Skuteczna i niezawodna łączność radiowa stanowi jeden z fundamentów sprawnie działającej Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) oraz Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Dbałość o stan techniczny sprzętu łączności, w tym anten, fiderów i radiotelefonów, to nie tylko obowiązek, ale przede wszystkim gwarancja bezpieczeństwa i skuteczności działań ratowniczych, które autentycznie ratują ludzkie życie i mienie.
Rola Łączności w Działaniach OSP
Na powodzenie działań ratowniczo-gaśniczych wpływa przede wszystkim skuteczna i dobrze zorganizowana łączność. Pozwala ona na sprawne alarmowanie, wczesne przekazywanie ważnych informacji zastępom i sekcjom straży pożarnych jadącym do akcji, a także służy porozumiewaniu się strażaków pracujących na różnych stanowiskach na terenie akcji.
Zgodnie z definicją, łączność to zespół przedsięwzięć organizacyjno-technicznych zapewniających szybki przepływ informacji pomiędzy ratownikami. Ze względu na rodzaj środka przekazu informacji łączność można podzielić na:
- radiową,
- przewodową,
- sygnalizacyjną.
Bez właściwie zorganizowanej łączności, która powinna zapewnić alarmowanie, dowodzenie i współdziałanie, dowódca w wielu przypadkach nie byłby w stanie prawidłowo kierować akcją. W obecnych czasach łączność sygnalizacyjna i przewodowa jest wypierana niemal powszechnie przez łączność radiową. Obok Państwowej Straży Pożarnej działa coraz więcej Ochotniczych Straży Pożarnych wyposażonych w radiotelefony samochodowe i nasobne.
Łączność radiowa jest bardzo wygodna: nie wymaga kontaktu wzrokowego ani niewygodnych do rozprowadzania połączeń przewodowych. Możliwość wykorzystania różnych częstotliwości fal radiowych pozwala na organizowanie kilku rodzajów łączności równocześnie.
Podstawy Działania Radiostacji
W codziennej pracy strażaka niezbędny jest sprawny sprzęt do komunikacji, a podstawowym narzędziem jest radiotelefon. Za pomocą radiostacji można nadawać lub odbierać sygnał radiowy. Standardowo radiostacja składa się z:
- Nadajnika lub odbiornika radiowego,
- Anteny,
- Mikrofonu,
- Głośnika/Słuchawki,
- Zasilacza/Baterii.
Najprościej ujmując, gdy strażak mówi do mikrofonu, jego głos zmienia się w sygnał elektryczny. Z kolei ten sygnał przekształca się następnie na falę radiową i jest nadawany przez antenę. Odbiornik radiostacji odbiera falę radiową, przekształca ją z powrotem na sygnał elektryczny, a ten jest zamieniany na dźwięk, który słyszymy w głośniku lub słuchawkach.
Charakterystyka Fal Ultrakrótkich (UKF)
Łączność radiowa jest ograniczona w swoich możliwościach zasięgiem nadawania i odbioru. Fale ultrakrótkie (UKF) rozchodzą się prostoliniowo, nie omijają przeszkód w ukształtowaniu terenu i nie odbijają się od jonosfery. Dlatego zasięg fal ultrakrótkich zależy od wysokości umieszczenia anteny nadawczej i odbiorczej. Wprawdzie dla fal ultrakrótkich przeszkodą są także budynki, których nie mogą przeniknąć ani ominąć, ale mogą się od nich odbić. Wraz z oddalaniem się od anteny nadawczej fale słabną, dlatego zasięg dla fal ultrakrótkich nie przekracza kilkudziesięciu kilometrów. Mają te fale jednak poważną zaletę: są mało wrażliwe na zakłócenia od wyładowań atmosferycznych i urządzeń elektrycznych, co umożliwia odbiór nawet słabych sygnałów.
