Ospa Wietrzna: Przyczyny, Objawy, Leczenie i Zapobieganie

Ospa wietrzna to jedna z najbardziej powszechnych chorób zakaźnych, występująca zazwyczaj w okresie dzieciństwa, choć może również dotknąć osób dorosłych. W większości przypadków ma łagodny przebieg, a jej typowym objawem jest charakterystyczna wysypka. Rozpoznanie ospy wietrznej opiera się na podstawie zmian skórnych i objawów ogólnych, a leczenie ma głównie charakter objawowy. Współcześnie ciężki przebieg choroby występuje rzadko, a jej szerzenie się skutecznie ograniczają szczepienia ochronne.

Co to jest Ospa Wietrzna i jej Przyczyny?

Ospa wietrzna to choroba zakaźna, której czynnikiem sprawczym jest wirus ospy wietrznej i półpaśca (ang. Varicella Zoster Virus - VZV), należący do rodziny wirusów opryszczki. Człowiek jest jedynym gospodarzem tego patogenu. Najczęściej rozwija się u dzieci; około 90% zakażeń ma miejsce przed 15. rokiem życia. Najwięcej przypadków obserwuje się w miesiącach zimowych i wiosennych.

Po przechorowaniu ospy wietrznej uzyskuje się odporność na całe życie, a wirus VZV pozostaje w organizmie w zwojach nerwowych w postaci uśpionej, tzw. zakażenia latentnego. W szczególnych przypadkach może dojść do reaktywacji zakażenia wirusem ospy wietrznej pod postacią półpaśca.

Jak Dochodzi do Zakażenia Wirusem Ospy?

Wirus ospy wietrznej charakteryzuje się bardzo wysoką zakaźnością, dlatego ospa nazywana jest wietrzną - wirus może rozprzestrzenić się nawet na odległość kilkunastu, do kilkudziesięciu metrów. Zakażenie następuje drogą kropelkową, poprzez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną (np. podczas mówienia czy kichania) lub kontakt z płynem z pęcherzyków pojawiających się w trakcie infekcji. Zakażenie może też być przeniesione na ubraniu lub przez przedmioty, które skaził chory wydzielinami dróg oddechowych. Wirus wnika do organizmu przez spojówki lub śluzówki górnych dróg oddechowych.

Okres Wylęgania i Zakaźności

VZV wylęga się w ciągu 10-21 dni, zazwyczaj około 14 dni. Chory jest zdolny do zarażania w ciągu 24-48 godzin, zanim pojawią się charakterystyczne objawy ospy wietrznej, czyli jeszcze przed wystąpieniem wysypki. Zdolność do zakażenia utrzymuje się przez około 7 dni, do czasu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków na skórze. W tym czasie chory musi przebywać w domu, aby nie zarażać innych.

Objawy Ospy Wietrznej

Zanim dojdzie do powstania zmian skórnych u osób z ospą, występują objawy poprzedzające, tzw. prodromalne. Określa się w ten sposób zwiastuny choroby, czyli ogólne złe samopoczucie, podwyższoną temperaturę ciała, spadek apetytu, zapalenie gardła, bóle głowy, brzucha i mięśniowe, a także nieżyt nosa. Dolegliwości te obserwuje się średnio na 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki.

Charakterystyka Wysypki

Typowym i najbardziej charakterystycznym objawem ospy wietrznej jest swędząca wysypka. Zmiany skórne ulegają przekształceniu w czasie choroby, pojawiając się we wszystkich stadiach jednocześnie. Na początkowym etapie wysypka ma postać rumieniowych plamek, które następnie przekształcają się w grudki, a potem w pęcherzyki wypełnione mętnym płynem. Z czasem zmiany zasychają w strupki.

Najczęściej zmiany skórne lokalizują się w obrębie skóry głowy i tułowia, a później pojawiają się też na innych częściach ciała. W rzadkich przypadkach wysypka może obejmować błonę śluzową jamy ustnej, oczy lub narządy płciowe. Wysypka w ospie powoduje silny świąd, który wywołuje odruch drapania. Po rozdrapaniu zmian może dojść do ich zakażenia bakteryjnego, a wówczas po wysypce mogą pozostać blizny. Najczęściej za zakażenie zmian skórnych odpowiadają bakterie takie jak gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus) i paciorkowce (m.in. Streptococcus pyogenes). W przypadkach bez zakażenia obserwuje się delikatne przebarwienia, które z czasem znikają.

Ospa Wietrzna a Półpasiec

Półpasiec może wystąpić u każdego, kto przechorował w przeszłości ospę wietrzną, ponieważ jest to reaktywacja wirusa VZV, który pozostaje w organizmie w postaci utajonej. Objawia się występowaniem bolesnych pęcherzyków w obrębie obszaru skóry unerwionego przez jeden nerw rdzeniowy, tzw. dermatom. Pęcherzyki często układają się liniowo między żebrami, zazwyczaj po jednej stronie ciała - stąd nazwa „pół-pasiec”. Przed pojawieniem się pęcherzyków może występować ból, pieczenie oraz swędzenie skóry w obrębie dermatomu.

