Ospa Wietrzna: Jak Wygląda, Przebieg i Skuteczne Leki

Czym jest ospa wietrzna i jak dochodzi do zakażenia?

Ospa wietrzna to jedna z najczęstszych i najbardziej zakaźnych chorób wieku dziecięcego, wywołana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella-zoster virus). Szacuje się, że nawet do 95% populacji jest zakażona tym wirusem, a w Polsce rocznie odnotowuje się około 200 tysięcy zachorowań.

Wirus przenosi się drogą kropelkową, przez bezpośredni kontakt z wydzielinami z pęcherzyków skórnych, a także drogą powietrzną - na odległość nawet kilkudziesięciu metrów, stąd nazwa choroby "ospa wietrzna". Możliwa jest również transmisja poprzez łożysko, co jest szczególnie niebezpieczne dla płodu. Kontakt z chorym na półpasiec również może skutkować pojawieniem się ospy wietrznej u osoby nieuodpornionej, ponieważ obie choroby są wywołane przez ten sam wirus.

Chory jest zakaźny już na około 2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki i przestaje zakażać dopiero wtedy, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną i odpadną strupki (co trwa zazwyczaj 6-7 dni, do tygodnia). Okres wylęgania choroby, czyli czas od wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi od 10 do 21 dni, średnio 14 dni (może ulec wydłużeniu do 28 dni u osób ze zmniejszoną odpornością).

Po przebytym zakażeniu wirus w postaci utajonej pozostaje w naszym organizmie, w zwojach nerwowych. W sprzyjających warunkach, np. przy spadku odporności, ulega reaktywacji i prowadzi do rozwoju półpaśca. Warto pamiętać, że ospa wietrzna może wystąpić tylko raz (z wyjątkiem osób z głębokim niedoborem odporności, u których istnieje ryzyko ponownego zachorowania), natomiast półpasiec kilkakrotnie.

Objawy i przebieg ospy wietrznej

Ospa wietrzna przebiega w bardzo charakterystyczny sposób. Najczęściej chorują dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, zwykle do 10. roku życia. U osób z osłabioną odpornością, noworodków, młodzieży, dorosłych oraz kobiet w ciąży, przebieg choroby może być znacznie cięższy.

Faza zwiastunowa

U dzieci choroba często zaczyna się bezpośrednio gorączką i pojawieniem wysypki. Natomiast u młodzieży i dorosłych mogą wystąpić tak zwane objawy zwiastunowe, które przypominają grypę lub przeziębienie i pojawiają się zwykle na 1-2 dni przed wysypką. Należą do nich:

• Podwyższona temperatura ciała (gorączka)
• Ból głowy i mięśni
• Złe samopoczucie, osłabienie, dreszcze
• Katar i ból gardła
• Przemijające zaczerwienienie skóry (przypominające wysypkę płoniczą)
• Czasami ból brzucha i biegunka

Charakterystyczna wysypka

Najbardziej rozpoznawalnym objawem ospy jest swędząca wysypka, która pojawia się w kilku rzutach, zazwyczaj przez 6-7 dni. Wysypka rozpoczyna się od tułowia, twarzy, głowy, a następnie rozprzestrzenia się na kończyny. Charakterystyczna jest jej wielopostaciowość, określana przez lekarzy jako "obraz gwiaździstego nieba". Oznacza to, że jednocześnie na skórze widoczne są różne rodzaje zmian:

• Plamki - czerwone, drobne zmiany.
• Grudki - lekko uniesione wykwity.
• Pęcherzyki - wypełnione płynem surowiczym (zawierającym duże ilości wirusa), bardzo swędzące.
• Krostki - pęcherzyki, w których płyn staje się mętny.
• Strupki - zaschnięte krostki, które po około tygodniu odpadają.

Wysypka może pojawić się również na błonach śluzowych jamy ustnej, okolicy odbytu, wargach sromowych, a w rzadkich przypadkach nawet w obrębie oka. Zmiany w jamie ustnej mogą być bardzo bolesne, utrudniając jedzenie i picie. Po odpadnięciu strupków zwykle nie pozostają trwałe blizny, chyba że dojdzie do nadkażenia bakteryjnego wywołanego drapaniem.

Jak długo trwa ospa?

U dzieci, przy łagodnym przebiegu i braku komplikacji, ospa trwa najczęściej 5-10 dni. Całkowite wygojenie się wszystkich zmian skórnych może potrwać nieco dłużej.

Diagnostyka ospy wietrznej

Zmiany skórne w przebiegu ospy wietrznej są zazwyczaj na tyle charakterystyczne, że ich obraz stanowi podstawę do rozpoznania i zwykle nie nastręczają trudności diagnostycznych. W razie wątpliwości lekarz może zalecić dodatkowe badania, takie jak:

• Badania serologiczne
• Izolacja wirusa z płynu pęcherzykowego
• Wykrywanie materiału genetycznego wirusa (metoda PCR)

Leczenie ospy wietrznej: Łagodzenie objawów i środki wspomagające

W większości przypadków leczenie ospy wietrznej jest objawowe, skupiające się na łagodzeniu dolegliwości i zapobieganiu powikłaniom. Chory z ospą wietrzną powinien mieć stały kontakt z lekarzem i być pod jego nadzorem.

