Janusz Gajos, urodzony 23 września 1939 roku w Dąbrowie Górniczej, to jeden z najwybitniejszych polskich aktorów teatralnych i filmowych. Jest uznawany za jednego z ostatnich wielkich polskich aktorów, którzy rozpoczynali swoje kariery w czasach PRL-u, potrafiąc przekuć początkową popularność w kolekcję porywających występów w kinie i teatrze.
Wczesne życie i początki drogi artystycznej
Dzieciństwo Janusza Gajosa było naznaczone piętnem strachu ze względu na wybuch II wojny światowej tuż po jego narodzinach. Większość młodości spędził w Będzinie, gdzie jego ojciec pracował jako ogrodnik. Ojciec Gajosa, człowiek o duszy obieżyświata, lubił bujać w obłokach, podczas gdy matka była skromną i głęboko wierzącą katoliczką.
Młody Janusz, podobnie jak wielu jego rówieśników, marzył o karierze sportowca, próbując swoich sił w boksie. Szybko jednak porzucił te ambicje. Punktem zwrotnym okazało się zaangażowanie przez nauczycielkę języka polskiego do szkolnego przedstawienia "Pana Tadeusza", co rozbudziło w nim zamiłowanie do recytowania poezji. Po pierwszej wizycie w teatrze, tuż przed maturą, podjął decyzję o zostaniu aktorem.
Mimo trzykrotnych niepowodzeń w dostaniu się do szkoły teatralnej, Janusz Gajos nie zmarnował tego czasu. Zatrudnił się w będzińskim Teatrze Lalki, gdzie przeszedł wszystkie stopnie wtajemniczenia. W końcu, za czwartym razem, udało mu się dostać na Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej (PWSFTiT) w Łodzi, gdzie studiował w latach 1961-1965.
Debiut i ogólnopolska rozpoznawalność
Kariera Janusza Gajosa rozpoczęła się od studiów aktorskich w łódzkiej filmówce. Podczas studiów, w obliczu braku gotówki, Gajos wraz z kolegami założył kabaret, z którym jeździł po całej Polsce, zdobywając pierwsze artystyczne i finansowe sukcesy.
Jego debiut filmowy miał miejsce w 1964 roku w produkcji "Panienka z okienka". Widok samego siebie na ekranie wywołał u młodego aktora silne emocje. Rok później otrzymał propozycję głównej roli w serialu o polskich czołgistach. Początkowo wahał się, ale za namową kolegów ostatecznie zgodził się.
Ogólnopolską rozpoznawalność przyniosła mu rola Janka Kosa w kultowym serialu wojennym "Czterej pancerni i pies" (1966-1970). W tej roli zademonstrował wiele swoich walorów: powściągliwość i oszczędność w grze, klarowność aktorskich intencji, inteligencję i wdzięk. Oszałamiająca popularność serialu sprawiła, że ulice polskich miast pustoszały w czasie emisji odcinków, a dzieci otaczały aktora uwielbieniem. Ta nagła sława okazała się jednak uciążliwa, a rola "pancernego blondyna" paradoksalnie odcięła go na wiele lat od kolejnych propozycji, kładąc się cieniem na jego karierze.
🔴 CZTEREJ PANCERNI I PIES – transmisja na żywo 24/7 | kultowy serial kryminalny PRL
Teatr i kabaret - walka z zaszufladkowaniem
Po ukończeniu studiów, Janusz Gajos przez pięć lat (1965-1970) był związany z Teatrem im. Stefana Jaracza w Łodzi. Aby uwolnić się od utożsamiania go z Jankiem Kosem, przeniósł się do Warszawy, gdzie pracował kolejno w Teatrach: Komedia, Polski, Kwadrat, Dramatyczny, a na dłużej związał się z Teatrem Powszechnym (1984-2002). Od 2003 roku należy do zespołu Teatru Narodowego.
Pierwsze piętnaście lat w teatrze nie przyniosło mu właściwie żadnych sukcesów na scenie. Ratunek przed zaszufladkowaniem przyszedł z niespodziewanej strony, gdy Olga Lipińska zatrudniła go do swojego kabaretu. W cyklu telewizyjnych programów kabaretowych "Kurtyna w górę" Gajos, wykorzystując swoje komediowe talenty, akuratnie wcielił się w postać woźnego Tureckiego. Umiejętności te dały mu ogromną popularność, a kabaret okazał się ważnym etapem w jego drodze do wszechstronności aktorskiej.
Przełom i dojrzałe sukcesy w filmie i teatrze
Mimo początkowych trudności, początek lat osiemdziesiątych otworzył przed Gajosem czas dojrzałych sukcesów. Jego pierwsza nagrodzona rola filmowa w "Milionerze" (1977) nie spotkała się z należną uwagą. Filmy z jego świetnymi kreacjami nakręcone w 1981 roku, "Wahadełko" i "Przesłuchanie", po wprowadzeniu stanu wojennego na dłuższy czas zostały objęte zakazem rozpowszechniania, choć krążyły w nielegalnych kopiach po całej Polsce.
