Prawidłowa, dobrze zbilansowana i urozmaicona dieta stanowi kluczowy czynnik wpływający na kondycję fizyczną strażaków, zarówno Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Poza aspektami dietetycznymi, równie istotne są prawne i organizacyjne kwestie związane z zapewnieniem wyżywienia oraz ekwiwalentów pieniężnych dla członków OSP podczas działań ratowniczych, szkoleń i ćwiczeń.
Rola prawidłowego żywienia w służbie strażaka
Dobry stan odżywienia organizmu, warunkowany przez prawidłową dietę, wspomaga wydolność fizyczną, zapewnia optymalną powysiłkową regenerację oraz pozwala na utrzymanie dobrego stanu nawodnienia. Taka dieta powinna być stosowana przez cały czas, zarówno podczas ćwiczeń, jak i rzeczywistych akcji ratowniczych.
Zalecenia żywieniowe i nawodnienie
Ważnym krokiem w kierunku poprawy kondycji strażaków było opracowanie "Zaleceń dotyczących żywienia i nawodnienia", które powstały przy współpracy pracowników Akademii Pożarniczej. Z zaleceń tych można dowiedzieć się, co jeść i pić przed, w trakcie i po teście w komorze dymowej. Dokument ten zrealizowano na podstawie wyników VI etapu programu wieloletniego pn. "Rządowy Program Poprawy Bezpieczeństwa i Warunków Pracy", finansowanego ze środków Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w zakresie zadań służb państwowych. Zadanie nr 3.ZS.12. dotyczyło związku stanu nawodnienia z zaburzeniami odporności wśród funkcjonariuszy wybranych służb mundurowych, a jego koordynatorem był Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy.
Prawne podstawy zapewniania wyżywienia dla strażaków OSP
Z początkiem 2022 roku weszła w życie ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, która wprowadziła nowe regulacje dotyczące zapewniania wyżywienia. Nowy przepis (art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy o OSP) nakłada na gminy obowiązek zapewnienia wyżywienia strażakom ratownikom OSP podczas działań ratowniczych, szkoleń i ćwiczeń, jednak jego interpretacja wywołała szereg wątpliwości.
Obowiązek gmin i interpretacje MSWiA
Wójtowie gmin województwa łódzkiego zgłaszali wątpliwości dotyczące stosowania art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. W odpowiedzi na sierpniową interpelację, podsekretarz stanu w MSWiA Wiesław Leśniakiewicz doprecyzował, że kluczowy jest całkowity czas trwania działań, a nie indywidualny udział poszczególnych strażaków. Resort podkreślił, że obowiązek ten dotyczy wyłącznie strażaków ratowników OSP, czyli osób uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych na mocy art. 8 ustawy o OSP. Gmina realizuje to zadanie w ramach posiadanych sił i środków, a więc w granicach swoich możliwości finansowych i organizacyjnych. MSWiA zwróciło również uwagę, że Państwowa Straż Pożarna (PSP) może, choć nie ma takiego obowiązku, zapewnić wyżywienie druhom OSP uczestniczącym w akcjach ratowniczych, jeżeli pozwalają na to warunki organizacyjne i finansowe. W przypadku udziału jednostek OSP spoza terenu gminy, koszty wyżywienia mogą być rozliczane zgodnie z § 5 ust. 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 17 lipca 1998 r. MSWiA zaleciło, by samorządy uzgadniały kwestie związane z wyżywieniem strażaków z właściwymi komendami powiatowymi PSP, co ma usprawnić zabezpieczenie potrzeb i uniknąć nieporozumień.
Stanowisko Regionalnej Izby Obrachunkowej w Szczecinie
Do kwestii wyżywienia strażaków ratowników OSP odniosła się również Regionalna Izba Obrachunkowa (RIO) w Szczecinie. Izba jednoznacznie wskazała, że przepisy umożliwiają finansowanie tego typu wydatków z budżetu gminy, klasyfikując je jako dział 754 (Bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa), rozdział 75412 (Ochotnicze straże pożarne).