Wirus VZV reaktywuje się pod postacią półpaśca zazwyczaj raz w ciągu życia, choć u pacjentów w grupie ryzyka (m.in. z zaburzeniami odporności, po przeszczepieniu narządów, z chorobami nowotworowymi i w trakcie leczenia nowotworów) mogą zdarzyć się nawrotowe półpaśce. Tzw. półpasiec oczny lub uszny może prowadzić do upośledzenia odpowiednio wzroku i słuchu. W przypadku powikłań półpaśca może dojść do rozwoju tzw. neuralgii popółpaścowej, czyli przewlekłego bólu w obrębie zajętego nerwu przez VZV.

Ospa Wietrzna a Odra: Różnice

Ospa wietrzna jest często mylona z odrą, ponieważ obie choroby są wywoływane przez wirusy, które rozprzestrzeniają się w podobny sposób (droga kropelkowa i kontakt z nosicielem), a dla obu schorzeń charakterystyczna jest wysypka. Jednak istnieją kluczowe różnice:

• W przypadku odry, kilka dni przed wysypką następuje tzw. okres nieżytowy, który objawia się m.in. bólem gardła, suchym kaszlem, katarem i gorączką.
• Drugim elementem odróżniającym odrę od ospy są tzw. plamki Koplika, czyli białe krostki w jamie ustnej (najczęściej na błonie śluzowej policzka), które pojawiają się dopiero przed wysypką na reszcie ciała. W ospie wysypka jest zazwyczaj pierwszym symptomem ułatwiającym identyfikację.

Rozpoznanie i Leczenie Ospy Wietrznej

Diagnoza

Rozpoznanie ospy wietrznej opiera się głównie na badaniu klinicznym - wywiadzie z pacjentem, badaniu fizykalnym oraz obejrzeniu charakterystycznych zmian skórnych. Ze względu na typowe objawy, badania dodatkowe zazwyczaj nie są konieczne. Raczej rzadko pobiera się płyn z pęcherzyków w celu izolacji wirusa metodą PCR.

Metody Leczenia

W większości przypadków leczenie ospy wietrznej ma charakter objawowy, koncentrując się na łagodzeniu dolegliwości.

Postępowanie Domowe:

• Higiena: Wskazana jest codzienna kąpiel w chłodnej wodzie (można dodać odkażający nadmanganian potasu) i delikatne osuszanie ciała ręcznikiem, bez nadmiernego pocierania. Brak higieny sprzyja zakażeniom bakteryjnym. Należy pamiętać o częstym myciu rąk i krótkim obcinaniu paznokci u dzieci, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia rozdrapanych pęcherzy.
• Łagodzenie świądu: Aby złagodzić silny świąd, można wprowadzić leki przeciwhistaminowe (doustne lub miejscowe w postaci żelu). Nie powinno się stosować maści, kremów ani zasypek (takich jak pudry płynne), ponieważ sprzyjają one zakażeniu bakteryjnemu zmian i powstawaniu blizn, przynosząc tylko chwilową ulgę.
• Obniżanie gorączki i bólu: W celu obniżenia temperatury ciała podaje się paracetamol, który łagodzi też dolegliwości bólowe. Ważne jest, aby nie stosować aspiryny (kwasu acetylosalicylowego), zwłaszcza u dzieci poniżej 12. roku życia, gdyż wiąże się to z ryzykiem wystąpienia groźnego zespołu Reye’a. Preparaty z ibuprofenem w leczeniu ospy wietrznej mogą natomiast nasilać objawy skórne i sprzyjać nadkażeniom.
• Ogólne zalecenia: Należy pamiętać o odpowiednim nawodnieniu organizmu i noszeniu przewiewnego ubrania, a także o odpoczynku.

Leczenie Specjalistyczne:

Ciężki przebieg choroby zdarza się rzadko. Chorym podaje się wtedy acyklowir, który jest lekiem przeciwwirusowym hamującym namnażanie się wirusa VZV. Leczenie przyczynowe acyklowirem, walacyklowirem lub famcyklowirem wprowadzane może zostać u osób z obniżoną odpornością i narażonych na rozwój powikłań, a także u dorosłych i nastolatków z ciężkim przebiegiem choroby. W ciężkich przypadkach, chorzy na ospę mogą wymagać hospitalizacji.

Kiedy Zgłosić się do Lekarza?

W przypadku podejrzenia ospy wietrznej u dziecka należy zgłosić się do lekarza pediatry. Dorośli pacjenci powinni umówić się na wizytę do lekarza pierwszego kontaktu - internisty lub lekarza rodzinnego. W ciężkich przypadkach chory może zostać skierowany do specjalisty chorób zakaźnych.