Specyfika Łączności Radiowej w PSP i OSP
Straż Pożarna korzysta z określonych zakresów częstotliwości. Generalnie, według Krajowej Tablicy Przeznaczeń Częstotliwości (Dz.U. 2021 poz. 470), Straż Pożarna pracuje m.in. w zakresie 148,65 MHz-149,90 MHz (Lp. 239). Państwowa Straż Pożarna dla potrzeb realizacji łączności radiowej UKF wykorzystuje również częstotliwości z pasma pierwszego zakresu 160MHz, będącego w dyspozycji resortu spraw wewnętrznych. Pasmo to zostało podzielone na kanały radiowe z odstępem między nimi 12,5kHz. Służba ta korzysta z kanałów o szerokości 12,5 kHz i pracuje w modulacji FM (NFM) oraz trybie simpleksowym lub dupleksowym.
Każda komenda PSP (główna, wojewódzka, miejska/powiatowa) ma swój wyznaczony kanał radiowy (np. B021T dla KM PSP Wrocław), na którym pracują wszystkie zastępy prowadzące działania na terenie miasta i powiatu podległego pod daną komendę. Swoje wewnętrzne kanały mają także poszczególne Jednostki Ratowniczo - Gaśnicze.
Tryby Pracy i Kryptonimy
- SIMPLEX - to sposób pracy radiowej, w której nadawanie i odbiór są umożliwione na przemian w obu kierunkach łącza telekomunikacyjnego przy wykorzystaniu jednej częstotliwości.
- DUPLEX - nadawanie i odbiór są możliwe jednocześnie w obu kierunkach łącza telekomunikacyjnego przy wykorzystaniu dwóch częstotliwości.
- Kryptonim - to umowny znak rozpoznawczy maskujący przynależność służbową korespondenta, tzw. adres radiotelefoniczny.
Kryptonimy są kluczowe dla szybkiej i sprawnej identyfikacji jednostek, pojazdów czy sprzętu. Wraz z rozwojem techniki pożarniczej, stały się one niezbędne do efektywnego dowodzenia i kierowania działaniami ratowniczo-gaśniczymi, zwłaszcza gdy na miejscu zdarzenia pracuje wiele pojazdów pożarniczych różnego typu z różnych jednostek.
Radiotelefony Nasobne - Klucz do Skutecznej Komunikacji
Radiotelefony przenośne (nasobne-podręczne) różnią się przede wszystkim mocą wyjściową oraz jakością wykonania. Są one przenośne i niewielkie, nie zajmują dużo miejsca i można je schować nawet w kieszeni. Zdają egzamin podczas wymiany informacji pomiędzy strażakami, którzy pracują w terenie, na przykład w palącym się budynku. Umożliwiają bezproblemowy kontakt na niewielkie odległości, najczęściej do kilku kilometrów. Z takiego sprzętu do komunikacji korzysta każdy strażak, ponieważ zwykły telefon komórkowy mógłby nie wytrzymać wysokiej temperatury czy styczności z wodą.
Coraz więcej radiotelefonów ma również funkcję dual watch, która umożliwia nasłuch dwóch częstotliwości jednocześnie. Urządzenie automatycznie przełącza się na silniejszy sygnał, gdy taki pojawia się w zasięgu. Połączenia, które nadajemy i odbieramy w radiotelefonach, są zupełnie bezpłatne; jedyny koszt to zakup urządzenia.
Ewolucja w Kierunku Łączności Cyfrowej (DMR, TETRA)
Radiotelefony cyfrowe pracujące w standardzie łączności radiowej DMR (ang. Digital Mobile Radio) będą sukcesywnie wypierać rozwiązania analogowe stosowane dotąd przez PSP i OSP. Radiostacje strażackie często korzystają z systemów cyfrowych, takich jak TETRA, które oferują szyfrowanie danych.
Przejście na cyfrowe radiotelefony nie jest procesem wymuszonym wyłącznie przez PSP, ale również przez producentów (m.in. Motorola), którzy zaprzestali produkcji wyłącznie analogowych radiotelefonów profesjonalnych. Przewiduje się, że straż przejdzie w 100% na cyfrę, gdy z użycia wyjdzie ostatni analog. Tempo tej zmiany zależy od regionu kraju, gdyż w niektórych miejscach cyfra już częściowo działa.
