W ostatnich latach świat coraz częściej mierzy się z pożarami lasów, które przybierają ekstremalny charakter, niszcząc tysiące hektarów, domy i stanowiąc zagrożenie dla życia. W kontekście globalnym, Amerykę Południową, a w szczególności Amazonię, dotykają pożary o nietypowo dużej skali, budzące poważne obawy ze względu na jej kluczową rolę dla klimatu Ziemi i bioróżnorodności.
Skala i konsekwencje pożarów w Amazonii
Nietypowo dużą liczbę pożarów odnotowano w północnych częściach Ameryki Południowej, zwłaszcza w brazylijskim stanie Amazonas oraz w sąsiednich obszarach Boliwii, Peru i Wenezueli. Według raportu międzynarodowego zespołu naukowców "State of Wildfires" z 2023 roku, obejmującego sezon marzec 2023 - luty 2024, zasięg pożarów w Amazonii był znacznie większy niż w poprzednich latach. Utrata zasobów węgla zmagazynowanych w lasach tropikalnych Ameryki Południowej ma trwałe konsekwencje dla klimatu Ziemi.
W 2019 roku liczba pożarów lasów deszczowych w Amazonii wzrosła o 84 proc. w porównaniu z analogicznym okresem roku ubiegłego, co przekazał Brazylijski Narodowy Instytut Badań Kosmicznych. Od stycznia do sierpnia 2019 roku w Amazonii odnotowano 40 tys. pożarów. Najwięcej z nich wybuchło w brazylijskim stanie Amazonas, a dymy z pożarów dotarły do oddalonego o niemal 3 tys. km São Paulo, znacząco pogarszając jakość powietrza. Rok 2019 okazał się najgorszym rokiem pod względem liczby pożarów przynajmniej od sześciu lat, odkąd Narodowy Instytut Badań Kosmicznych rozpoczął monitorowanie. Więcej niż połowa pożarów w Brazylii wybucha w lasach Amazonii, która zajmuje około 5,5 mln km kw. i wytwarza około 20 proc. tlenu na Ziemi, będąc kluczową ekosferą spowalniającą ocieplanie klimatu. Jest to również środowisko dla miliona rdzennych mieszkańców oraz ponad trzech milionów gatunków zwierząt i roślin.
Główne przyczyny pożarów w Amazonii
Przyczyny pożarów w Amazonii są złożone i wynikają zarówno z działalności człowieka, jak i ze zmian klimatycznych oraz zjawisk naturalnych.
Działalność człowieka: wylesianie i rolnictwo
W zachodniej Amazonii, ekspansja rolnictwa doprowadziła do powszechnego wylesiania i degradacji lasów. Media brazylijskie i zagraniczne spekulują, że przyczyną wielu pożarów jest celowe oczyszczanie ziemi pod hodowlę bydła. Szacuje się, że wypas bydła odpowiada za 80 proc. wylesiania w Amazonii. Alberto Setzer z Narodowego Instytutu Badań Kosmicznych podkreślił, że w Amazonii w 2019 roku nie dochodziło do żadnych nadzwyczajnych zjawisk pogodowych, w związku z czym znacznego wzrostu skali pożarów nie można było wytłumaczyć wyłącznie porą suchą czy zjawiskami naturalnymi. To sugeruje, że główną rolę odgrywała działalność ludzka. Dr Francesca Di Giuseppe z ECMWF zaznaczyła, że działalność ludzka odegrała ważną rolę w najbardziej ekstremalnych zdarzeniach, które analizowano.
Zmiany klimatyczne i zjawiska naturalne
W raporcie "State of Wildfires" wskazano, że pogoda uległa znacznym zmianom - obecnie gorące i suche warunki sprzyjają pożarom. Już widać wpływ zmiany klimatu na wzorce pogodowe na całym świecie, co zakłóca normalne reżimy pożarowe w wielu regionach. W latach 2023-2024 czwarte najpotężniejsze zjawisko El Niño w historii spowodowało przedłużającą się suszę i falę upałów w Ameryce Południowej, co dodatkowo zwiększyło ryzyko pożarów.
Jak Amazonia zaczęła ogrzewać planetę | To skomplikowane
Perspektywy na przyszłość i działania prewencyjne
Raport przewiduje, że do 2100 roku, przy średnich lub wysokich emisjach gazów cieplarnianych, zachodnia Amazonia może doświadczyć ekstremalnego sezonu pożarów, takiego jak sezon 2023-2024, prawie trzy razy częściej. Dr Douglas Kelley, starszy naukowiec, podkreślił, że dopóki emisje gazów cieplarnianych będą nadal rosły, ryzyko ekstremalnych pożarów lasów będzie się zwiększało. Wzrost prawdopodobieństwa wystąpienia ekstremalnych pożarów można jednak zminimalizować, ograniczając emisje gazów cieplarnianych. Według badań, przy scenariuszu niskiej emisji, częstotliwość występowania takich zdarzeń w zachodniej Amazonii nie byłaby większa w 2100 roku niż w obecnej dekadzie.
Prognozowanie ryzyka pożaru to rozwijający się obszar badań, a systemy wczesnego ostrzegania na podstawie samych czynników pogodowych już powstają. Należy kontynuować badania, aby zrozumieć, w jaki sposób zmiana klimatu wpływa na pożary i jak mogą się one zmieniać w przyszłości.