Jelcz Strażacki i Rola Firmy Bonex w Rozwoju Techniki Pożarniczej

Firma Bonex od lat jest synonimem solidności i innowacyjności, skutecznie kształtując rynek pojazdów specjalistycznych. Dziś specjalizuje się w kompleksowej zabudowie samochodów pożarniczych, ich wyposażeniu w sprzęt specjalistyczny oraz serwis. Przedsiębiorstwo stawia na najnowsze technologie i innowacyjne rozwiązania konstrukcyjne, tworząc pojazdy stale unowocześniane, dostosowane do zmieniających się potrzeb użytkowników.

Firma Bonex: Historia, Technologia i Specjalizacja

Rodzinna firma Bonex z siedzibą w Kamienicy Polskiej to rezultat pasji i determinacji małżonków Bożeny i Mirosława Nowowiejskich. Początki działalności to ślusarstwo, konstrukcje stalowe i obróbka skrawaniem. W latach 1987-1992 firma z sukcesem wytwarzała kotły grzewcze, a od 1990 roku wprowadziła usługi dedykowane Straży Pożarnej.

W swojej działalności Bonex wykorzystuje najnowocześniejsze technologie w zakresie spawania, klejenia i obróbki laserowej. Firma korzysta z lekkich i trwałych materiałów, takich jak aluminium, tworzywa sztuczne czy stal nierdzewna, co przekłada się na wysoką jakość i niezawodność tworzonych konstrukcji.

Renowacja Ciężkiego Samochodu Gaśniczego Jelcz 442 przez Bonex

Przywrócenie do służby Jelcza 442 OSP Rudnik Wielki

Niedawno druhowie z OSP Rudnik Wielki mogli się cieszyć nowym nabytkiem - ciężkim samochodem gaśniczym wodno-pianowym Jelcz 442, który został kompleksowo odrestaurowany w Zakładzie Wielobranżowym „Bonex” Mirosław Nowowiejski. Ten konkretny pojazd, ciężki samochód gaśniczy wodno-pianowy zbudowany na podwoziu Jelcz P442.DS z zabudową Jelczańskich Zakładów Samochodowych typ 014R, został wyprodukowany w 1999 roku.

Szczegóły przeprowadzonej renowacji

W ramach renowacji karoseria pojazdu została poddana ponownemu lakierowaniu. Wymieniono skorodowane elementy nadwozia, a częściowo odświeżono tapicerkę we wnętrzu kabiny. Zamontowano nowe drzwi żaluzjowe osłaniające skrytki, a ich wnętrze pokryto blachą ryflowaną.

Znaczącej zmianie uległo również oświetlenie ostrzegawcze pojazdu. Miejsce lamp obrotowych Elektra LBO-10 zajęły nowe stroboskopowe - Gamet SLO 3 LED, na przedzie zaś pojawiły się lampy kierunkowe Gamet Makroled 12/24. Wszystkie te elementy sprawiają, że pojazd jest teraz bardzo dobrze widoczny zarówno w dzień, jak i w nocy, co przekłada się również na komfort prowadzenia działań po zapadnięciu zmroku.

Układ wodno-pianowy pojazdu nie uległ znaczącym zmianom. Jego serce nadal stanowi autopompa dwuzakresowa Rosenbauer NH 30 o wydajności 2400 l/min przy ciśnieniu 10 bar. Modułowa zabudowa pożarnicza składa się z 5 skrytek w układzie 2+1+2. Układ wodno-pianowy tworzą: zbiornik wodny o pojemności 5000 l oraz zbiornik na środek pianotwórczy o pojemności 500 l.

Ewolucja Polskich Samochodów Pożarniczych: Jelcz 005 w Kontekście Historycznym

Potrzeba modernizacji: od Jelcza 003 do Jelcza 005

Na początku lat siedemdziesiątych samochody gaśnicze Jelcz 003 produkowane w JZS nie spełniały już w pełni oczekiwań jednostek straży. Pojazdy zabudowywano na przestarzałych podwoziach, wywodzących się w prostej linii jeszcze z lat pięćdziesiątych. Ograniczona nośność podwozi, a także brak napędu na dwie osie w znacznym stopniu ograniczały możliwości taktyczne tych pojazdów. Największym mankamentem był jednak brak autopompy o wydajności rzędu 1600 l/min.