Krytyka i doprecyzowanie przepisów przez eksperta (Dr Dariusz P. Kała)
Dr Dariusz P. Kała, doktor nauk prawnych specjalizujący się w prawie ochrony przeciwpożarowej, uważa stanowisko resortu za niepełne i błędne. Wskazuje, że gmina na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy o OSP finansuje wyżywienie dla strażaków ratowników OSP z terenu własnej gminy i spoza jej terenu, natomiast wyżywienie dla strażaków PSP powinny finansować struktury PSP. Po sfinansowaniu wyżywienia dla strażaków spoza terenu danej gminy, organy gminy mogą wystąpić do organu PSP, który wezwał jednostkę OSP do pomocy, o zwrot wszelkich kosztów wyżywienia na podstawie § 5 ust. 2 rozporządzenia z 1998 r.
Dr Kała doprecyzowuje, że gmina zapewnia wyżywienie tylko tym strażakom ratownikom OSP, którzy uczestniczyli w działaniach ratowniczych co najmniej 6 godzin, a nie wszystkim strażakom niezależnie od czasu ich udziału w działaniach długotrwałych. Zapewnienie tego wyżywienia przez gminę jest obligatoryjne, lecz rodzaj i wielkość wyżywienia pozostaje kwestią uznaniową gminy.
Ekspert zwraca uwagę, że błędne jest stanowisko MSWiA co do rozumienia zwrotu „stosownie do posiadanych sił i środków”. Według niego zwrot ten nie odnosi się do sił i środków posiadanych przez gminę, ale do sił i środków posiadanych przez OSP. Jest to podstawa różnicowania finansowania OSP przez gminę w zależności od potencjału danej OSP. Takie rozumienie popiera także Regionalna Izba Obrachunkowa w Gdańsku (stanowisko z 5 grudnia 2024 r.).
Normy wyżywienia w długotrwałych akcjach ratowniczych
Szczegółowe zasady dotyczące wyżywienia w długotrwałych akcjach ratowniczych określa Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 grudnia 1997 r. w sprawie długotrwałych akcji ratowniczych, szczegółowych norm, zasad i warunków otrzymywania wyżywienia (Dz. U. z 1997 r., Nr 160, poz. 1098).
Długotrwałe akcje ratownicze
Za długotrwałe akcje ratownicze uważa się między innymi działania trwające dłużej niż 6 godzin.
Osoby uprawnione do bezpłatnego wyżywienia
Bezpłatne wyżywienie według normy „SZ” (zasadnicza-szkolna) przysługuje w naturze strażakom oraz innym osobom biorącym udział w długotrwałej akcji ratowniczej (§ 5 pkt 1 rozporządzenia). Rozporządzenie to jest aktem wykonawczym do ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, w świetle której strażakiem jest funkcjonariusz pełniący służbę w PSP. Jednakże wykładnia językowa słowa „inny” wskazuje, że nie ma zamkniętego katalogu osób uprawnionych do bezpłatnego wyżywienia. Kwalifikującym do otrzymania wyżywienia jest sam udział w długotrwałej akcji ratowniczej, co obejmuje również członków OSP.
Zasady wydawania wyżywienia
Zasadnicza norma wyżywienia określa ilość środków spożywczych przysługujących na jedną osobę w ciągu jednej doby, a jej składniki rzeczowe obejmuje załącznik do rozporządzenia (m.in. pieczywo, mięso, warzywa, owoce, napoje). Strażacy OSP, którzy biorą udział w długotrwałych akcjach ratowniczych, otrzymują pierwszy posiłek po 6 godzinach działań, w wysokości do 60% przysługującej normy wyżywienia. W przypadku przedłużenia akcji powyżej 8 godzin, otrzymują uzupełnienie do pełnej normy wyżywienia oraz dodatek uzupełniający. Wartość całodobowego wyżywienia nie może przekroczyć wysokości normy uwzględniającej dodatek uzupełniający. Wyżywienie w formie suchego prowiantu można wydawać członkom OSP w sytuacjach, gdy przygotowanie gorącego posiłku jest niemożliwe, jednak nie dłużej niż przez 24 godziny.
