skórę z pęcherzyków pokrywających ciało pacjenta. W niektórych przypadkach materiałem do badań może być również krew. Nie zaleca się wykonywania testów z moczu. Badania w kierunku małpiej ospy dostępne są obecnie głównie na oddziałach chorób zakaźnych.
Leczenie Małpiej Ospy
Leczenie małpiej ospy koncentruje się przede wszystkim na łagodzeniu objawów i wspieraniu naturalnej walki organizmu z wirusem. U większości pacjentów choroba przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie w ciągu dwóch do czterech tygodni, bez konieczności stosowania specjalistycznych leków przeciwwirusowych.
Leczenie Objawowe
Ponieważ większość przypadków małpiej ospy przebiega łagodnie, główny nacisk kładzie się na nawodnienie organizmu, odpoczynek oraz kontrolę bólu i gorączki. Stosuje się powszechnie dostępne środki o działaniu:
- Przeciwbólowym
- Przeciwgorączkowym
- Przeciwświądowym
Szczególną uwagę w leczeniu zwraca się na właściwą pielęgnację zmian skórnych. Wysypka charakterystyczna dla małpiej ospy może przypominać pryszcze lub pęcherze. Zmiany te należy zakrywać gazą lub opatrunkami, co ogranicza rozprzestrzenianie się wirusa na inne osoby oraz chroni rany przed wtórnym zakażeniem bakteryjnym (najczęstsze powikłanie).
Leczenie Przeciwwirusowe
Chociaż nie ma zatwierdzonego specyficznego leczenia skierowanego bezpośrednio przeciwko wirusowi małpiej ospy, w określonych sytuacjach klinicznych lekarze mogą rozważyć zastosowanie leków przeciwwirusowych, które zostały opracowane dla innych chorób z grupy ospowatych.
Tecovirimat (TPOXX)
Jednym z takich leków jest tecovirimat (TPOXX), zatwierdzony przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) do leczenia ludzkiej ospy prawdziwej. Choć lek ten nie jest oficjalnie zatwierdzony do leczenia małpiej ospy, Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) w Stanach Zjednoczonych utrzymują program rozszerzonego dostępu, co pozwala na jego stosowanie u wybranych pacjentów w przypadku epidemii. Tecovirimat został również zarejestrowany w 2022 r. przez Europejską Agencję Leków (EMA) do leczenia małpiej ospy, choć nie jest jeszcze powszechnie dostępny.
Mechanizm działania tecovirimatu polega na blokowaniu białka wirusowego p37, niezbędnego do wytwarzania zakaźnych cząstek wirusa. Kwalifikacja do leczenia tecovirimatem odbywa się po konsultacji z odpowiednimi instytucjami zdrowia publicznego. Do grupy pacjentów, u których należy rozważyć takie leczenie, należą osoby z ciężkim przebiegiem choroby (np. z rozsianymi zmianami skórnymi, sepsą, zapaleniem mózgu), pacjenci z osłabionym układem odpornościowym (np. z HIV/AIDS, nowotworami, po przeszczepach), kobiety w ciąży oraz małe dzieci. Warto zaznaczyć, że chociaż tecovirimat wydaje się bezpieczny i dobrze tolerowany, jego skuteczność w leczeniu małpiej ospy u ludzi nie została jeszcze w pełni potwierdzona w dużych badaniach klinicznych. Większość dowodów pochodzi z badań na zwierzętach oraz z ograniczonej liczby przypadków klinicznych.
Brincidofovir
Innym lekiem badanym w kontekście leczenia małpiej ospy jest brincidofovir, pierwotnie opracowany również dla ospy prawdziwej. Działa on poprzez zakłócanie procesu replikacji DNA wirusa, co uniemożliwia mu tworzenie nowych kopii.
Niektóre badania kliniczne sprawdzają również możliwość wykorzystania immunoglobulin - preparatów zawierających przeciwciała, które mogą potencjalnie pomóc układowi odpornościowemu pacjenta w walce z infekcją.
Rola Badań Klinicznych
W obliczu rosnącej liczby przypadków małpiej ospy na całym świecie, naukowcy intensywnie pracują nad opracowaniem nowych i skuteczniejszych metod leczenia. Badania kliniczne stanowią kluczowy element tego procesu, umożliwiając ocenę bezpieczeństwa i skuteczności innowacyjnych terapii. Przebiegają one w kilku etapach (fazach):
- Faza I: Badanie bezpieczeństwa nowego leku na niewielkiej grupie zdrowych ochotników lub pacjentów.
- Faza II: Ocena skuteczności i dalsze monitorowanie bezpieczeństwa na większej grupie pacjentów.
Badania kliniczne nad małpią ospą prowadzone są w różnych miejscach na świecie, w tym w Stanach Zjednoczonych, Europie oraz w krajach afrykańskich. Udział w badaniu klinicznym jest zawsze dobrowolny i wymaga świadomej zgody pacjenta.
Hospitalizacja i Środki Ostrożności
Sposób leczenia małpiej ospy zależy od nasilenia objawów oraz stanu zdrowia pacjenta. Osoby z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym zazwyczaj potrzebują jedynie leczenia objawowego w warunkach domowych. Natomiast pacjenci z ciężkim przebiegiem choroby, osłabionym układem immunologicznym, kobiety w ciąży oraz małe dzieci mogą wymagać intensywniejszej opieki medycznej i specjalistycznego leczenia w szpitalu.
