Brak szczegółowych kryteriów kierowania strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) na badania lekarskie stanowi problem, który może prowadzić do nadużyć w jednostkach OSP. Rekomendacje dotyczące skierowania na badania często opierają się na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP. W sytuacjach konfliktów personalnych w jednostce, niektórzy dobrze wyszkoleni i doświadczeni strażacy mogą być pozbawieni prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań lekarskich.
W ramach realizacji swojego zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP. Celem tych badań jest stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych, zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych z dnia 17 grudnia 2021 r.
Gmina może zrezygnować z finansowania badań, jeśli strażak ratownik OSP posiada równorzędne i aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 u. OSP).
Strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich, które potwierdzają brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Badania te przeprowadzane są przez lekarza medycyny pracy, zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 229 § 8 Kodeksu pracy (art. 10 ust. 3 i 5 u. OSP).
Rozporządzenie w sprawie badań lekarskich strażaków OSP
Minister Zdrowia, w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji, wydał rozporządzenie w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej z dnia 11 kwietnia 2022 r.
Zgodnie z tym rozporządzeniem, okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata. Badania te odbywają się na podstawie skierowania wydanego przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na siedzibę OSP (§ 2 ust. 1 rozporządzenia).
Skierowanie na badania jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Przepisy ustawy o OSP i rozporządzeń wykonawczych nie precyzują kryteriów, którymi powinien kierować się wójt przy wydawaniu skierowania.
Finansowanie badań lekarskich a zasady finansów publicznych
Kwestie finansowania badań lekarskich strażaków OSP podlegają zasadom finansów publicznych. Regionalne Izby Obrachunkowe wskazują na konieczność stosowania art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych, który nakazuje dokonywanie wydatków publicznych w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasady uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów oraz optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu celów.
W kontekście badań lekarskich oznacza to, że należy finansować badania strażakom, którzy faktycznie biorą udział w działaniach ratowniczych, lub stanowią potencjalną rezerwę jednostki na wypadek zwiększonego zapotrzebowania na siły ratownicze. Finansowanie badań osób nieaktywnych w OSP lub nie dających gwarancji jakiegokolwiek zaangażowania, nie jest uzasadnione.
Umowy pomiędzy gminą a OSP
Gmina jest zobowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Umowa ta powinna zawierać postanowienia dotyczące podejmowanych działań oraz obowiązków, w tym tych związanych z badaniami lekarskimi strażaków ratowników (art. 7 ust. 1 u. OSP).
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP, naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo. Do jego kompetencji należy m.in. wnioskowanie do zarządu OSP o wyznaczenie członków do wykonania zadań. Zwyczajowo to naczelnik rekomenduje strażaka do badań i działań ratowniczych. Jednakże, statuty OSP mogą się różnić, a zasady kierowania na badania mogą być odmiennie uregulowane.
Kontekst konfliktów personalnych w OSP
W niektórych jednostkach OSP mogą występować konflikty personalne, które wpływają na funkcjonowanie jednostki. Indywidualne ambicje i rywalizacje mogą prowadzić do wykorzystywania posiadanych funkcji do rozgrywania prywatnych interesów. Efektem bywa ograniczanie lub eliminowanie z działalności jednostki aktywnych i doświadczonych strażaków, co skutkuje marnowaniem cennego kapitału ludzkiego.
Zakres i częstotliwość badań lekarskich
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. określa zakres bezpłatnych okresowych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Badania te przeprowadza się nie rzadziej niż raz na trzy lata.
Szczegółowy wykaz badań oraz ich częstotliwość w zależności od wieku strażaka określa załącznik do rozporządzenia. Rozporządzenie reguluje również zakres informacji niezbędnych do wystawienia skierowania.
Badania przeprowadza lekarz medycyny pracy, spełniający wymagania kwalifikacyjne, wpisany do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne. Badania te mogą być poszerzone o dodatkowe specjalistyczne konsultacje i badania, jeśli lekarz uzna to za niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka.
Działania OSP przy usuwaniu gniazd owadów (w tym szerszeni)
Okres jesienny często wiąże się z interwencjami OSP dotyczącymi usuwania gniazd owadów, takich jak szerszenie, pszczoły czy osy. Straż Pożarna interweniuje w takich przypadkach jedynie wtedy, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi.