Odpoczynek, izolacja i nawodnienie

Chory maluch, a już szczególnie gorączkujący, potrzebuje odpoczynku w spokojnych warunkach w domu. Ze względu na niezwykłą zaraźliwość choroby, osoba chora na ospę powinna być izolowana od innych, zwłaszcza od niemowląt, kobiet w ciąży oraz osób z przewlekłymi chorobami. Dzieci nie powinny uczęszczać do żłobka, przedszkola ani na place zabaw. Wyjście do własnego ogródka, bez kontaktu z innymi osobami, jest zazwyczaj uważane za bezpieczne. Regularne wietrzenie pomieszczeń może pomóc zmniejszyć zakaźność.

W trakcie każdej choroby, a zwłaszcza przy gorączce i zmianach w jamie ustnej, należy pamiętać o odpowiednim nawodnieniu. Gorączkujące dzieci odwadniają się szybciej. W przypadku bolesnych zmian w jamie ustnej pomocne może być proponowanie chłodniejszych napojów i pokarmów, unikanie kwaśnych smaków i/lub podawanie napojów przez słomkę, co zmniejszy drażnienie błon śluzowych. Dbamy również o higienę jamy ustnej dziecka podczas choroby, aby uniknąć dodatkowych podrażnień w buzi.

Zwalczanie gorączki i bólu

W przypadku gorączki lub bólu, lekiem pierwszego wyboru jest paracetamol. Udowodniono, że stosowanie ibuprofenu może zwiększać częstość i ciężkość powikłań, dlatego należy go unikać, chyba że paracetamol nie obniża gorączki i lekarz (po konsultacji) zalecił pojedynczą dawkę ibuprofenu. Zdecydowanie nie należy podawać dzieciom aspiryny ani innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), ze względu na ryzyko zespołu Reye’a - rzadkiego, ale bardzo poważnego schorzenia. U dorosłych również należy zapoznać się z oficjalnymi zaleceniami i sprawdzić, czy dany lek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy nie wchodzi w interakcję z innymi, stale przyjmowanymi lekami.

Łagodzenie świądu i pielęgnacja skóry

Ospa wietrzna charakteryzuje się bardzo silnym świądem, który może prowadzić do drapania, a w konsekwencji do bakteryjnych nadkażeń i powstawania blizn. Aby zmniejszyć świąd:

• Higiena: Dziecko powinno być codziennie krótko kąpane pod letnim prysznicem, delikatnie umyte wodą z mydłem lub zwykłym płynem myjącym. Unikać długiego namaczania zmian. Krótki, letni prysznic przyniesie ulgę cierpiącemu maluchowi i dodatkowo pozwoli zmniejszyć ryzyko bakteryjnego nadkażenia pęcherzyków. Po prysznicu skórę należy osuszyć delikatnie dociskając czysty ręcznik, bez pocierania (można też użyć ręczników jednorazowych). Do kąpieli można dodać roztwór nadmanganianu potasu (woda powinna mieć lekko różowy kolor), co działa przysuszająco.
• Unikanie czynników nasilających świąd: Należy unikać gorących kąpieli oraz zbyt ciepłego ubioru czy pościeli. Warto nosić przewiewne ubrania.
• Leki przeciwhistaminowe: W przypadku bardzo nasilonego świądu, po konsultacji z lekarzem, można zastosować doustne leki przeciwhistaminowe, czyli popularne „leki na alergię”, np. Fenistil, Zyrtec, Allertec, Clemastinum. Czasami wystarczają leki miejscowe, takie jak Fenistil żel lub Clemastinum Hasco.
• Pianki lub żele chłodzące: W przypadku nasilonego świądu można stosować specjalne pianki lub żele chłodzące, np. PoxClin, PoxOUT, Virasoothe. Przynoszą ulgę, nie zasłaniając zmian.
• Czego unikać: Obecnie nie zaleca się stosowania gencjany, białych pudrów płynnych ani innych mazideł, które pokrywają zmiany. Udowodniono, że ich stosowanie zwiększa ryzyko bakteryjnych nadkażeń, ponieważ utrudniają obserwację i higienę pęcherzyków.
• Paznokcie: Należy dbać o czyste i krótko obcięte paznokcie dziecka, a małym dzieciom można zakładać bawełniane rękawiczki, szczególnie na noc, aby zapobiec drapaniu.

Co zrobić, gdy pęcherzyk zostanie zdrapany?

Należy przemyć rankę preparatem do odkażania ran z oktenidyną, np. Octenisept lub Neocide, i starać się zabezpieczyć przed ponownym rozdrapaniem (czasami można chwilowo zakleić zmianę „przewiewnym” plasterkiem). Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych, np. Sutricon, Silaurum lub Sikatris.