Na fali szeroko zakrojonych przedsięwzięć początku lat siedemdziesiątych, mających na celu poprawę usprzętowienia polskiej straży (do którego asumptem była w dużej mierze czechowicka tragedia w rafinerii), za jeden z głównych priorytetów uznano opracowanie i wdrożenie do produkcji nowego typu średniego samochodu gaśniczego - jako podstawowej jednostki operacyjnej krajowych jednostek straży.

Jelcz 005: Prototyp i Produkcja Seryjna

W 1972 roku zbudowano pierwszy prototyp nowego pojazdu GBA 2,5/16, który oznaczono symbolem 005 i który konstrukcyjnie oparto na również jeszcze wtedy prototypowym podwoziu Star 244L. Produkcja seryjna samochodu Jelcz 005 ruszyła ostatecznie w 1975 roku, co było zdeterminowane poślizgiem starachowickiej Fabryki Samochodów Ciężarowych (FSC) z wdrożeniem do wytwarzania podwozi bazowych.

Konstrukcja podwozia Star 244L

Pojazd Jelcz 005 oparto konstrukcyjnie na podwoziu Star 244L, będącego nowością w ofercie Fabryki Samochodów Ciężarowych w Starachowicach połowy lat siedemdziesiątych. Konstrukcja podwozia opierała się na ramie składającej się z podłużnic o przekroju ceowym i poprzeczek, do której przytwierdzono zderzaki, zaczep do holowania typu ucho-sworzeń (z przodu) i obrotowy hak pociągowy (z tyłu). Pod ramą z tyłu umieszczono mocowanie na koło zapasowe.

• Rama i zawieszenie: Zawieszenie składało się z piórowych, półeliptycznych, podłużnych resorów z amortyzatorami typu Armstrong.
• Silnik i układ napędowy: Źródłem napędu pojazdu był wysokoprężny silnik typu S359, o mocy 150 KM i pojemności skokowej 6840 cm³. Przeniesienie napędu na dwa mosty odbywało się za pośrednictwem 6-biegowej (5+R) mechanicznej skrzyni biegów S5-45 produkowanej na licencji firmy ZF, współpracującej z dwustopniową skrzynią rozdzielczą. Włączanie i wyłączanie przedniego napędu dokonywało się elektropneumatycznie z miejsca kierowcy bez konieczności zatrzymywania pojazdu. Również elektropneumatycznie rozwiązano sterowanie blokadą mechanizmu różnicowego tylnego mostu napędowego.
• Układ hamulcowy: Samochód wyposażono w bębnowe hamulce z pneumatycznym wspomaganiem nadciśnieniowym, posiadające dwa niezależne układy dla kół przednich i tylnych. Ponadto zastosowano hamulec pomocniczy (postojowy) sterowany pneumatycznie i działający na tylne koła samochodu.
• Kabina kierowcy: Star 244L w wersji produkcyjnej otrzymał zmodernizowaną kabinę typu 642 stosowaną dotychczas w samochodach Star 28/29. Modernizacja obejmowała przednią ścianę - podwójne lampy wbudowano w zderzak, zaś dolna atrapa osłaniająca chłodnicę została poszerzona. Kabina mieściła 2 osoby (kierowca i dowódca). W pierwszym prototypie Jelcza 005 z 1972 zastosowano jeszcze starszą wersję kabiny 642.

Specjalistyczne nadwozie Jelcza 005

Nadwozie specjalne samochodu Jelcz 005 było całkowicie metalowe (szkielet z profili giętych oraz poszycie z blachy) i charakteryzowało się prostą i kanciastą linią. Składało się ono zasadniczo z 4 części tworzących dwa quasi-moduły - wyższy i niższy.

