Przyczyny Powstawania Pożarów

Pożary stanowią poważne zagrożenie dla naszego bezpieczeństwa, dlatego wiedza dotycząca najczęstszych przyczyn ich powstawania może okazać się niezwykle przydatna. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że większość z nich jest wynikiem działania człowieka (celowego lub nieumyślnego). Czasami wystarczy chwila nieuwagi, aby doszło do tragedii, której skutki są naprawdę bardzo dotkliwe.

Ryzyko wybuchu pożaru może zdarzyć się praktycznie wszędzie - w domu, zakładzie pracy, środowisku naturalnym. Przyczyny powstawania pożarów są bardzo różne. Mogą być wynikiem celowego podpalenia, nieostrożności podczas używania otwartego ognia, wadliwymi urządzeniami elektrycznymi, a także wynikiem działania natury. Pamiętajmy też o tym, że wiele pożarów wynika z braku wiedzy albo nieprzestrzegania zasad bezpieczeństwa. To z tego powodu edukacja - w tym znajomość najczęstszych przyczyn powstawania pożarów - może być bardzo istotna dla ochrony przed żywiołem.

Czym jest pożar?

Pożarem nazywamy niekontrolowany proces spalania, który nastąpił samoczynnie i w sposób nieplanowany, w miejscu i czasie, w których nie powinien był powstać. Pożar stanowi bezpośredni skutek jednoczesnego wystąpienia wszystkich elementów z tzw. trójkąta spalania. W ostatnich latach dostrzeżono również znaczenie czwartego elementu, jakim jest obecność wolnych rodników, czyli cząsteczek zawierających niesparowane elektrony. Stymulują one rozwój reakcji łańcuchowej rozkładu oraz spalania.

Czynniki wywołujące pożary

Wyróżniamy dwa podstawowe czynniki wywołujące pożar. Są to przyczyny naturalne (jak np. wyładowanie elektryczne podczas burzy) oraz działania ludzkie. Do tych ostatnich zaliczamy m.in. celowe podpalenia, wadliwe instalacje elektryczne, palenie papierosów czy niekontrolowane ogniska.

Rozwój pożaru jest wynikiem oddziaływania czterech czynników:

• temperatury - źródło ciepła i prądu mogą być zapalnikiem pożaru;
• tlenu - obecność tlenu podtrzymuje naturalnie proces spalania, a nawet go roznieca;
• paliwa - rodzaj i ilość substancji palnych w otoczeniu;
• czasu - określa stopień rozwoju pożaru w jednostce czasu.

Ogień rozprzestrzenia się błyskawicznie, dlatego tak ważne jest wczesne jego wykrywanie, w czym pomaga detekcja.

Główne przyczyny powstawania pożarów

Działania ludzi stanowią najczęstszą przyczynę pożarów w różnych miejscach. Mogą być one wynikiem nieostrożności, niewłaściwej eksploatacji urządzeń, a nawet celowych działań. Przyczyny naturalne, do których zaliczamy wyładowania atmosferyczne oraz susze, również odgrywają istotną rolę, zwłaszcza w środowisku naturalnym.

Niewłaściwe obchodzenie się z ogniem i substancjami łatwopalnymi

Wśród najczęstszych przyczyn powstawania pożarów można wskazać przede wszystkim nieostrożne posługiwanie się otwartym ogniem. Niewłaściwe obchodzenie się z ogniem - np. porzucanie niewygaszonych papierosów i zapałek w otoczeniu materiałów palnych lub palenie tytoniu w miejscach podatnych na zapalenie i wybuch - może być przyczyną pożarów ze skutkiem śmiertelnym. Kontakt otwartego ognia, np. żarzącego się papierosa z materiałem palnym, może spowodować pożar w pojemniku ze śmieciami.

Kolejna przyczyna to nieumiejętne posługiwanie się różnymi substancjami łatwopalnymi. Dość wskazać, że wielokrotnie używane są one nie tylko bez zachowania niezbędnej ostrożności, ale dodatkowo niezgodnie z ich przeznaczeniem. Przejawy nieostrożności to między innymi:

• stosowanie ognia w otoczeniu par cieczy i gazów palnych;
• palenie ogniska bez zachowania wymaganych zasad bezpieczeństwa przeciwpożarowego;
• wypalanie traw i pozostałości po uprawach rolnych;
• nieostrożne obchodzenie się ze świecami, lampami naftowymi, itp.;
• stosowanie płynów łatwo zapalnych do zmywania różnego rodzaju nieczystości (np. mycie podłóg benzyną, acetonem, rozpuszczalnikiem);
• pranie odzieży w benzynie lub innym rozpuszczalniku;
• rozpalanie pieców przy użyciu cieczy łatwo zapalnej;
• nieostrożne przelewanie cieczy łatwo zapalnej np. w pobliżu źródła ognia i promieniowania cieplnego;
• niewłaściwe posługiwanie się substancjami pirotechnicznymi (sztuczne ognie).