Leki przeciwwirusowe - acyklowir

Lek przeciwwirusowy o nazwie acyklowir jest stosowany w leczeniu zakażeń wirusami z grupy Herpes, w tym wirusem ospy wietrznej. Jednak nie jest to lek dla wszystkich pacjentów. Nie udowodniono korzyści z podawania acyklowiru u dzieci ogólnie zdrowych z łagodnym przebiegiem ospy, ze względu na potencjalne działania niepożądane i ryzyko rozwoju oporności wirusa.

Lekarz może zdecydować o zastosowaniu acyklowiru (doustnie lub dożylnie w razie hospitalizacji) u pacjentów z grup ryzyka lub z ciężkim przebiegiem choroby, takich jak:

• Osoby z obniżoną odpornością (np. noworodki, pacjenci z ciężkim atopowym zapaleniem skóry (AZS), przewlekle leczeni doustnymi sterydami lub kwasem acetylosalicylowym).
• Osoby powyżej 12. roku życia, u których występuje większe ryzyko ciężkiego przebiegu i powikłań.
• Pacjenci z dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi.

Badania naukowe wykazały, że acyklowir jest najbardziej skuteczny, gdy zostanie podany w ciągu 24 godzin od początku objawów.

Możliwe powikłania po ospie wietrznej

Choć ospa wietrzna u dzieci ma najczęściej łagodny przebieg, możliwe są powikłania, które mogą być poważne, zwłaszcza u osób z grup ryzyka. Ryzyko powikłań wzrasta u młodzieży, dorosłych, noworodków oraz osób z obniżoną odpornością.

Najczęstsze powikłania

• Nadkażenia bakteryjne zmian skórnych: To najczęstsze powikłanie, wynikające często z drapania swędzących pęcherzyków. Może prowadzić do powstawania ropni i trwałych blizn. Wymaga leczenia antybiotykami.
• Odwodnienie: Spowodowane gorączką i bolesnymi zmianami w jamie ustnej, które zniechęcają do przyjmowania płynów, szczególnie niebezpieczne u najmłodszych pacjentów.

Rzadsze, ale poważne powikłania

Do rzadszych, ale bardziej groźnych powikłań należą:

• Neurologiczne:
  • Zapalenie móżdżku (cerebellitis): Typowe, choć rzadkie, występuje głównie u dzieci w wieku przedszkolnym. Objawia się zaburzeniami równowagi, skandowaną mową, drżeniem zamiarowym, oczopląsem. Najczęściej pojawia się w okresie zdrowienia i jest związane z nadmierną reakcją immunologiczną.
  • Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu (meningitis, encephalitis): Stanowi zagrożenie życia.
  • Trwałe następstwa neurologiczne, w tym zaburzenia rozwoju psychoruchowego (np. małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego w przypadku ospy wrodzonej).
• Płucne: Zapalenie płuc, szczególnie u osób z obniżoną odpornością.
• Oczne: Zmiany w obrębie oka mogą prowadzić do upośledzenia widzenia (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych, zapalenie siatkówki).
• Inne: Zapalenie ucha środkowego, zapalenie wątroby, nerek, stawów, zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia, powikłania hematologiczne (małopłytkowość, wybroczyny).

Szczególnie niebezpieczna jest ospa w ciąży, która może prowadzić do zakażenia płodu, a także ospa u noworodków, która może mieć śmiertelny skutek lub prowadzić do wirusowego zakażenia wielonarządowego o ciężkim przebiegu. W przypadku zakażenia wrodzonego mogą wystąpić ciężkie kalectwa. W przypadku powikłań mogą wystąpić trwałe następstwa, głównie kardiologiczne i neurologiczne.

Zapobieganie ospie wietrznej: Szczepienia ochronne

Najlepszym sposobem zapobiegania infekcji wirusem ospy wietrznej jest immunoprofilaktyka, czyli stosowanie szczepień ochronnych.

• Szczepionka: Zawiera żywy, osłabiony szczep wirusa. Jej skuteczność jest bardzo wysoka (przekracza 95%), jest bezpieczna i dobrze tolerowana.
• Kiedy szczepić: Zalecana jest u zdrowych dzieci już od 9. miesiąca życia. Podawana jest podskórnie, w dwóch dawkach, w odstępach co najmniej 6 tygodni, a maksimum 3 miesiące.
• Postępowanie poekspozycyjne: Szczepienie jest zalecane również w przypadku kontaktu z osobą chorą (najlepiej do 72 godzin, maksymalnie do 5 dni od kontaktu). Może to złagodzić objawy choroby lub całkowicie jej zapobiec.

W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest szczepieniem zalecanym, ale nie obowiązkowym (jest płatne). Szczepienie nie tylko chroni przed ospą, ale także zmniejsza ryzyko wystąpienia półpaśca w późniejszym życiu, który jest reaktywacją wirusa VZV. Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne (immunoglobulinę).

tags: #jak #wyglada #ospa #leki #na #ospe