Należy mieć świadomość, że poza zaletami, które będą widoczne głównie na obciążonych kanałach powiatowych w dużych miastach, cyfra ma też sporo wad, m.in. niższy zasięg przy takich samych parametrach odbiornika i nadajnika. Podczas gdy analog słychać czasem strasznie szumiącego, z zakłóceniami, to cyfra albo będzie działać "ślicznie" jak połączenie telefoniczne, albo wcale. Oznacza to potencjalnie droższy sprzęt, słabszy zasięg i większą zawodność sieci w niektórych warunkach. Ze względu na to, że obciążenie kanałów na większości obszaru kraju jest niewielkie, a bardziej liczy się pewność łączności, możliwe, że na cyfrę przejdziemy ostatecznie, gdy producenci zaprzestaną produkcji radiotelefonów analogowo-cyfrowych.
Wymagania i Wybór Sprzętu dla OSP
Aby być w zgodzie z przepisami, radiotelefon powinien być zatwierdzony do używania w sieci PSP, której Państwowa Straż Pożarna jest dysponentem. Chociaż wymagania techniczne są jawne, brak jest oficjalnej, aktualizowanej listy dopuszczonych modeli. OSP powinny kierować się wytycznymi zawartymi w Instrukcji organizacji łączności radiowej. Rynek jest nasycony sprzętem, a jednostki ograniczone są głównie zasobami finansowymi. Wśród czołowych producentów wymienia się marki takie jak ICOM, MOTOROLA, HYTERA, KENWOOD. Polski producent Radmor również oferuje sprzęt, jednak nie jest on ani tani, ani powszechny.
Nie jest możliwe jednoznaczne określenie, który radiotelefon jest najlepszy, ponieważ są miejsca, gdzie najprostszy sprzęt sprawdzi się idealnie, i takie, gdzie nawet najlepsze radio nie da rady. Dla ratowników w OSP, radiotelefon z 255 zaprogramowanymi kanałami może być zbędny; w 99% przypadków pracują oni na przydzielonym kanale ratowniczo-gaśniczym (KRG), a każdy strażak wie, na której jest on pozycji. Dlatego radiotelefony bez wyświetlacza, z 16 kanałami, mogą być praktyczniejsze, gdyż w dymie i ciemności łatwiej jest znaleźć właściwą pozycję, niż kręcić pokrętłem jak w GP360.
W poniższej tabeli przedstawiono przykładowe modele radiotelefonów dwusystemowych (analog/DMR) dla jednostek Państwowej Straży Pożarnej i Ochotniczych Straży Pożarnych, które spełniają wymagania Instrukcji: „Instrukcja organizacji łączności radiowej”:
Doświadczenia Użytkowników i Przykładowe Modele
Navcomm TK-890
Użytkownicy wskazują, że Navcomm TK-890 to "mała nowość" działająca na FM i AM, co pozwala na objęcie "prawie wszystkiego". Ma przystępną cenę i pracuje ponad 48 godzin na mocniejszej baterii. Funkcje te, jak np. bycie tri-banderem (TX/RX na paśmie służb, PMR, oraz RX jako radio FM), są cenione, choć pojawia się pytanie o długoterminową wytrzymałość.
Intek
Radiotelefony Intek, takie jak MT/HT/HX-174, są postrzegane jako odpowiedniki Motoroli GP-340/360/380, ale w o wiele przystępniejszych cenach. Model Intek TK-750 po 3-4 latach użytkowania "sporo przeżył", w tym powódź, i po wysuszeniu działał bez problemu. Są lżejsze od Motoroli i stosunkowo łatwe do programowania za pomocą klawiatury. Polecane są jako tanie i solidne radyjka.
