Kwestia finansowania zakupu mundurów galowych dla jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) przez gminy była przez lata przedmiotem licznych sporów i rozbieżnych interpretacji. Pomimo że gminy są zobowiązane do zapewnienia umundurowania, brak precyzyjnych regulacji prawnych prowadził do niejednolitych praktyk. Nowelizacja ustawy o OSP, która weszła w życie 8 września 2023 roku, ma na celu ostateczne rozwianie tych wątpliwości.
Podstawy prawne i historyczne rozbieżności
Zadania własne gminy w zakresie ochrony przeciwpożarowej
Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, do zadań własnych gminy należy zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty. W szczególności obejmują one sprawy porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego.
W orzecznictwie sądowym akcentuje się, że każdy z zakresów spraw wymienionych w art. 7 ust. 1 ustawy winien być „potwierdzony” i uszczegółowiony w ustawie odrębnej, poświęconej tematycznie sprawom stanowiącym zadania gminy. Wspomniany przepis nie może stanowić samodzielnej podstawy do określania kompetencji gminy w określonym rodzaju spraw. Należy je oceniać w powiązaniu z przepisami ustaw szczególnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 14 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Go 290/14).
Koreluje to z art. 166 ust. 1 Konstytucji RP, z którego wynika, że przedmiotem zadań własnych jest zaspakajanie potrzeb wspólnoty. Innymi słowy, sfinansowanie zakupu mundurów wyjściowych czy galowych dla OSP, jest realizacją zadań własnych gminy i jako takie mieści się w dyspozycji art. 7 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym.
Wątpliwości i sprzeczne interpretacje przed 2023 rokiem
Spory o finansowanie przez gminy zakupów mundurów galowych (wyjściowych) dla ochotniczych straży pożarnych to jeden z najstarszych sporów w środowisku samorządowym i strażackim. Przez lata jedne gminy finansowały zakup, inne nie, a niektóre uprawiały ekwilibrystykę księgowo-fakturową.
Jeszcze w momencie obowiązywania spornego przepisu w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, istniało stanowisko interpretacyjne z 2012 r., wyrażone w poradnictwie prawnym pochodzącym od specjalistów związanych z Regionalną Izbą Obrachunkową w Krakowie, które dopuszczało finansowanie przez gminy mundurów galowych. Stanowisko to było popierane przez Najwyższą Izbę Kontroli w wystąpieniach pokontrolnych dotyczących gmin. Także RIO Kielce w 2016 r. i RIO Rzeszów w 2019 r. poparły takie stanowisko.
Pomimo to, niektóre Regionalne Izby Obrachunkowe (RIO) kwestionowały takie stanowisko, co przyczyniało się do rozbieżności stosowania przepisów w praktyce. Prowadziło to do sytuacji, że jedne gminy finansowały zakup mundurów galowych, a inne nie.
Wydawało się, że spór ten może zostać przecięty przez wprowadzaną w życie w 2022 r. całkowicie nową ustawę o ochotniczych strażach pożarnych. Pomimo zgłaszanych przez specjalistów postulatów o doprecyzowanie przepisów w tym zakresie, ustawodawca nie dokonał tego. Spowodowało to dalsze wątpliwości gmin w zakresie finansowania mundurów galowych i konieczność wydawania dalszych stanowisk interpretacyjnych. Nie pomogło jednak jednoznaczne stanowisko MSWiA (DOLiZK-OL-5501-22/2022) popierane przez Komendę Główną PSP, dopuszczające finansowanie zakupu mundurów przez gminy, ani stanowiska RIO, jak np. RIO Gdańsk z 22 lutego 2022 r. (RP.0441/84/5/1/2022). RIO Katowice, nie bacząc na nic, w 2022 r. informowała, że gmina nie może finansować zakupu mundurów wyjściowych dla strażaków OSP, ponieważ nie jest to zadanie z zakresu ochrony przeciwpożarowej.