Kariera teatralna
Na scenach teatralnych Gajos odniósł sukcesy rolą przenikliwego carskiego policjanta w "Dwóch głowach ptaka" Władysława Terleckiego (Teatr Dramatyczny, 1982) oraz pierwszymi rolami w Teatrze Powszechnym: Leszka w poetycko-biograficznym widowisku "Zapisz to, Miron" i Diabła w "Baalu" Brechta (oba spektakle 1985).
Absolutnym przełomem była rola Ödöna von Horvátha w "Opowieściach Hollywoodu" Christophera Hamptona (1987). Odkryto wtedy jego dar syntezy, ukazujący pół śmieszną, kabotyńską i manieryczną, pół straszną, poniżającą i beznadziejną egzystencję niemieckich intelektualistów-emigrantów w Hollywood podczas wojny. Jego aktorstwo, mądrze prowadzone przez Kazimierza Kutza, było pryzmatem i komentarzem, pozbawionym wyższości "nadwiedzy". Z Kutzem stworzył jeszcze kilka znakomitych ról w Teatrze Telewizji, m.in. Podsiekalnikowa w "Samobójcy" Nikołaja Erdmana (1988) i Bacha w "Kolacji na cztery ręce" Paula Barza (1990).
Na deskach Teatru Powszechnego największe sukcesy odniósł w dwóch kameralnych komediach, w których partnerowała mu Joanna Żółkowska: w "Ławeczce" (1986) i w "Tutam" (1991). Jego aktorska giętkość i łatwość zmiany tonu nasycała obyczajowe obrazki i formalne etiudy głębszymi obserwacjami. Janusz Gajos stworzył wiele niezapomnianych kreacji scenicznych, a jego specjalnością stała się tragikomedia - pokazywanie postaci w ich śmiesznościach i małościach, z bezwzględnością i czułością zarazem. Takie postacie znajdował we współczesnym repertuarze, w roli Ojca w "Daily Soup" Amanity Muskarii (już w Teatrze Narodowym, 2007), a zwłaszcza w znakomitej kreacji Jony Popocha z "Udręki życia" (2011).
Próbował też sił w monodramie, a jego narracja "Mszy za miasto Arras" według Andrzeja Szczypiorskiego (1994), w miarę przebiegu której skracał dystans, uznana została za majstersztyk gatunku.
Kariera filmowa i telewizyjna
W Teatrze Telewizji, Gajos zabłysnął błazeńsko lirycznym czortem w "Igraszkach z diabłem" Jana Drdy (1980) oraz prowincjonalnym partyjnym satrapą w "Przedstawieniu „Hamleta” we wsi Głucha Dolna" chorwackiego dramatopisarza Ivo Brešana (1984).
W filmie zagrał u Krzysztofa Kieślowskiego w "Dekalogu IV" (1988) i w "Trzech kolorach". Po upadku PRL-u, zabłysnął występami w takich produkcjach jak "Psy", "Piłkarski poker" czy "Żółty szalik". W swoim dorobku ma imponującą liczbę 81 filmów i 19 seriali. W ostatnich latach zagrał brawurowo w "Body/Ciało", "Klerze" czy serialu "Rojst".
Działalność pedagogiczna i inne pasje
Od 2003 roku Janusz Gajos dzieli się swoim bogatym doświadczeniem, będąc wykładowcą w PWSFTiT w Łodzi. Jest także aktywny w Fundacji Centrum Twórczości Narodowej. Poza aktorstwem, para się również fotografią artystyczną, mając na swoim koncie kilka pochlebnie ocenionych wystaw. Jego biografię opublikowała Elżbieta Baniewicz.
Nagrody i wyróżnienia
Dorobek Janusza Gajosa został uhonorowany licznymi prestiżowymi nagrodami. Jest sześciokrotnym laureatem filmowej nagrody "Orły", a jego osiągnięcia obejmują także Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki, nagrody na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, Złoty Ekran, Feliksa Warszawskiego oraz dwukrotne Grand Prix na Festiwalu "Dwa Teatry".
Życie prywatne
Życie prywatne Janusza Gajosa obfitowało w zawirowania. Pierwszą żonę, pielęgniarkę Zoję, poznał w szpitalu po wypadku, któremu uległ podczas realizacji "Czterech pancernych". Małżeństwo zakończyło się rozwodem z powodu romansu żony z kolegami aktora. W Warszawie poznał swoją drugą żonę, aktorkę Ewę Miodyńską, jednak i ten związek nie przetrwał, gdyż Gajos wdał się w romans z realizatorką telewizyjną Barbarą Nabiałczyk. Z Barbarą Nabiałczyk doczekał się córki Agaty, która została psycholożką, a sam aktor jest już dziadkiem - ma wnuka Aleksandra. Aktor ustatkował się dopiero po pięćdziesiątce u boku swojej menedżerki, Elżbiety Brożek z Krakowa. Para jest ze sobą już ponad trzy dekady.