Zawód strażaka, często postrzegany jako pełen heroizmu i poświęcenia, wiąże się z szeregiem specyficznych wyzwań i wad, które dotykają zarówno fizycznego, jak i psychicznego samopoczucia funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Wymogi zdrowotne i fizyczne
Jednym z pierwszych i fundamentalnych aspektów, które mogą stanowić przeszkodę w podjęciu służby, są rygorystyczne wymogi zdrowotne. Służba w Straży Pożarnej to jeden z tych zawodów, w którym odpowiedni wzrok jest absolutną podstawą. Wada wzroku przekraczająca dopuszczalne granice dyskwalifikuje kandydata już na starcie, nawet jeśli wydaje się on być stworzony do tego zawodu. Jedną z takich sytuacji jest historia kandydata, który pomimo pozytywnych wyników testów sprawnościowych i teoretycznych, został zdyskwalifikowany z powodu nieznacznej wady wzroku. Na szczęście, w takich przypadkach, jak laserowa korekcja wzroku, istnieje możliwość usunięcia tej przeszkody, co otwiera drogę do wymarzonej kariery.
Kandydaci do służby powinni posiadać obywatelstwo polskie, co najmniej średnie wykształcenie, korzystać z pełni praw publicznych, nie być karani i cieszyć się doskonałym zdrowiem oraz kondycją fizyczną. Ta ostatnia jest weryfikowana podczas testów, które obejmują próby wydolnościowe (np. wchodzenie na stopień w określonym czasie i tempie) oraz inne próby sprawnościowe.
Specyfika pracy i narażenie na niebezpieczeństwo
Praca strażaka to nie tylko gaszenie pożarów czy ratowanie zwierząt z drzew. Strażacy są często wzywani do wypadków komunikacyjnych, katastrof budowlanych, trzęsień ziemi, powodzi, a także do usuwania skutków burz i nawałnic. Ich wozy są wyposażone w specjalistyczny sprzęt umożliwiający wydobycie poszkodowanych z pojazdów czy gruzów.
Praca strażaka-ratownika cechuje się dużą zmiennością warunków środowiska pracy. W miejscu gaszenia pożaru panuje wysoka temperatura i duża wilgotność, podczas gdy na zewnątrz może być śnieg, silny wiatr i paraliżujące zimno. Ludzie wykonujący ten zawód są często narażeni na działanie różnorodnych czynników niebezpiecznych i szkodliwych:
- Fizyczne: spadające elementy nadpalonych konstrukcji, niska lub wysoka temperatura, atmosfera wybuchowa lub uboga w tlen.
- Chemiczne: toksyczne gazy i pyły.
- Biologiczne: kontakt z niebezpiecznymi substancjami.
Strażacy wykonują również czynności związane z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze, często w odzieży ochronnej, co może prowadzić do wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia oraz chorób układu krążenia.
Obciążenie psychofizyczne i stres
Niezwykle ważnym elementem pracy strażaka-ratownika jest duże obciążenie psychofizyczne. Składa się na nie praca w warunkach zagrożenia życia i zdrowia własnego, a także świadomość odpowiedzialności za życie ratowanych i współuczestniczących w akcji osób. Strażak-ratownik pełniący funkcję dowódcy jest dodatkowo obciążony odpowiedzialnością za przebieg i powodzenie całej akcji, właściwą koordynację działań oraz zdrowie i życie podległego zespołu.
Problem stresu wśród strażaków-ratowników jest wciąż aktualny. Badania wskazują, że od 17 do 30% strażaków ma objawy zaburzenia stresu pourazowego (PTSD), a kliniczna depresja dotyczy od 7 do 21% ratowników. Reakcje stresowe często prowadzą do przewlekłych chorób, a w niektórych przypadkach do odejścia ze służby.
Przyczyną zaburzeń psychicznych są nie tylko trudne zdarzenia, na które strażacy są narażeni, ale także obawa przed mówieniem o swoich emocjach. Strażacy boją się opinii słabeuszy i utraty wizerunku twardziela, dlatego niechętnie przyznają się do problemów natury psychicznej. Wielu nie czuje wsparcia ze strony kierownictwa.
Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać u strażaków uczucia rozpaczy, smutku, bezsilności, a czasem odrazy i przerażenia. Z drugiej strony, praca ta może dawać poczucie wykonywania ważnej misji i spełnienia zawodowego.
NA ZMIANIE - Film dokumentalny [Siemiatycze 112]
Ryzyko chorób zawodowych
Praca strażaka wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na określone choroby, w tym nowotwory i zaburzenia psychiczne. Badania naukowe pokazują, że w przypadku co najmniej 14 rodzajów nowotworów strażacy są nadmiernie reprezentowani. Główną przyczyną jest trujący dym powstający podczas pożarów, który zawiera substancje toksyczne i rakotwórcze, takie jak benzen, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), cząstki stałe ze spalania oleju napędowego, formaldehyd, dioksyny, sadza, CO, czy azbest.
Nowoczesne materiały budowlane i wyposażenie, wykonane z tworzyw sztucznych, podczas pożaru wytwarzają wiele bardzo toksycznych gazów i cząstek. Dostają się one do organizmu przez układ oddechowy i skórę. W celu zapobiegania chorobom nowotworowym kluczowe jest stosowanie pełnej ochrony dróg oddechowych i dbanie o higienę osobistą.
Oprócz chorób nowotworowych, wśród strażaków częściej występują również choroby układu oddechowego, nerwowego, kostno-mięśniowego, tkanki łącznej i krążenia (w tym nadciśnienie tętnicze i choroby serca). Zaburzenia psychiczne stanowią znaczący odsetek absencji chorobowej.
Organizacja pracy i jej wpływ na strażaków
Strażacy pracują w systemie zmianowym, najczęściej 24 godziny pracy, a następnie 48 godzin wolnego. Taki charakter pracy, zwłaszcza konieczność wybudzania w nocy do akcji, może negatywnie wpływać na samopoczucie i gotowość do pracy, szczególnie u młodszych strażaków.
Wyniki badań wskazują na spadek zadowolenia z pracy wraz z wydłużającym się stażem. Strażacy z dłuższym stażem pracy częściej odczuwają brak satysfakcji ze służby. Zdolność do pracy również maleje w miarę wydłużania się stażu pracy, co może prowadzić do myśli o zakończeniu kariery w tym zawodzie, nawet w stosunkowo młodym wieku.
Praca w warunkach presji czasowej i podleganie krytycznej ocenie społeczności oraz przełożonych, a także standardowe zadania takie jak ratowanie ludzi czy wydobywanie zwłok spod gruzów, wymagają hartu ducha i mogą skutkować uszczerbkiem na zdrowiu, zwłaszcza psychicznym.
Podsumowanie wad zawodu strażaka
Podsumowując, główne wady i wyzwania związane z zawodem strażaka obejmują:
- Rygorystyczne wymogi zdrowotne, w tym dotyczące wzroku.
- Wysokie ryzyko fizycznego narażenia na niebezpieczeństwo i urazy podczas akcji.
- Znaczne obciążenie psychofizyczne, stres i ryzyko zaburzeń psychicznych.
- Zwiększone ryzyko rozwoju chorób zawodowych, w tym nowotworów.
- Wpływ systemu pracy zmianowej na zdrowie i samopoczucie.
- Potencjalny spadek zadowolenia i zdolności do pracy wraz z wydłużającym się stażem.
Pomimo tych trudności, zawód strażaka cieszy się wielkim szacunkiem społecznym, a jego funkcjonariusze są gotowi do niesienia pomocy tam, gdzie jest ona najbardziej potrzebna.