Wady i nieprawidłowa eksploatacja urządzeń

Pożary mogą również powstawać w wyniku nieprawidłowej eksploatacji urządzeń elektrycznych, grzewczych albo maszyn w zakładach pracy. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że nawet czajnik elektryczny albo żelazko mogą być przyczyną naprawdę niebezpiecznych sytuacji.

Elektryczne urządzenia grzewcze i instalacje

Nieprawidłowe użytkowanie elektrycznych urządzeń grzewczych to bardzo częsta przyczyna pożaru, głównie w sezonie jesienno-zimowym. Przykłady to:

• ustawienie urządzenia grzejnego w odległości zbyt małej od materiałów palnych, co powoduje systematyczne nagrzewanie materiałów i prowadzi do ich zapalenia (np. umieszczenie farelki zbyt blisko palnego materiału);
• pozostawienie na dłuższy czas włączonej grzałki elektrycznej do gotowania wody;
• pozostawienie żelazka na materiale palnym, co spowoduje natychmiastowe zwęglenie i szybkie zapalenie przedmiotu, na którym jest ustawione.

Następna przyczyna, jaką trzeba uwzględnić, to niewłaściwa eksploatacja instalacji oraz urządzeń elektrycznych:

• osłonięcie żarówki materiałem palnym, np. papierem, w niewielkiej odległości od niej, co powoduje szybkie nagrzewanie się tego materiału, zwęglenie i zapalenie;
• podłączenie zbyt dużej liczby odbiorników energii elektrycznej do instalacji;
• wady i uszkodzenia instalacji oraz urządzeń;
• nie usuwanie wad mających wpływ na awarie w instalacji elektrycznej;
• eksploatacja prowizorycznych urządzeń elektrycznych, np. tzw. "kablówek" z drutu aluminiowego podatnego na złamania;
• samowolna, niefachowa naprawa instalacji i urządzeń;
• naprawa bezpieczników drutem;
• stosowanie palnych osłon na punkty świetlne;
• zewnętrzne, mechaniczne uszkodzenia instalacji.

Urządzenia ogrzewcze na paliwo stałe, ciekłe i gazowe

Wady oraz nieprawidłowa eksploatacja tych urządzeń również stanowią istotne zagrożenie, zwłaszcza w okresie jesienno-zimowym, kiedy to przypada sezon grzewczy. Do częstych problemów zalicza się:

• niewłaściwy dobór oraz stan techniczny urządzenia ogrzewczego (pęknięcia, nieszczelności, niewłaściwe podłączenie rur dymowych);
• niezachowanie wymaganej odległości urządzenia ogrzewczego od materiału palnego;
• wysypywanie żaru piecowego (szlaki) w miejscu narażonym na zapalenie;
• uszkodzenia kominków, palenisk, przewodów dymowych i spalinowych;
• występowanie (wbudowanie) palnych elementów konstrukcyjnych (drewnianych) w kominie;
• niewłaściwa obsługa urządzeń i instalacji na gaz propan-butan w butlach (odległość od źródeł ciepła, nieszczelności, itp.);
• suszenie lub przechowywanie materiałów palnych, jak odzież, surowce, paliwo w bliskim sąsiedztwie źródeł ognia i ciepła;
• zbyt intensywne palenie w palenisku, powodujące wydobywanie się iskier z komina lub zapalenie sadzy;
• brak nadzoru nad piecami w czasie palenia w nich.