• Budowa i przedziały: Pierwszy z nich, umieszczony za seryjną kabiną Stara, mieścił 4-osobowy przedział załogi, a także przelotową skrytkę, gdzie znajdowały się autopompa i urządzenie SN oraz zbiornik na środek pianotwórczy. Kabina załogi była połączona z kabiną seryjną Stara gumowym rękawem, co umożliwiało komunikację między dowódcą a resztą załogi.
• Przedział załogi i autopompy: Na tylnym siedzisku wykonanym w formie półtwardej ławki, umieszczonej przodem do kierunku jazdy, zajmowało miejsce czterech strażaków. W tylnej ścianie kabiny, w górnej części, znajdowała się skrytka na sprzęt z drzwiami przesuwnymi. Pierwsza (przelotowa) skrytka za kabiną załogi była przedziałem autopompy wraz z armaturą, do której dostęp zapewniały drzwi żaluzjowe nr 1 po prawej stronie nadwozia. Nad tablicą sterowniczą autopompy posadowiono urządzenie szybkiego natarcia.
• Zbiorniki: woda i środek pianotwórczy: Z lewej strony tego samego przedziału zainstalowano zbiornik na środek pianotwórczy, do którego dostęp zapewniały drzwi żaluzjowe nr 1 po lewej stronie. Zbiornik miał pojemność 250 litrów i posiadał elektryczny wskaźnik poziomu środka pianotwórczego. Moduł mieszczący zbiornik na wodę znajdował się centralnie nad tylną osią pojazdu. Zbiornik wykonano z blachy stalowej i miał on kształt prostopadłościanu. Wyposażono go w falochrony, właz rewizyjny, elektryczny wskaźnik poziomu wody, a także nasadę 75 do tankowania hydrantowego (w tylnej ścianie nadwozia) oraz 2 nasady 110 do spustu wody (jedna umieszczona w tylnej ścianie, druga z lewej strony poniżej zabudowy).
• Skrytki i transport sprzętu: Wzdłuż zbiornika umieszczono po obu stronach skrytki na sprzęt, zamykane drzwiami żaluzjowymi. Z prawej strony nadwozia poniżej skrytek nr 2, 3 i 4 zabudowano specjalne profile do transportu trzech sztuk węży ssawnych. Węże te były wkładane poprzez wnękę zamykaną uchylną klapą, znajdującą się z prawej strony w ścianie tylnej nadwozia.
• Wyposażenie dodatkowe: drabina, szperacz, sygnalizacja: Górna obniżona część nadwozia (na wysokości zbiornika na wodę oraz bocznych nieprzelotowych skrytek) została wykonana w formie podestu roboczego, zaopatrzonego w drabinkę przytwierdzoną na stałe z lewej strony do tylnej ściany nadwozia. Drabinka ta składała się z dwóch przęseł, z których dolne było podwieszane w pozycji transportowej. Na dachu zainstalowano centralnie drabinę wysuwaną D10W, która była transportowana w pozycji poziomej (urządzenie blokujące drabinę w pozycji transportowej zajmowało centralną część tylnej ściany nadwozia). Na przedniej ścianie kabiny kierowcy, po prawej stronie zamontowano szperacz pogorzeliskowy. W skład wyposażenia szperacza wchodził stojak przenośny i przedłużacz (możliwe było alternatywne zasilanie urządzenia z tylnego gniazda samochodu). Ponadto Jelcz 005 otrzymał zestaw dwutonowej sygnalizacji dźwiękowej Belma, zamontowanej pod przednim zderzakiem oraz dwie lampy pulsacyjne Elektra LB 3, które ze względu na umożliwienie swobodnego sterowania działkiem umieszczono w tylnej części dachu kabiny kierowcy. Od roku 1978 w samochodzie zaczęto montować nowsze lampy pulsacyjne Elektra LBS 5.

Układ wodno-pianowy Jelcza 005

Jelcz 005 był bez wątpienia nową jakością w segmencie krajowych średnich samochodów gaśniczych. Zastosowanie nowego podwozia Stara serii 200 pozwoliło na skonstruowanie niezawodnego napędu autopompy. Głównym elementem układu wodno-pianowego Jelcza 005 była zamontowana w środkowej części pojazdu autopompa typu A16/8 produkowana w Świdnickiej Fabryce Urządzeń Przemysłowych w Świdnicy.