Kazio i Straż Pożarna dla dzieci 🔥 Strażak [Film edukacyjny] Kamlotki
Argumenty podnoszone przeciwko finansowaniu
Urzędnicy w niektórych gminach stwierdzili, że nie mogą kupować jednostkom w gminie mundurów galowych. Argumentowali, że zgodnie z Art. 33 punkt 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, artykuł 32 punkt 3 podpunkt 1) powinien być interpretowany jako umundurowanie bojowe, mające służyć zapewnieniu gotowości bojowej jednostek, i że zakup umundurowania galowego nie może być finansowany przez gminę. Taka interpretacja była jednak błędna, gdyż Art. 33 dotyczy jedynie środków przyznawanych bezpośrednio z Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) i nie zabrania gminom zakupów mundurów galowych dla jednostek.
Dylemat pogłębiał się, gdyż z jednej strony gmina oczekiwała asysty OSP przy świętach i uroczystościach państwowych, z drugiej strony oczekiwała, że jednostka kupi wszystkie mundury we własnym zakresie. Wskazywano również, że ustawodawca celowo rozdzielił finansowanie OSP i OSP w KSRG, co czyniło błędną interpretację łączącą te dwa źródła finansowania. Z brzmienia art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej wynika obowiązek gminy pokrywania kosztów wyłącznie ochotniczych straży pożarnych.
W praktyce problemem było również, jak mundury galowe były księgowane. Nie było problemu, gdy na fakturze mundur galowy był zapisany jako ogólny „mundur” i w sumie nikt nie wiedział, co to za mundur (np. "koszarówka" czy "NOMEX"), co zaczęły stosować niektóre biura ZOPS, wiedząc o problemie. Gorzej było, gdy na fakturze widniało słowo „galowy”, ponieważ wtedy kontrolujący zarzucali, że nie jest to zakup związany ściśle z zapewnieniem gotowości bojowej i kwestionowali zasadność wydatku.
Przełom: Nowelizacja Ustawy o OSP z 2023 roku
Rozbieżności interpretacyjne zostały ostatecznie rozwiązane dzięki nowelizacji ustawy o ochotniczych strażach pożarnych z dnia 7 lipca 2023 r., która weszła w życie 8 września 2023 r.
Zgodnie ze znowelizowanym art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 194), w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym umundurowanie wyjściowe (galowe). Ten przepis literalnie pozwala gminom na finansowanie zakupu tego rodzaju mundurów. Jest on całkowicie jasny, jednoznaczny i nie może być w drodze wykładni poddawany rozbieżnym interpretacjom.
Konsekwencje i sposoby finansowania
Z powołanego przepisu jednoznacznie wynika, że każda gmina samodzielnie decyduje o wysokości środków przeznaczonych na realizację zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Wskazać również należy na treść art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, gdzie postanowiono, że koszty funkcjonowania ochotniczych straży pożarnych są pokrywane w szczególności z budżetów jednostek samorządu terytorialnego.
Regulamin umundurowania wyróżnia kilka rodzajów ubiorów: ubiór wyjściowy, galowy i paradny, ubrania ochronne i specjalne oraz koszarowe. Te pierwsze mają charakter typowo związkowy i związane są z przynależnością członków stowarzyszenia do określonej korporacji zawodowej, skupiającej ludzi - wolontariuszy o takich samych zainteresowaniach i celach działania. Drugi rodzaj ubiorów jest związany z działaniami podejmowanymi przez członków OSP, mających na celu ochronę życia, zdrowia, mienia i innych dóbr publicznych. Właśnie realizacja tego zadania publicznego odpowiada dyspozycji cytowanego wcześniej art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, którego celem jest zaspakajanie potrzeb wspólnoty, poprzez realizację zadań własnych gminy, w tym między innymi zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej.
Sfinansowanie zakupu mundurów wyjściowych, mimo że pozostaje zadaniem o charakterze typowo związkowym, powinno być sfinansowane z publicznych środków finansowych. Sfinansowanie tych mundurów z funduszu sołeckiego, o którym mówi ustawa o funduszu sołeckim, również będzie się mieściło w treści art. 1 ust. 3 wspomnianej ustawy, ponieważ fundusz jest jednym z instrumentów realizacji zadań własnych gminy.
Dzięki nowelizacji ustawy z 2023 roku, gminy mają teraz jasną i jednoznaczną podstawę prawną do finansowania zakupu umundurowania galowego dla Ochotniczych Straży Pożarnych, co ostatecznie zamyka lata sporów i niepewności w tej kwestii.