Inne czynniki i działania ludzkie

• Niewłaściwa eksploatacja środków transportu: Wśród częstych przyczyn powstawania pożarów należy także wymienić niewłaściwe garażowanie środków transportu, np. garażowanie pojazdów z silnikami spalinowymi z paliwem w zbiorniku w pomieszczeniach nieprzeznaczonych do tego.
• Reakcje chemiczne i samozapłony: Reakcje chemiczne oraz niewłaściwe użytkowanie urządzeń elektrycznych mogą również prowadzić do pożarów. Osobną kategorię stanowią też samozapłony i pożary spowodowane reakcjami chemicznymi. Samozapalenie powstaje na skutek zachodzących procesów biochemicznych w materiale podatnym na takie czynniki. Proces ten powoduje samoogrzewanie i w konsekwencji prowadzi do samozapalenia. Samozapaleniu ulegają materiały zaolejone, np. zbite w skrzyni czyściwo, materiały wilgotne takie jak węgiel, siano, pasza, niewłaściwie składowane nawozy sztuczne.
• Wady procesów i nieprzestrzeganie reżimów technologicznych:
  • niewłaściwy dobór urządzeń i instalacji (wytrzymałość, średnica, ciśnienie, itp.);
  • niewłaściwe dozowanie cieczy łatwo zapalnej w urządzeniu;
  • nadmierne podgrzewanie pojemników z płynami łatwo zapalnymi;
  • pozostawienie bez dozoru pracujących urządzeń technologicznych;
  • przekraczanie reżimu technologicznego takiego jak temperatura, ciśnienie, dozowanie, itp.;
  • nieszczelności aparatury i urządzeń powodujących wyciek cieczy itp.;
  • samodzielne usuwanie automatyki sterowania i kontroli urządzenia.
• Nieprawidłowe magazynowanie substancji niebezpiecznych:
  • niewłaściwe składowanie materiałów i surowców mogących wchodzić ze sobą w reakcje chemiczne, bądź też reagujących na ciepło, światło, wilgoć, itp.;
  • przechowywanie materiałów palnych (cieczy) w nieszczelnych naczyniach bądź podatnych na stłuczenia.
• Celowe podpalenia: Na koniec należy wskazać także celowe podpalenia, będące najczęściej wynikiem różnych aktów wandalizmu. Mogą one dotyczyć przykładowo budynków, pojazdów, jak też lasów. Przyczyny podpalenia - czyli umyślnego wzniecania ognia - są bardzo różne.

Przyczyny naturalne

Pożary mogą być spowodowane przez czynniki naturalne, jak uderzenie pioruna, ale i przez działalność człowieka, w tym nieumyślne podpalenia, wadliwe instalacje elektryczne, palenie papierosów czy niekontrolowane ogniska. W zależności od pory roku, różne mogą być jego najczęściej wymieniane przyczyny. Latem słyszymy często o pożarach lasów, które spowodowane były przez susze.

Wyładowania elektryczności

Wyładowania elektryczności dzieli się na:

• wyładowania atmosferyczne (pioruny): Mogą powodować ofiary w ludziach. Na wyładowania tego typu najbardziej narażone są wysokie obiekty i odosobnione drzewa. Powstałym wskutek wyładowań atmosferycznych pożarom można zapobiegać tylko zakładając właściwie wykonane instalacje odgromowe, czyli piorunochronne.
• wyładowania elektryczności statycznej: Polega na powstawaniu ładunków elektrycznych na częściach maszyn, instalacjach, pasach transmisyjnych itp. miejscach, gdzie następuje stykanie się i rozdzielanie różnych ciał, tarcie, przelewanie, przewijanie, chodzenie w gumowym obuwiu, itp. Zjawiska powyższe mogą powodować powstawanie iskier.

Zagrożenia pożarowe w różnych środowiskach

W domu

Wiele pożarów ma swoje źródło w domach i mieszkaniach. Oprócz wymienionych wcześniej przyczyn, jak nieostrożność dorosłych i dzieci, warunki atmosferyczne (uderzenie pioruna) czy niewłaściwe korzystanie z urządzeń grzewczych na paliwo gazowe. W 2019 roku doszło do 153 520 pożarów - 31 994 dotyczyło obiektów mieszkalnych jak domy jednorodzinne czy mieszkania w bloku.

W miejscu pracy

Pożary mogą wybuchać zarówno w miejscach pracy, jak i w innych lokalizacjach. Pożar w zakładzie pracy może być spowodowany oddziaływaniem różnych czynników. Wynikać z:

• nieprawidłowej obsługi sprzętu;
• wadliwej instalacji elektrycznej;
• nieprawidłowego obchodzenia się z niebezpiecznymi materiałami, zwłaszcza łatwopalnymi;
• lekkomyślności pracowników.