Intek KT-380EE VHF
- Ilość kanałów: 80
- Zakres częstotliwości VHF: 144-145.995MHz (rozblokowane do 136-172 Mhz)
- Podświetlany LCD
- Praca: SIMPLEX i Semi-DUPLEX
- Odstęp międzykanałowy: 5/6,25/10/12,5/25kHz
- Moc przełączana: 5W/1W (końcówka mocy MOSFET)
- Wbudowane: 38 tonów CTCSS (encoder/dekoder) / 83 tony DCS (encoder/decoder)
- VOX z regulacją czułości
- Możliwość programowania z klawiatury lub z PC (opcjonalny kabel)
- Złącze akcesoriów: zgodne z Kenwood
- Złącze antenowe: SMA
- Bateria: Li-ION 1200mAh
- Wymiary: wys. 120mm (bez anteny) x szer. 58 mm x gr. 35mm
- Waga: 240 gr. z baterią i anteną
- Czułość odbiornika (12dB SINAD): 0.16uV (niska wartość = lepsza czułość)
Model KT380 od 2008 roku oceniany jest jako "praktycznie nie do zamordowania", pomimo zużycia akumulatora i dwóch anten w akcji. Jego czułość odbiornika (0,16uV przy 12dB SINAD) jest dużym plusem.
Intek DX-930S
- Podwójny Zakres Częstotliwości, Podwójna Częstotliwość, Podwójny Stand-by, Dwuliniowy wyświetlacz
- Zakres częstotliwości: 136-174 MHz / 400-470MHz, 88-108MHz (Radio FM)
- Tryby pracy: V-U, U-V, V-V, U-U
- VOX (nadawanie głosem bez udziału rąk)
- Moc nadawania: 5W VHF / 4W UHF
- Kody: CTCSS (50 tonów), DCS (105 tonów)
- Wybór pasma: szerokie / wąskie (25KHz / 12.5KHz)
- 1750 Hz Tone
- Wielofunkcyjny wyświetlacz (Numer kanału/Częstotliwość/Nazwa Użytkownika)
- Skaner, przeszukiwacz częstotliwości
- 128 kanałów
- Latarka
- Odstępy międzykanałowe (5/6.25/10/12.5/25/37.5/50/100KHz)
- Regulowana moc nadawania: Wysoka/ Średnia/ Niska (5W/2.5W/1W)
- Akumulator dużej pojemności: 2200mAh Li-ion
- Inteligentna ładowarka
- Częstotliwość przesunięcia (offset): (0-69.950MHz)
- Włącznik przesunięcia częstotliwości Shift
- (BCLO) Automatyczna blokada nadawania przy zajętym kanale
- Informacja o Włączeniu radia na Wyświetlaczu: POWER ON
- Roger Beep
Co do dwupasmowego "chińskiego twora" (jak bywa określany Intek DX-930S), niektórzy użytkownicy go nie polecają, wskazując na brak interesujących treści na paśmie UHF oraz przeciętną czułość odbiornika (0,2uV 12dB SINAD). Fabryczne anteny w Inteku bywają delikatne.
Wouxun KG-828
Polecany model Wouxun KG-828 to wytrzymała, profesjonalna wersja pozbawiona wyświetlacza i klawiatury, wyposażona w akumulator o dużej pojemności.
Motorola vs. Hytera
W straży popularne są Motorola GP 360 oraz Hytera TC-610. Zasięg odbioru tych radiotelefonów jest oceniany jako bardzo dobry. Dyskusje wśród strażaków często dotyczą wyboru między modelami takimi jak Motorola DP-4400 a Hytera PD-785G, przy czym preferencje mogą wynikać z indywidualnych doświadczeń lub promocji marketingowych.
Baofeng UV-82 - Kontrowersje
Radiotelefony Baofeng UV-82 są tanie i proste, co sprawia, że są kuszącą opcją. Chociaż testy wykazały ich współpracę z Motorolami przy prawidłowo wprowadzonych danych radiowych, ich użycie w PSP budzi wątpliwości. Nie są to typowe radiotelefony, lecz tzw. SDR-y, co utrudnia zagwarantowanie stabilności ich parametrów i może prowadzić do zakłóceń. W PSP nie uzyskają one dopuszczenia do pracy w sieci, głównie z powodu braku atestów i niezgodności ze współczynnikiem EX (odporność na wybuchy). Chociaż dowódcy na akcji mogą przymykać oko na ich użycie, "byle była komunikacja", to pion operacyjny może mieć inne zdanie, a ich wykazywanie na inspekcji jest ryzykowne.