Dotyczy to głównie sytuacji w miejscach zamieszkania osób o ograniczonej mobilności, w budynkach użyteczności publicznej oraz placówkach oświatowych. W pozostałych przypadkach usuwaniem gniazd powinny zajmować się wyspecjalizowane firmy, zwłaszcza gdy konieczne jest użycie środków chemicznych.
Obowiązek dbania o bezpieczne użytkowanie obiektu spoczywa na właścicielu lub zarządcy budynku. Właściciel lub zarządca powinien zostać poinformowany o konieczności likwidacji gniazda owadów, zwłaszcza gdy dostęp do niego jest utrudniony.
Zasady postępowania przy usuwaniu gniazd
Usuwanie gniazd owadów jest najbezpieczniejsze w nocy lub pod wieczór, gdy owady są mniej aktywne.
- Odpowiednie ubranie: Strażak powinien być wyposażony w ubranie koszarowe lub specjalne, na które zakłada się kombinezon ochronny. W przypadku pracy na wysokości, należy założyć hełm przed zapięciem kombinezonu.
- Ochrona rąk: Niezbędne są grube rękawice pszczelarskie lub gaśnicze, które zapobiegają przebiciu przez żądło. Rękawice powinny być dodatkowo zabezpieczone taśmą, uszczelniając połączenie z rękawem kombinezonu.
- Narzędzia: Przydatny może być worek na gruz lub inne odpady budowlane do zebrania resztek gniazda. Specjalne worki do przenoszenia rojów os lub szerszeni są zalecane do zbierania owadów znajdujących się poza gniazdem.
Usuwanie wiszących gniazd
W przypadku gniazd wiszących, należy przyłożyć worek do gniazda, uprzednio je spryskując (np. gaśnicą na pszczoły, aby uniemożliwić wylot owadom). Następnie należy odciąć gniazdo, pozwalając mu wpaść do worka. Worek należy zawiązać i umieścić w kolejnym worku dla podwójnej ochrony. Po usunięciu gniazda, miejsce powinno zostać dokładnie sprawdzone i ponownie spryskane.
Usuwanie gniazd w trudno dostępnych miejscach
W przypadku gniazd w elewacjach budynków, należy najpierw zlokalizować wlot do gniazda i obficie go spryskać. Jeśli właściciel zgadza się na rozbiórkę, można przystąpić do usuwania gniazda fragment po fragmencie, umieszczając je w grubym worku. Jeśli rozbiórka nie jest możliwa, jedynym rozwiązaniem jest zalepienie wlotu pianką montażową.
Podkreśla się, że interwencje w dzień, szczególnie w domach, mogą być nieefektywne i szkodliwe, ponieważ większość owadów jest wówczas w terenie. Powrót owadów do pustego gniazda może wywołać agresję. W przypadkach bezpośredniego zagrożenia, zwłaszcza dla osób starszych, uczulonych, niepełnosprawnych, lub w miejscach publicznych, interwencja powinna być natychmiastowa.
W sytuacjach zagrożenia w pomieszczeniach, zaleca się poinformowanie mieszkańców o konieczności niekorzystania z pomieszczenia do wieczora i zabezpieczeniu go. Straż interweniuje wieczorem, gdy większość owadów wraca do gniazda.
Po usunięciu gniazda w miejscach publicznych, konieczne jest odpowiednie zabezpieczenie terenu, w tym ewentualnie wsparcie ze strony straży miejskiej.
Szkolenie dla Strażaków OSP
Współczesne zadania OSP wykraczają poza gaszenie pożarów, obejmując również inne klęski żywiołowe i zagrożenia. Przykładem mogą być innowacyjne rozwiązania, takie jak pojazdy chłodzące ludzi na ulicach, co pokazuje ewolucję potrzeb i działań służb ratowniczych.
W przypadku konieczności zakupu środków do usuwania gniazd, dyżurny informuje o tym zgłaszającego. Najczęściej środki te są posiadane przez mieszkańców, w 8% przypadków straż udostępnia własne środki z późniejszym zwrotem kosztów, a w pozostałych przypadkach, gdy zgłaszający są osobami w trudnej sytuacji materialnej, koszty pokrywa OSP.