Współczesne instalacje elektryczne w budynkach, szczególnie tych modernizowanych wielokrotnie przez różne firmy, często stwarzają złożone wyzwania. Jedna firma upada, druga dokańcza, a w międzyczasie projekt zmienia się również wielokrotnie. Taka sytuacja może prowadzić do tego, że część rzeczy jest dostawiona w sposób niezoptymalizowany, np. agregat i UPS rzędu kilkudziesięciu kW, co w efekcie sprawia, że wszystko zintegrowane jest ze sobą dosyć kiepsko. Pożar w takiej instalacji to ogromne wyzwanie.
Kluczowym elementem systemu bezpieczeństwa pożarowego jest Przeciwpożarowy Wyłącznik Prądu (PWP), który ma za zadanie odciąć dopływ energii elektrycznej w przypadku zagrożenia. Jego prawidłowe umiejscowienie, konfiguracja i funkcjonowanie są decydujące dla skuteczności działań ratowniczo-gaśniczych.
Podstawowe Wymogi Funkcjonalne PWP
Przepisy ogólnie mówią, że wyłącznik p-poż musi wyłączyć dopływ energii do budynku z wyjątkiem urządzeń niezbędnych do działania w czasie pożaru. Generalnie, wyłącznik przeciwpożarowy powinien wyłączać wszystko, co w czasie pożaru nie musi pracować. Napięcie sterujące powinno być bezpieczne, lub powinno odbywać się to beznapięciowo.
Co PWP powinien odłączać?
W obecnej konfiguracji często możliwe jest wyłączenie rozdzielnicy znajdującej się w środku budynku, podczas gdy WLZ (Wewnętrzna Linia Zasilająca) pozostaje pod napięciem. Wydaje się, że powinno odbywać się to poza budynkiem, czyli odłączając napięcie, nie ma go nawet na 10 cm w budynku.
Obiekty posiadające agregat prądotwórczy wymagają, aby jego uruchomienie było zablokowane przez użycie wyłącznika p.poż. Podobnie, nie ma prawa zadziałać jakakolwiek automatyka SZR (Samoczynne Załączenie Rezerwy). Zasilacze UPS również powinny zostać wyłączone, posiadają do tego tzw. port EPO (Emergency Power Off).
Co powinno pozostać pod napięciem?
Urządzenia p-poż muszą mieć zasilanie, a zasilanie tych urządzeń prowadzi się oddzielnie odpowiednimi przewodami. Pod napięciem powinny pozostać tylko urządzenia przeciwpożarowe, czyli:
- Pompy tryskaczowe - jak najbardziej muszą działać, jeżeli w obiekcie jest trochę hydrantów, to pompa też musi mieć zasilanie po wyłączeniu wyłącznikiem.
- Centrale SSP (System Sygnalizacji Pożarowej).
- Systemy oddymiania - w tym siłowniki klap dymowych czy przegród p-poż.
- DSO (Dźwiękowy System Ostrzegania).
- Inne instalacje i urządzenia, których funkcjonowanie jest niezbędne w czasie pożaru.
Pewnym wyjątkiem od tej reguły są windy - w przypadku awarii powinny zjechać na parter i pozostać tam do przywrócenia zasilania, a nie zostać całkowicie odcięte w trakcie ewakuacji.
Lokalizacja i Umiejscowienie PWP
Zgodnie z przepisami [2], PWP "powinien być umieszczony w pobliżu głównego wejścia do obiektu lub złącza i odpowiednio oznakowany". Najlepiej jest, gdy miejsce odcięcia zasilania znajduje się na zewnątrz budynku, np. w złączu kablowym. Jeśli jednak element wykonawczy wyłącznika p.poż. znajduje się wewnątrz, należy uwzględnić jego specyfikę.
W praktyce bardzo dużo zależy od rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych i lokalnych zwyczajów w PSP (Państwowej Straży Pożarnej). Strażacy niechętnie korzystają z wyłącznika przeciwpożarowego, ponieważ nie mają do niego zaufania, gdyż wiedzą, że instalacje potrafią być bardzo źle wykonane i jego wciśnięcie wcale nie gwarantuje bezpieczeństwa. Stąd preferują całkowite odłączenie budynku od sieci, np. w złączu kablowym (w miarę możliwości, bo np. budynku zasilanego z sieci SN sami nie odłączą).
Spotyka się również podejście, że rzeczoznawca kategorycznie odmawia odbioru instalacji, w której cokolwiek pozostaje pod napięciem po użyciu wyłącznika p.poż., wliczając w to urządzenia pożarowe. Przyjmuje się wówczas, że centrale SSP, oddymiania itd. po to mają akumulatory, żeby można było całkowicie odciąć od nich napięcie, a ich działanie i tak jest potrzebne tylko przez chwilę, w początkowym stadium pożaru.