W przypadkach wymagających hospitalizacji pacjenci umieszczani są w izolowanych salach, najlepiej z ujemnym ciśnieniem powietrza, co zapobiega rozprzestrzenianiu się wirusa. Personel medyczny pracujący z pacjentami stosuje środki ostrożności obejmujące ochronę dróg oddechowych oraz unikanie bezpośredniego kontaktu ze zmianami skórnymi (jednorazowy fartuch ochronny, rękawiczki, maska klasy N95, gogle).
Izolacja i Kwarantanna
Osoby chore powinny pozostać w izolacji w domu lub innym wyznaczonym miejscu przez cały czas trwania objawów. Izolacja trwa do momentu, gdy wszystkie strupy odpadną i pod nimi pojawi się zdrowa skóra - zazwyczaj oznacza to okres od dwóch do czterech tygodni. W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia, izolacja w warunkach domowych trwa minimalnie 21 dni, a w przypadku przebiegu bezobjawowego - minimalnie 14 dni. O zwolnieniu z izolacji domowej decyduje lekarz.
Chorzy powinni unikać bliskiego kontaktu z innymi osobami oraz ze zwierzętami, a także powstrzymać się od aktywności seksualnej i bliskiego kontaktu fizycznego do czasu zaschnięcia zmian skórnych i odpadnięcia strupów.
Wprowadzono także obowiązkową kwarantannę lub nadzór epidemiologiczny wobec osób z kontaktu. Obowiązkowa kwarantanna w przypadku małpiej ospy wynosi 21 dni.
Powikłania Małpiej Ospy
Choć małpia ospa w większości przypadków przebiega łagodnie, niektóre osoby są narażone na cięższy przebieg choroby i rozwój poważnych powikłań. Do grup wysokiego ryzyka należą pacjenci z osłabionym układem odpornościowym (np. chorujący na nowotwory, HIV/AIDS, stosujący leczenie immunosupresyjne), kobiety w ciąży, osoby karmiące piersią oraz małe dzieci.
U takich pacjentów mogą rozwinąć się powikłania, takie jak:
- Zakażenia oczu
- Zapalenie płuc
- Posocznica (sepsa)
- Zapalenie mózgu
- Problemy z narządami wewnętrznymi (uszkodzenia narządowe)
- U kobiet w ciąży zakażenie może przyczynić się do poronienia, przedwczesnego porodu lub do zakażenia dziecka (wrodzona małpia ospa).
Dlatego tak istotne jest, aby osoby z tych grup zgłosiły się do lekarza natychmiast po wystąpieniu objawów.
Profilaktyka i Szczepienia
Profilaktyka małpiej ospy polega przede wszystkim na unikaniu bliskiego kontaktu z osobami chorymi lub podejrzanymi o zakażenie oraz ze zwierzętami mogącymi być nosicielami wirusa. Kluczowe jest również przestrzeganie podstawowych zasad higieny:
- Dokładne mycie i dezynfekcja rąk.
- Zasłanianie ust podczas kaszlu i kichania.
- Unikanie kontaktu z przedmiotami, które mogły zostać skażone przez chorego (ubrania, pościel, ręczniki, sztućce, talerze, szklanki).
Wirus małpiej ospy może utrzymywać się w środowisku i przez długi czas zachowywać zdolność do zakażania. Sprzątanie pomieszczeń, w których przebywała osoba zakażona, powinno odbywać się bez wzniecania kurzu lub powodowania powstawania aerozoli. Szczególną uwagę należy zwrócić na często dotykane powierzchnie (klamki, blaty, krany) oraz toalety. Odzież, bieliznę i pościel należy prać w temperaturze nie niższej niż 60°C. Do sprzątania i dezynfekcji zaleca się używanie sprzętu jednorazowego.
Szczepienia Ochronne
Nie opracowano dotychczas specyficznej szczepionki przeciwko małpiej ospie. Jednakże, ze względu na pokrewieństwo wirusów, szczepienie przeciwko ospie prawdziwej wykazuje około 85% skuteczności w zapobieganiu małpiej ospie.
Historycznie, szczepionka przeciwko ospie prawdziwej zapewniała pewną ochronę również przed małpią ospą. W Polsce szczepieniem przeciwko ospie prawdziwej objęte były dzieci urodzone między 1951 a 1979 rokiem. Osoby zaszczepione pełnym schematem w dzieciństwie mogą mieć krzyżową odporność, co może prowadzić do łagodniejszych objawów lub ich braku. Ochronnego efektu nie obserwuje się natomiast w przypadku stosowania szczepionki przeciwko ospie wietrznej.
W Unii Europejskiej w lipcu 2022 roku rozszerzono wskazania do stosowania szczepionki przeciwko ospie prawdziwej (preparat Imvanex) o ospę małpią. Amerykańskie Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorób wskazuje, że szczepionka podana w ciągu pierwszych czterech dni po ekspozycji na potwierdzony przypadek małpiej ospy może mieć znaczący efekt ochronny.
Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) nie zaleca aktualnie powszechnych szczepień przeciwko małpiej ospie. Szczepienie należy rozważyć jako:
- Profilaktykę poekspozycyjną: U osób z bliskiego kontaktu, u których występuje ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia.
- Profilaktykę przedekspozycyjną: Dla personelu medycznego sprawującego opiekę nad chorymi na małpią ospę lub dla pracowników laboratoryjnych narażonych na materiał zawierający wirusa.
Skontaktuj się niezwłocznie ze swoim lekarzem rodzinnym, jeśli stwierdziłeś u siebie niepokojące objawy (gorączka, dreszcze, ból mięśni, powiększenie węzłów chłonnych, wysypka o charakterze plam, grudek, pęcherzyków, krost, strupów) i/lub jeśli miałeś bliski kontakt z osobą chorą na małpią ospę lub podejrzaną o zakażenie wirusem małpiej ospy.