W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że ich misja jest wspólna - walka z pożarami, usuwanie skutków klęsk żywiołowych oraz ratowanie życia i mienia - to pod wieloma formalnymi względami, takimi jak status prawny, struktura organizacyjna, hierarchia służbowa czy sposób nadawania stopni, znacząco się różnią.
Program „Bitwa o Remizy”: Modernizacja i Aktywizacja
Program „Bitwa o Remizy” to nowa odsłona profrekwencyjnej inicjatywy, ogłoszonej przez szefa Państwowej Straży Pożarnej, gen. bryg. Andrzeja Bartkowiaka, oraz szefową Ministerstwa Klimatu i Środowiska, Annę Moskwę. Ma on na celu unowocześnienie remiz Ochotniczych Straży Pożarnych w całej Polsce.
Cel i budżet programu
Na realizację programu „Bitwa o Remizy” przeznaczono ponad 300 milionów złotych. Środki te pochodzą z dwóch źródeł: od rządu oraz z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW).
Zasady przyznawania środków
Inicjatywa ma charakter profrekwencyjny i nagradza lokalne społeczności za aktywny udział w nadchodzących wyborach parlamentarnych. Plan zakłada, że 1 milion złotych otrzyma każdy powiat. Środki te zostaną przekazane gminie (do 20 tys. mieszkańców) w danym powiecie, która odnotuje największą frekwencję wyborczą.
Jak wyjaśniła minister Anna Moskwa, program ma na celu „wyciągnięcie dobrych wniosków z pilotażu termomodernizacji i wsłuchanie się w potrzeby OSP”. Środki mają zostać zagospodarowane przede wszystkim na:
- Termomodernizację remiz,
- Wdrożenie odnawialnych źródeł energii,
- Instalacje fotowoltaiczne,
- Doposażenie OSP (np. w pompy ciepła).
Program ma również aktywizować lokalne społeczności, gdzie frekwencja w ostatnich wyborach wynosiła od 54% do 59%, podczas gdy średnia krajowa to 62%.
Harmonogram i proces dystrybucji
Generał brygadier Andrzej Bartkowiak podkreślił, że akcja to inwestycja w remizy, ponieważ, choć liczba samochodów rośnie, to same remizy często „nie przystają nawet do tego, co stoi w garażu, jaki sprzęt tam jest”.
Po ogłoszeniu wyników wyborów przez Państwową Komisję Wyborczą i ustaleniu frekwencji, nastąpi dystrybucja środków. W tym celu:
- Wójt lub burmistrz,
- Właściwy komendant powiatowy PSP,
- Przedstawiciele wszystkich jednostek OSP,
- Przedstawiciel NFOŚiGW lub Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW)
zasiądą do negocjacji, aby zdecydować, do której jednostki trafią środki. Pieniądze mogą zostać podzielone również na kilka jednostek.
Wyniki negocjacji muszą być dostępne do końca grudnia bieżącego roku, a wypłaty rozpoczną się od stycznia.
Poprzednie edycje: „Bitwa o wozy”
Poprzednia odsłona akcji, czyli „Bitwa o wozy”, została ogłoszona trzy lata temu przy okazji wyborów prezydenckich. Wówczas MSWiA sfinansowało 16 nowych średnich samochodów ratowniczo-gaśniczych, które trafiły do gmin do 20 tys. mieszkańców, z największą frekwencją wyborczą w pierwszej turze wyborów. W drugiej turze liczba ta wzrosła do 49 samochodów.
Struktura i funkcjonowanie Ochotniczej Straży Pożarnej
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Związek Ochotniczych Straży Pożarnych (ZOSP) funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy Prawo o stowarzyszeniach i są zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym. Szczegółowe zadania i organizację OSP oraz ich związku określa statut.
Władze OSP
Władze poszczególnych OSP zostały określone w ich statutach. Władzami OSP są:
- Walne zebranie członków - najwyższa władza OSP.
- Zarząd - wybierany przez walne zgromadzenie członków spośród jego członków. Zarząd wybiera ze swego grona prezesa, naczelnika, dwóch wiceprezesów, sekretarza i skarbnika, a także może wybrać gospodarza, kronikarza i zastępcę naczelnika straży. Naczelnik sprawuje funkcję wiceprezesa. Prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje pracami zarządu. Naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń.
- Komisja rewizyjna - organ kontrolny OSP, wybierany przez walne zgromadzenie członków. Komisja wybiera ze swego grona przewodniczącego. Członkowie komisji rewizyjnej mogą brać udział w posiedzeniach zarządu z głosem doradczym.
Wybory władz OSP odbywają się w głosowaniu tajnym lub jawnym. Kadencja władz OSP trwa zazwyczaj 4 lata i kończy się z chwilą powołania nowych władz.
Struktura władz OSP odpowiada demokratycznej strukturze władz państwa polskiego, gdzie zarząd pełni funkcję władzy wykonawczej (z prezesem jako „premierem”), walne zebranie członków jest władzą stanowiącą, a komisja rewizyjna - kontrolną i sądową.
Zadania i członkostwo w OSP
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończenie 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat.
Główne cele i zadania OSP obejmują:
- Współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych dotyczących powstawania pożarów.
- Czynny udział w akcjach ratowniczych podczas pożarów, zagrożeń ekologicznych czy klęsk żywiołowych.
- Informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Stopnie w OSP
W przeciwieństwie do PSP, nadawanie stopni w OSP nie jest ściśle uregulowane prawnie. Kwestia zasad nadawania dystynkcji leży w gestii samej OSP. Wygląd dystynkcji jest natomiast określony przepisami i jest jednolity dla wszystkich jednostek.
Przykładowe stopnie w OSP to:
- Strażak: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Starszy strażak: Otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej. Zasady umieszczania oznaczeń reguluje Regulamin umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP.
Struktura i funkcjonowanie Państwowej Straży Pożarnej
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami.
Zadania PSP
Do podstawowych zadań PSP należy:
- Rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń.
- Organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych w czasie pożaru i w sytuacjach kryzysowych.
- Pomoc innym służbom ratowniczym podczas klęsk żywiołowych.
- Kształcenie kadr wewnątrz własnej struktury oraz w innych jednostkach ochrony pożarowej.
- Prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności.
- Sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych.
- Współdziałanie z oddziałami straży pożarnej i służbami ratowniczymi innych państw.
- Współpraca z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych.
Hierarchia i stopnie w PSP
W PSP wyróżniamy 19 stopni służbowych, podzielonych na cztery korpusy, ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
Nadawanie stopni następuje z okazji Dnia Strażaka, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach - w innym terminie.
Nadawanie stopni:
- Stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko przez przełożonych uprawnionych do mianowania.
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny PSP.
- Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera (najwyższy stopień w straży pożarnej) nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Stopień generała brygadiera może posiadać tylko jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Wybrane stopnie i ich odpowiedniki:
- Starszy szeregowy - odpowiednik starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy ogniomistrz - najniższy stopień podoficerski, odpowiednik kaprala w Siłach Zbrojnych RP.
- Młodszy aspirant - najniższy stopień w korpusie aspirantów, odpowiednik młodszego chorążego w wojsku.
- Młodszy kapitan - pierwszy stopień oficerski, odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Do jego otrzymania kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa.
- Brygadier - dowódca brygady, odpowiednik podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier - pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP.
Długotrwałość i odebranie stopni:
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie „w stanie spoczynku”.
Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Umundurowanie PSP
Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Dzisiejszy wygląd munduru PSP jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. oraz Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r.
Różnice i wspólna misja
Podsumowując, OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy je wspólna misja: działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.