Zabezpieczenie przed przypadkowym uruchomieniem
Dodatkowym aspektem, którego nie uwzględniają przepisy, jest narażenie PWP na przypadkowe lub złośliwe uruchomienie przez osoby postronne. Chociaż sam wyłącznik musi być łatwo dostępny i widoczny dla służb ratowniczych, projektanci często stosują rozwiązania chroniące przed nieintencjonalnym użyciem, takie jak specjalne osłony lub konieczność wybicia szybki, co w pewnym sensie jest formą "ukrycia" przed niewłaściwym użytkowaniem, nie zaś przed wzrokiem strażaków.
Aspekty Projektowe i Prawne
Kompleksowe rozwiązania dotyczące PWP muszą być zawarte w projekcie, uzgodnionym z rzeczoznawcą p-poż. Bez odpowiedniego projektu prace instalacyjne nie powinny być rozpoczynane. Ważne jest, aby uczestniczyć w tworzeniu projektu, aby później nie wyjaśniać niezgodności ze stanem faktycznym. Odpowiedzialność za zastosowane rozwiązanie spoczywa na projektancie instalacji elektrycznych.
Elementy składowe PWP
Rozporządzenie [3] mówi, że PWP "powinien składać się z: urządzenia uruchamiającego, urządzenia sygnalizującego i urządzenia wykonawczego".
- Urządzenie wykonawcze: Najczęściej stosuje się wyłącznik lub rozłącznik izolacyjny. Aparat taki powinien posiadać możliwość zdalnego uruchomienia poprzez wyzwalacz wzrostowy lub zanikowy.
- Urządzenie uruchamiające i sygnalizujące: Często stanowi je przycisk pożarowy z sygnalizacją świetlną stanu pracy. Zasadne jest umieszczenie w pobliżu głównego wejścia przycisku sterującego, który jest prosty w użyciu i łatwy do rozpoznania przez strażaków prowadzących działania ratowniczo-gaśnicze.
Rozmieszczenie przycisków sterujących powinno znajdować się w projekcie uzgodnionym z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Będzie ono uwzględniać warunki lokalne, rozkład pomieszczeń i podział na strefy pożarowe.
Wymogi prawne i ich interpretacja
Warunki te są szczegółowo określone w przepisach przeciwpożarowych. Przykład: Właściciel parterowego sklepu o powierzchni 350m2, wybudowanego w 1990 roku, gdzie cały sklep stanowi jedną strefę pożarową i kubatura budynku przekracza 1000m3, musi spełniać te wymogi. Tak naprawdę nie istnieje żaden dokument prawny, który szczegółowo opisuje techniczne wykonanie PWP. Projekt wykonawczy PWP, jak każdego urządzenia przeciwpożarowego, wymaga uzgodnienia z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Efekt końcowy zatem powinien być dostosowany do warunków lokalnych, układu zasilania budynku oraz zapewniać właściwe wykorzystanie PWP na potrzeby prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych.
W dyskusji poruszono kwestie dotyczące konfiguracji i zasad działania wyłączników przeciwpożarowych (p-poż) w budynkach użyteczności publicznej, szczególnie w kontekście modernizacji obiektów. Uczestnicy podkreślili, że wyłączniki p-poż powinny odłączać zasilanie do budynku, z wyjątkiem urządzeń niezbędnych do działania w czasie pożaru, takich jak pompy tryskaczowe, centrale SSP oraz systemy oddymiania. Zwrócono uwagę na konieczność posiadania odpowiedniego projektu, uzgodnionego z rzeczoznawcą p-poż, oraz na to, że zasilanie urządzeń p-poż powinno być prowadzone oddzielnymi przewodami.
Wnioski i Rola Specjalistów
Zarządzanie tak złożonym systemem jak PWP i jego integracja z pozostałymi instalacjami przeciwpożarowymi jest zadaniem dla fachowców. Często rozważane jest, czy takim systemem nie powinna zarządzać centralka p-poż. Dołoby radę takie coś zrobić na przekaźnikach, ale być może nie ma sensu wywarzać otwartych drzwi i trzeba zacząć od fachowca. Branża PPOŻ się rozwija, a my rośniemy razem z nią. Ochrona Przeciwpożarowa to nasza specjalność.
Źródła:
- [1] Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. Nr 109 poz. ...).
- [2] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2015 r. poz. ...).
- [3] Rozporządzenie Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia 19 czerwca 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (Dz.U. z 2016 r. poz. ...).