Film promujący globalny projekt integracji służb ratowniczych - ASSISTANCE
Finansowanie bezpłatnego wyżywienia
Przepisy rozporządzenia nie określają wprost, kto finansuje bezpłatne wyżywienie członków OSP za udział w długotrwałych akcjach ratowniczych oraz ćwiczeniach i manewrach. Jednakże, zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, koszty zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina. W związku z tym bezpłatne wyżywienie członków OSP powinna finansować gmina, na terenie której siedzibę ma dana OSP. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej nie określa wysokości kwot, jakie gmina powinna przekazywać OSP na zachowanie gotowości bojowej, co oznacza, że gmina może uznać brak środków na finansowanie wyżywienia lub obniżyć inne środki finansowe.
Ekwiwalenty pieniężne dla strażaków ratowników OSP
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, która weszła w życie z początkiem 2022 roku, wprowadziła zapis zawarty w art. 15 ust. 1, stanowiący o prawie do ekwiwalentu pieniężnego.
Wysokość i zasady wypłaty ekwiwalentu
Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny (art. 15 ust. 1 u. OSP). Wysokość ekwiwalentu pieniężnego nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.
Obowiązek podwyższania stawek i zmiany uchwał
Zapis zawarty w art. 15 ust. 2 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych zobowiązuje gminy do cyklicznego podwyższania stawek ekwiwalentu nie rzadziej niż raz na dwa lata. Stare uchwały ekwiwalentowe sprzed wejścia w życie ustawy o OSP wygasły z mocy prawa z racji uchylenia art. 28 ustawy o ochronie przeciwpożarowej i braku właściwych przepisów przejściowych. W związku z tym po 1 stycznia 2022 r. gminy w Polsce masowo uchwalały nowe uchwały ekwiwalentowe. Na przełomie 2023 i 2024 roku upływał dwuletni okres ich obowiązywania, co oznaczało zastosowanie normy z art. 15 ust. 2 ustawy o OSP, zobowiązującej wszystkie gminy w Polsce do podwyższenia dotychczasowych stawek ekwiwalentu dla strażaków ratowników OSP.
Rozszerzenie prawa do ekwiwalentu (nowelizacja z 8 września 2023 r.)
Nowelizacja ustawy o OSP, obowiązująca od 8 września 2023 r., zmieniła dotychczasowy kształt art. 15 ustawy o OSP. Zgodnie z art. 15 ust. 1a, ekwiwalent pieniężny otrzymują również:
- kandydat na strażaka ratownika OSP (o którym mowa w art. 9 ust. 2 pkt 1),
- strażak ratownik OSP, który brał udział w działaniach, o których mowa w art. 3 pkt 7 - stosownie do posiadanych przez gminę środków finansowych.
Błędy legislacyjne i orzecznictwo
Pośpieszne wprowadzanie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych bez okresu vacatio legis spowodowało, że w uchwałach ekwiwalentowych przyjmowanych z początkiem 2022 r. organy gminy popełniły szereg błędów legislacyjnych. Zaowocowało to rekordową liczbą prawie 200 orzeczeń sądów administracyjnych, które uchylały lub unieważniały uchwały ekwiwalentowe. Jeszcze więcej orzeczeń wydawali wojewodowie w postaci rozstrzygnięć nadzorczych. Przykładem takiego orzeczenia jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 31 marca 2023 r., III SA/Po 44/23, CBOSA, zgodnie z którym: „Ponadto zaskarżona uchwała przewiduje ekwiwalent jedynie za udział w szkoleniu lub ćwiczeniu organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub Gminę Tarnowo Podgórne, podczas gdy zgodnie z art. 3 pkt 6 ustawy mogą je organizować także inne uprawnione podmioty.” Konieczność zmiany dotychczasowych uchwał ekwiwalentowych jest okazją do skorygowania dotychczasowych błędów zgodnie z wytycznymi sądów administracyjnych.
Współpraca i uzgodnienia kluczem do efektywności
Zarówno w kwestiach zapewniania wyżywienia, jak i ekwiwalentów, kluczową rolę odgrywa współpraca. Najlepiej, aby kwestie związane z wyżywieniem strażaków OSP były uzgadniane przez władze samorządowe w ramach współpracy z właściwą terytorialnie jednostką organizacyjną Państwowej Straży Pożarnej, tj. z Komendą Powiatową PSP. Takie podejście pozwoli na uniknięcie nieporozumień oraz na sprawne zabezpieczenie potrzeb uczestników działań ratowniczych.