Wiele miejsc pracy, zwłaszcza artystycznych pracowni, wymaga szczególnej uwagi. W imieniu pracodawcy, to inspektor ochrony przeciwpożarowej w swej pracy, powinien rozpatrywać temat pod kątem stosowania:

• zabezpieczeń technicznych - instalacje odgromowe, zabezpieczenia przeciążeniowe, uziemienia, itp.;
• bezpiecznych rozwiązań konstrukcyjnych - korzystanie z urządzeń, elementów i instalacji spełniających normy polskie i europejskie, przestrzeganie użytkowania powyższych konstrukcji zgodnego z zaleceniami producenta oraz respektowanie czasu użytkowania, przeglądów technicznych i zasad konserwacji, itp.;
• zabezpieczeń technologicznych - ustalania i przestrzegania technologicznych procedur, zasad przechowywania i transportu materiałów niebezpiecznych, itp.;
• prawidłowych ustaleń logistycznych - ustalenia obowiązków, przestrzegania zakazów, zadań obejmujących przepisy bhp, zadań dotyczących bezpieczeństwa pożarowego, instrukcji, itp.

Klasyfikacja i statystyki pożarów

Podział pożarów na konkretne kategorie reguluje Europejska Norma, mająca status Polskiej Normy: PN-EN 2:1998 ze zmianą PN-EN 2:1996/A1:2006. W tabeli wyszczególniliśmy konkretne kategorie:

Analiza danych statystycznych

Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej informowała, że w całym 2024 roku strażacy podjęli ponad 550 tys. interwencji, w tym ponad 100 tys. to pożary. Przez cały rok doszło do 29 271 takich zdarzeń w obiektach mieszkalnych, w których 295 osób straciło życie, a 2052 osoby odniosły obrażenia. To o 70 ofiar śmiertelnych mniej w porównaniu do 2023 roku.

W grupie pożarów notowano:

• 16 396 pożarów upraw;
• 9313 pożarów środków transportu;
• 5431 pożarów lasów;
• 2372 pożary obiektów użyteczności publicznej;
• 2208 pożarów obiektów produkcyjnych;
• 830 pożarów obiektów magazynowych.

Biorąc pod uwagę przyczyny pożarów w 2024 roku, w tabeli wskazano konkretne liczby:

Źródło: www.gov.pl/web/kppsp-gniezno/pozary---najczestsze-przyczyny-powstania

Zapobieganie pożarom i ich rozprzestrzenianiu

Podstawowym krokiem w kierunku zapewnienia bezpieczeństwa pożarowego jest świadomość potencjalnych zagrożeń oraz regularne szkolenia pracowników z zakresu procedur przeciwpożarowych. Kluczowe jest, aby każdy pracownik wiedział, jak postępować w sytuacji zagrożenia, gdzie znajdują się najbliższe wyjścia ewakuacyjne oraz jak korzystać z dostępnych środków gaśniczych.

Propozycje działań prewencyjnych

W zakresie zapobiegania pożarom warto zastosować działania prewencyjne, zapobiegające powstaniu ognia. Zalicza się do nich:

• regularne kontrole i serwis instalacji elektrycznej;
• zastosowanie wywietrzników i czujników dymu czy ognia;
• budowa z zastosowaniem materiałów, które nie są łatwopalne;
• respektowanie zasad przeciwpożarowych, dotyczących np. izolowania paleniska w kominku;
• edukacja w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
• stosowanie w strategicznych miejscach domu czy biura gaśnic, hydrantów, czy zestawów ppoż.

Podstawowa ochrona przed ogniem to między innymi gaśnice oraz czujniki dymu lub tlenku węgla. Nie przyczynią się one co prawda do tego, że ogień w ogóle nie powstanie, ale skutecznie pomogą nam w walce z żywiołem albo ostrzegą o potencjalnym ryzyku jego pojawienia się. Istotne jest by również korzystać z rozwiązań w zakresie sygnalizacji pożaru, chociażby takiego jak autonomiczne czujki dymu, które od roku 2030 staną się obowiązkowym elementem wyposażenia każdego budynku mieszkalnego*.

Rola pracodawcy w bezpieczeństwie pożarowym

Zadaniem pracodawcy jest nie tylko nadzorowanie codziennych działań, ale także zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa w obiekcie, aby zminimalizować ryzyko wybuchu ognia. Każdy pożar niesie za sobą ryzyko szkód majątkowych i osobowych. Dlatego pracodawcy powinni podjąć stosowne działania dotyczące wdrożenia procedur i zabezpieczeń antypożarowych.

Zasady PPOŻ dla właścicieli domów i mieszkań

Zasady PPOŻ ciążą także na właścicielach domów i mieszkań, choć nie są one tak rozbudowane jak te w przypadku zakładów pracy i budynków użyteczności publicznej. Zasady przeciwpożarowe określa Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. Ochrona przeciwpożarowa (Dz.U. 1991 nr 81 poz. 351 z późn. zm.).