Akcesoria i Dodatkowy Sprzęt Wspierający Łączność
Poza radiotelefonami nasobnymi, istnieje szereg akcesoriów i dodatkowych urządzeń, które wspierają komunikację w OSP.
- Radiotelefony samochodowe (przewoźne) i radiostacje bazowe: Służą do komunikacji na większe odległości i stanowią centrum łączności w jednostce lub pojeździe. Przykładem radiotelefonu samochodowego o dużej mocy jest Dynascan M-6D z mocą wyjściową 70W, co może zapewnić czytelny kontakt radiowy nawet w niesprzyjających warunkach.
- Zasilacze: Ciekawą ofertą jest zasilacz JETFON PC-1335, który cechuje unikalna funkcja - możliwość pracy buforowej z akumulatorem.
- Skanery: Dla osób związanych z OSP, stały nasłuch realizowany za pomocą skanera jest skutecznym rozwiązaniem. Przykładem jest analogowo-cyfrowy Uniden UBCD 3600, charakteryzujący się dobrym współczynnikiem ceny do możliwości. Warunkiem dobrego nasłuchu jest odpowiednia antena.
- Megafony: To bardzo przydatne narzędzie, zwłaszcza podczas większych zgromadzeń ludności, gdzie komunikacja radiowa może być uzupełniona o przekaz bezpośredni. Nowoczesne megafony mogą posiadać odtwarzacze MP3 do odtwarzania muzyki lub wcześniej nagranych komunikatów. Ich atutem jest prostota użycia, jednak zakłócenia takie jak wiatr czy hałas mogą utrudniać przekaz.
PROGRAMATORY DO RADIOTELEFONÓW
Prawne Aspekty i Zasady Prowadzenia Korespondencji Radiowej
Posługiwanie się urządzeniami łączności radiowej UKF wymaga stosowania się do jednolitych przepisów obowiązujących wszystkie jednostki, w tym Ochotnicze Straże Pożarne, które otrzymały zezwolenie na użytkowanie sprzętu radiowego pracującego w paśmie częstotliwości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Ochotnicza Straż Pożarna, która używa radiotelefonu, powinna:
- znać przepisy i zasady prowadzenia korespondencji radiowej,
- mieć ważne zezwolenie,
- znać zasady obsługi urządzenia radiowego,
- dysponować aktualnymi danymi radiowymi.
Dane radiowe to dokumenty umożliwiające prowadzenie łączności z określonymi korespondentami danej sieci. Powinny one zawierać podstawowe elementy, takie jak wytyczne określające sposób organizacji łączności radiowej, obowiązujące sygnały radiowe, numer kanału pracy (częstotliwość), kryptonim stacji głównej oraz kryptonimy korespondentów danej sieci radiowej. Dane radiowe są dokumentami poufnymi zastrzeżonymi "do użytku służbowego". Sieć radiową tworzą co najmniej trzy stacje pracujące na wspólnych danych radiowych. Kierunek radiowy to sposób organizacji łączności pomiędzy dwoma stacjami, które pracują na wspólnych danych radiowych.
Zasady Prowadzenia Korespondencji
Dla zachowania sprawności systemu łączności, który powinien ułatwiać prowadzenie działań ratowniczo-gaśniczych, niezbędne jest przestrzeganie zasad prowadzenia korespondencji. Najważniejsze z nich to:
- podczas prowadzenia korespondencji należy kierować się zasadą: "minimum czasu nadawania - maksimum treści",
- wymieniając korespondencję w warunkach słabej słyszalności, trzeba najważniejsze hasła powtarzać dwa razy, a nawet stosować zgłoskowanie,
- w czasie prowadzenia korespondencji stosuje się formę zwracania do korespondentów: "Ty",
- nie należy, nawet w przypadku przekazywania informacji o charakterze jawnym, używać stopni służbowych i nazwisk osób funkcyjnych; do określenia osób służą specjalne kody,
- podstawowym rodzajem pracy w sieciach radiowych jest prowadzenie nasłuchu.