• Autopompa A16/8 i jej napęd: Autopompa była napędzana silnikiem samochodu poprzez przystawkę skrzyni biegów i wał przegubowy. Załączenie jej napędu odbywało się z miejsca kierowcy. Jednobiegowa przystawka odbioru mocy typu P45/1 była przystosowana do odbioru napędu autopompy niezależnie od napędu kół, dzięki czemu pompa mogła pracować zarówno na postoju, jak i w czasie jazdy samochodu.
• Zasysanie wody i dozownik pianotwórczy: Zasysanie wody w samochodzie Jelcz 005 odbywało się poprzez urządzenie inżektorowe wbudowane w układ wydechowy silnika i sterowane elektropneumatycznie z tablicy sterowniczej autopompy. Integralnym elementem układu wodno-pianowego był dozownik środka pianotwórczego, zapewniający automatyczne stałe procentowe zasysanie środka pianotwórczego przy zmieniających się wydajnościach wodnych autopompy. Zastosowany dozownik RVMA 200 produkcji Rosenbauera dozował środek pianotwórczy w przedziale 3-7%.
• Działko wodno-pianowe i szybkie natarcie: Działko wodno-pianowe zamocowano na dachu po prawej stronie pojazdu, nad kabinami. Było ono obsługiwane ręcznie przez strażaka stojącego na składanym pomoście umieszczonym w kabinie załogi, wyglądającego przez otwierany do tyłu właz. Urządzenie szybkiego natarcia, umieszczone nad autopompą z prawej strony pojazdu, składało się ze zwijadła obrotowego i ciśnieniowego gumowego węża o długości 40 m i średnicy 25 mm, zakończonego prądownicą wodną wielkości 25, umożliwiającą podanie prądu zwartego i rozproszonego. Podanie wody było możliwe niezależnie od stopnia rozwinięcia węża.

Zalety i innowacje Jelcza 005

Samochód Jelcz 005 GBA 2,5/16 był długo oczekiwaną podstawową jednostką operacyjną przeznaczoną dla polskiej straży. Szereg nowych rozwiązań zastosowanych w układzie wodno-pianowym modelu 005, zwiększenie nośności podwozia oraz optymalne rozwiązanie napędu autopompy sprawiły, że pojazd ten można potraktować jako pierwszy pełnowartościowy średni samochód gaśniczy produkowany w kraju.

Istotną zaletą konstrukcji było również zastosowanie podwozia z napędem na dwie osie i blokadą mechanizmu różnicowego, dzięki czemu pojazd posiadał dobre właściwości jezdne również poza drogami utwardzonymi. Jednostka napędowa S359 była pierwszym krajowym dieslem, cechującym się wysoką kulturą pracy, trwałością oraz łatwością rozruchu. Zapewniała ona pojazdowi wystarczającą dynamikę, a prędkość maksymalna podana przez producenta była po raz pierwszy wartością realną. Nadwozie specjalne „zero zero piątki” przystosowano do przewozu znacznie większej ilości sprzętu.

Wady i popularne "przezwiska"

Dużym minusem egzemplarzy z pierwszych trzech lat produkcji był brak wspomagania układu kierowniczego, co stało się utrapieniem kierowców. Nowy GBA był pierwszym w PRL-u seryjnym samochodem pożarniczym, w którym zastosowano (wprawdzie dość prymitywne, ale jednak) podnoszone do góry żaluzje z profili aluminiowych.

Pojazd zawdzięczał temu większość ze swych popularnych „przezwisk” - najczęściej porównywano go do używanych wówczas samochodów do dystrybucji napojów gazowanych, które również oparte były o podwozia ze Starachowic i posiadały swoiste „skrytki”, zamykane podciąganymi do góry plandekami. Stąd takie nazwy jak „Cola”, „Pepsi” i ich pochodne (Koka, Pepsa, Pepsianka).

Dane produkcyjne i podstawowe parametry techniczne Jelcza 005

Samochód Jelcz 005 był produkowany w latach 1975-1979. W sumie wykonano 936 egzemplarzy tego pojazdu.

Podstawowe parametry techniczne:

• Producent podwozia: Fabryka Samochodów Ciężarowych w Starachowicach (Star 244L)
• Silnik: S359, wysokoprężny, 150 KM, 6840 cm³
• Skrzynia biegów: 6-biegowa (5+R) mechaniczna S5-45 (licencja ZF)
• Skrzynia rozdzielcza: Dwustopniowa
• Autopompa: ŚFUP A16/8, dwustopniowa, jednozakresowa o wydajności 1600 l/min przy 8 bar
• Zbiornik wody: Stalowy (z powłoką antykorozyjną), spawany w kształcie prostopadłościanu o pojemności 2500 l
• Zbiornik środka pianotwórczego: Pojemność 250 l
• Dozownik środka pianotwórczego: Rosenbauer RVMA 200 (3-7%)
• Działko wodno-pianowe: Rosenbauer RM16
• Urządzenie szybkiego natarcia: Wąż 40 m, średnica 25 mm

tags: #jelcz #strazacki #bonex