Zapobieganie Ospie Wietrznej

Ospie wietrznej u dzieci i dorosłych można skutecznie zapobiegać. Podstawową rolę odgrywają tutaj szczepienia.

Szczepienie Przeciwko Ospie Wietrznej

Szczepienia zalecane są wszystkim dzieciom i dorosłym, którzy nie chorowali na ospę wietrzną i nie zostali wcześniej zaszczepieni. Można je wykonać u zdrowych dzieci od ukończenia 9. miesiąca życia, jednak zaleca się szczepić dzieci od 13. miesiąca życia. Należy podać dwie dawki szczepionki w odstępie nie krótszym niż 6 tygodni (optymalnie 3 miesiące). Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka, przekracza 95%, a odporność utrzymuje się przez wiele lat, często dożywotnio. Nawet jeśli choroba się rozwinie po szczepieniu, jej przebieg jest wówczas znacznie łagodniejszy, z dużo mniejszym ryzykiem powikłań. Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa. Nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z bliskiego otoczenia.

Profilaktyka Poekspozycyjna

Prowadzona jest również profilaktyka poekspozycyjna (po ekspozycji na wirus VZV). Dotyczy ona głównie noworodków matek chorujących na 5 dni przed i 2 dni po porodzie i polega na podaniu gotowych przeciwciał, tzw. immunoglobulin. U osób nieszczepionych i niechorujących wcześniej na ospę wietrzną, u których występują niedobory odporności, można podać szczepionkę przeciwko VZV do 72 godzin od kontaktu z zakażoną osobą. Takie wczesne szczepienie może pomóc zapobiec rozwojowi choroby lub złagodzić jej przebieg.

Izolacja Chorego

Na profilaktykę składa się również izolacja osoby chorej od reszty domowników, zwłaszcza jeśli wśród nich są osoby z grupy podwyższonego ryzyka lub takie, które do tej pory nie chorowały na ospę.

Powikłania Ospy Wietrznej

Ospa wietrzna ma zazwyczaj łagodny przebieg, a powikłania rozwijają się u 2-6% chorujących, także u dzieci. Mimo że u dzieci przebieg ospy jest najczęściej łagodny, a możliwe powikłania raczej rzadkie, to jeśli już wystąpią, mogą być bardzo poważne. Komplikacje pochorobowe są od 10 do 20 razy częstsze wśród dorosłych i młodzieży niż u dzieci, a sama choroba ma u nich zazwyczaj cięższy przebieg. Powikłania mogą wystąpić u dotychczas zdrowych osób, dlatego ospa wietrzna jest nieprzewidywalna.

Najczęstsze Powikłania:

• Zakażenia bakteryjne skóry: Są najczęstszym powikłaniem ospy u dzieci, często wynikającym z drapania zmian skórnych. Mogą prowadzić do powstania ropni lub szpecących blizn. Najczęściej są to zakażenia gronkowcem złocistym i paciorkowcami.
• Powikłania neurologiczne: Mogą obejmować ospowe zapalenie płuc, zapalenie mózgu, zespół ataksji móżdżkowej (utrata równowagi i zaburzenia chodu), aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego lub porażenie nerwów czaszkowych. Rzadziej występują takie schorzenia jak zespół Guillaina-Barrégo (porażenie mięśni po infekcji).
• Zapalenie płuc: Może wystąpić szczególnie u osób z osłabionym układem odpornościowym.
• Ostra małopłytkowość.
• Inne rzadkie powikłania: Przejściowe zapalenie wątroby, zapalenie stawów, zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia.

Grupy Podwyższonego Ryzyka Powikłań:

• Niemowlęta: Ospa u niemowląt, zwłaszcza między 5. a 10. dobą życia, jest obarczona niezwykle wysokim ryzykiem uogólnionego rozsiewu wirusa i zgonu.
• Dorośli: U osób dorosłych ospa ma z reguły znacznie cięższy przebieg i większe ryzyko powikłań. Osoba niezaszczepiona, która nie chorowała na ospę wietrzną jako dziecko, zwykle zaraża się od chorujących dzieci, a przebieg jej choroby jest cięższy.
• Kobiety w ciąży: Ospa wietrzna u kobiet w ciąży jest szczególnie niebezpieczna w I oraz II trymestrze. Może doprowadzić do uszkodzeń płodu, takich jak wady kończyn, oczu, mózgu (tzw. zespół ospy wrodzonej) lub do jego obumarcia. Powikłania okołoporodowe również są możliwe.
• Osoby z obniżoną odpornością: Pacjenci z zaburzeniami odporności, po przeszczepieniu narządów, z chorobami nowotworowymi i w trakcie leczenia nowotworów są w grupie wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu i powikłań.

Świadome zarażanie dziecka ospą od innych chorujących dzieci oznacza narażenie go na ryzyko powikłań i nigdy nie powinno mieć miejsca. Ze względu na występowanie powikłań szczepienie jest zalecane wszystkim, którzy nie chorowali i nie byli szczepieni.

tags: #jak #miec #ospe