PPOŻ - przepisy zobowiązują także właściciela domu bądź mieszkania do dbania o okresowe sprawdzanie instalacji: gazowej, grzewczej, chłodniczej, wentylacyjnej oraz klimatyzacyjnej. Raz w roku należy sprawdzić stan kominów oraz instalacji gazowej. Oczywiście nie można zapomnieć o regularnym czyszczeniu przewodów dymowych i wentylacyjnych. Co pięć lat natomiast konieczne jest sprawdzenie stanu technicznego domu, instalacji elektrycznej i piorunochronnej. Po każdej kontroli, a także po każdym czyszczeniu przewodów wykonanym przez profesjonalistę, należy zachować wszelkie dokumenty (protokoły kontroli, dokumenty potwierdzające wykonanie pracy). Warto także pamiętać o odpowiednim korzystaniu z nieruchomości - dotyczy to m.in. zakazu składowania materiałów palnych na strychach i w piwnicach.

Przyczyny rozprzestrzeniania się pożarów

Pożary mają to do siebie, że bardzo szybko mogą się rozprzestrzenić. Głównymi przyczynami rozprzestrzeniania pożarów są:

• Niewłaściwe zabezpieczanie procesów technologicznych:
  • niewłaściwe składowanie materiałów palnych;
  • nadmierne gromadzenie materiałów palnych;
  • niewłaściwe składowanie produktów rolnych.
• Nieprzestrzeganie wymagań budowlanych:
  • stosowanie niewłaściwych materiałów budowlanych;
  • brak oddzieleń przeciwpożarowych;
  • niewłaściwa aranżacja pomieszczeń;
  • niezachowanie właściwych odległości między obiektami;
  • brak instalacji niezbędnych do odprowadzania ciepła i dymu z obiektów.
• Błędy w zwalczaniu pożaru:
  • brak lub nieprawidłowe przeszkolenie pracowników;
  • stosowanie niewłaściwej strategii gaszenia;
  • stosowanie niewłaściwych środków gaśniczych.
• Brak oraz niewłaściwe działanie wymaganych zabezpieczeń przeciwpożarowych obiektów i procesów technologicznych.
• Negatywne zdarzenia podczas pożaru:
  • promieniowanie cieplne;
  • zadymienie;
  • iskry;
  • ognie lotne;
  • czad - wydzielanie substancji toksycznych.

Gaszenie pożarów

Aby powstrzymać reakcję spalania i ugasić pożar, należy wyeliminować przynajmniej jeden z elementów trójkąta spalania. Można usunąć materiał palny, odciąć dopływ tlenu lub obniżyć temperaturę. Oczywiście najlepsze efekty daje jednoczesne usunięcie dwóch lub trzech elementów. Ma to miejsce m.in. podczas gaszenia pożarów przy użyciu wody, która ochładza materiał palny i jednocześnie odparowując, ogranicza dostęp tlenu do strefy spalania.

Gaszenie ognia polega przede wszystkim na stosowaniu środków gaśniczych. Woda w postaci zwartego strumienia, kropel czy mgły wodnej jest najpopularniejszym i najłatwiej dostępnym rodzajem środka gaśniczego. Inne metody to gaszenie gazem (np. dwutlenkiem węgla lub gazami obojętnymi) lub pianą gaśniczą.

Urządzenia gaśnicze stosowane do walki z pożarem to m.in. różnego rodzaju systemy gaśnicze (np. instalacje tryskaczowe, zraszacze przeciwpożarowe czy systemy gaszenia gazem), które automatycznie wykrywają pożar i gaszą go już w początkowej fazie. Oprócz stałych urządzeń gaśniczych stosowane są również mobilne urządzenia przeciwpożarowe - jak np. gaśnice czy agregaty gaśnicze. Występują one w kilku rodzajach w zależności od rodzaju wykorzystywanego środka gaśniczego i przeznaczone są do gaszenia różnych typów pożaru (m.in. gaśnice do elektroniki wykorzystujące gazy chemiczne).

W przypadku większych zagrożeń nieocenione będą również wąż pożarniczy i hydrant wewnętrzny, które umożliwiają sprawne opanowanie ognia. Uzupełnieniem wyposażenia powinna być prądownica hydrantowa, gwarantująca precyzyjne kierowanie strumienia wody dokładnie tam, gdzie jest potrzebny. Istnieją samoczynne urządzenia gaśnicze jak np. mini gaśnice do szaf RACK oraz samoczynne produkty gaśnicze.

tags: #jak #powstajie #pozar