Procedury Nadawania i Odbioru
Nadawanie ma miejsce w przypadku potrzeby wywołania korespondenta i przekazania informacji oraz zgłoszenia się na wywołanie korespondenta w celu odebrania informacji.
Aby wywołać korespondenta, należy nadać:
- kryptonim korespondenta - 1 raz
- zwrot "TU" - 1 raz
- kryptonim własny - 1 raz
- zwrot "ODBIÓR" - 1 raz
Przykład: "459-45" tu "459-11" odbiór. Jeśli korespondent nie zgłosi się, treść wywołania należy powtórzyć, jednak nie więcej niż dwa razy. Ponowne wywoływanie powinno rozpocząć się po upływie kilku minut. W przypadku braku odbioru przy ponownym wywoływaniu, należy spróbować wywołać korespondenta za pomocą innej stacji. Na przykład: "459-49" tu "459-11" wywołaj dla mnie "459-45" odbiór.
Jeśli nasza stacja jest wywoływana przez inną stację, strażak obsługujący ją zgłasza się następująco: Tu "459-11" odbiór.
W przypadku wywoływania stacji przez kilku korespondentów, zgłoszenie się polega na podaniu:
- zwrotu "TU" - 1 raz
- kryptonimu własnej stacji - 1 raz
- zwrotu "zgłaszam się dla" - 1 raz
- kryptonimu jednej z wywoływanych stacji - 1 raz
Przykład: Tu "459-11" zgłaszam się dla "459-45" odbiór.
Aby przekazać treść korespondencji, należy podać:
- kryptonim stacji korespondenta - 1 raz
- zwrot "TU" - 1 raz
- kryptonim własnej stacji - 1 raz
- treść korespondencji - 1 raz
- zwrot "odbiór" - 1 raz
Przykład: "459-45" tu "459-11" jestem na miejscu akcji, udaję się na rozpoznanie, odbiór.
Potwierdzenie przyjęcia korespondencji polega na nadaniu:
- zwrotu "TU" - 1 raz
- kryptonimu własnej stacji - 1 raz
- zwrotu "zrozumiałem" - 1 raz
- zwrotu "odbiór" - 1 raz
Przykład: Tu "459-11" zrozumiałem odbiór. W razie niezrozumienia treści informacji należy użyć zwrotów: "powtórz" lub "nie zrozumiałem".
Jak Pozyskać Finansowanie na Sprzęt Łączności?
Pozyskiwanie finansowania na sprzęt łączności jest kluczowe dla wyposażenia jednostek OSP w niezbędne radiostacje nasobne i inny sprzęt. Przykładem wsparcia są dotacje z Urzędów Marszałkowskich. Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego przeznaczył 2 miliony złotych wsparcia dla jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej w regionie na zakup systemów łączności, zarówno stacjonarnych, jak i przenośnych.
W ramach konkursu, każda jednostka włączona lub planowana do włączenia do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego mogła otrzymać do 20 tys. zł na swoje projekty. Dotacja z budżetu województwa mogła pokryć 80 procent zadania, a pozostałą kwotę zapewniała jednostka. Pula konkursu wynosiła 1 993 550 zł, a dotację otrzymały 122 jednostki. Pieniądze zostały przeznaczone przede wszystkim na radiotelefony nasobne i samochodowe, radiostacje bazowe, samochodowe i przenośne, akumulatory, mikrofonogłośniki i ładowarki. Dzięki nowoczesnemu sprzętowi łączności strażacy mogą dużo szybciej reagować i docierać do potrzebujących pomocy, co stanowi kolejną inwestycję w bezpieczeństwo druhów i mieszkańców.