Jelczańskie Zakłady Samochodowe, a później Zakłady Samochodowe „Jelcz” SA Zasada Group, odegrały kluczową rolę w wyposażaniu polskich jednostek straży pożarnej w samochody gaśnicze. Od początku swojej działalności w tej branży, czyli od 1958 roku, aż do lat 90. XX wieku, pojazdy te stanowiły podstawowe wyposażenie zarówno Państwowych, jak i Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP).
Historia produkcji i rozwój pojazdów pożarniczych Jelcz
Produkcja samochodów gaśniczych w Jelczu rozpoczęła się w 1958 roku, przejmując ją od Sanockiej Fabryki Wagonów (późniejszy Autosan). Decyzja o przeniesieniu produkcji do Jelcza zapadła na szczeblu Zjednoczenia Przemysłu Motoryzacyjnego.
- Pierwsze modele: Pierwsze pojazdy pożarnicze Jelcz, budowane na podwoziu Star, były wyposażone w zbiornik wody o pojemności 2000 dm³, autopompę o wydajności 1600 dm³/min przy ciśnieniu 8 bar oraz zbiornik na środek pianotwórczy o pojemności 120 dm³. Produkowano je w latach 1958-1960.
- Jelcz 002 i 003: W 1960 roku rozpoczęto produkcję drugiego typu samochodu pożarniczego o symbolu fabrycznym 002 na podwoziu Star 25. W 1966 roku wprowadzono model 003 na podwoziu Star 25 model A 26P, oznaczony jako GBAM-2/8+8. Z powodu braku odpowiedniego podwozia Star z przystawką do napędu autopompy, zastosowano przekładnię pasową, która okazała się zawodna. Po modernizacji, która polegała na zmianie napędu autopompy na przekładnię z podwójnym łączonym łańcuchem Galla, samochód otrzymał symbol fabryczny 003-28 i był produkowany do 1970 roku. W latach 1970-1974 produkowano zmodernizowany samochód gaśniczy na podwoziu Star A26 P o symbolu fabrycznym 003-29, w którym powiększono zbiornik na wodę z 2000 do 3000 dm³.
- Modernizacja i nowości: W 1975 roku z linii produkcyjnych Jelczańskich Zakładów Samochodowych zjechały pierwsze nowoczesne średnie samochody gaśnicze wodno-pianowe na podwoziu Star 244, model 005, o oznaczeniu GBA 2,5/16. Charakteryzowały się zbiornikiem wody o pojemności 2500 dm³, zbiornikiem środka pianotwórczego o pojemności 250 dm³ i autopompą o wydajności 1600 dm³/min. Był to pierwszy krajowy średni samochód gaśniczy z zamykanymi żaluzjami aluminiowymi skrytkami na sprzęt.
Ciężki samochód gaśniczy Jelcz 004 (GCBA 6/32)
Dopiero seria dużych pożarów w zakładach przemysłowych na początku lat 70. XX wieku wykazała pilną potrzebę wyposażenia straży w pojazdy ciężkie, przewożące duże ilości środków gaśniczych. Tym pierwszym polskim ciężkim samochodem pożarniczym był Jelcz 004, typ GCBA 6/32.
Jelcz 004, produkowany przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe, to ciężki samochód pożarniczy z lat 70. XX wieku. Został zabudowany na podwoziu Jelcz P315MS (lub Jelcz 315MS), które wyposażono w silnik z turbosprężarką oraz sześciobiegową skrzynię biegów. Kabina posiadała 4 miejsca dla załogi. Pojazd posiadał centralny zbiornik na wodę z dwiema komorami o łącznej pojemności 6000 litrów oraz zbiornik na środek pianotwórczy o pojemności 600 litrów (wykonany z żywic poliamidowych wzmocnionych włóknem szklanym, umieszczony wewnątrz zbiornika wodnego).
W pojeździe zastosowano autopompę A32 (typ A32/8) o wydajności 3200 l/min przy ciśnieniu 8 bar. Samochód został przystosowany do prowadzenia akcji gaśniczej podczas ruchu. Pozwalał także na równoczesne użycie dwóch działek albo czterech linii tłoczących wodę lub pianę.
W bocznych wnękach, osłoniętych brezentowymi żaluzjami, przewożono sprzęt i armaturę, a także pulpit sterowniczy autopompy. W pierwszych egzemplarzach Jelcz 004 wyposażono w dwa działka wodno-pianowe produkcji czechosłowackiej. Od 1975 roku montowano zamiast nich działka austriackie - jedno Rosenbauer RM24 (wydajność 2400 l/min) lub dwa Rosenbauer RM16 (wydajność 1600 l/min każde). Standardowe wyposażenie obejmowało również dwa dozowniki środka pianotwórczego RVMA 200 oraz linię szybkiego natarcia z wężem.
W latach 1974-1979 wyprodukowano łącznie około 600 egzemplarzy samochodów Jelcz 004 - GCBA 6/32. Samochód ten w jednostkach strażackich bywał nazywany po prostu „Jelczem”.
Charakterystyka techniczna podwozia Jelcz 315MS
Jelcz 315, na którego podwoziu bazował model 004, posiadał 6-cylindrowy silnik ZS, SW 680/1, umieszczony nad osią przednią. Silnik ten, o średnicy cylindra 127 mm i skoku tłoka 146 mm, miał objętość skokową 11 100 cm³. Przy stopniu sprężania 15,8 osiągał moc 147 kW (243 KM) przy 2200 obr/min, a maksymalny moment obrotowy wynosił 743 Nm przy 1200 obr/min. Zastosowano w nim wtrysk bezpośredni do toroidalnych komór spalania. Początkowo montowano tłoczkową pompę wtryskową i wtryskiwacze firmy CAV, później krajową aparaturę wtryskową na licencji Friedmann - Meyer. Silnik miał górnozaworowy, popychaczowy układ rozrządu. Obiegowy, ciśnieniowy układ smarowania był zasilany jednosekcyjną pompą zębatą. Układ chłodzenia cieczą wyposażono w termostat. Masa suchego silnika wynosiła 970 kg.
Instalacja elektryczna o napięciu 12/24 V była zasilana z prądnicy prądu stałego o mocy 500 W oraz dwóch akumulatorów ołowiowych 12 V o pojemności 170 Ah każdy. Rozrusznik o mocy 4,4 kW pochodził z importu. Reflektory przeciwmgielne stanowiły wyposażenie seryjne.
Pięciobiegowa skrzynia biegów, z czwartym biegiem bezpośrednim, miała synchronizowane biegi od II do V. Napęd na tylny most przenosił jednoczęściowy wał napędowy z przegubami krzyżakowymi. Sztywny most napędowy typu Raba P 018 zawierał przekładnię główną stożkową i planetarne zwolnice w piastach tylnych kół, z całkowitym przełożeniem mostu 7,07.
Podłużnicowa rama spawana rozszerzała się w części przedniej. Sztywna oś przednia i tylny most zawieszone były na podłużnych półeliptycznych resorach piórowych, z dodatkowymi resorami w tylnym zawieszeniu. Układ kierowniczy wyposażono w przekładnię śrubowo-kulkową z integralnym wspomaganiem hydraulicznym, zasilanym przez wirnikową pompę firmy Hobourn-Eaton. Pneumatyczny układ hamulca roboczego był podzielony na dwa obwody, zasilany dwucylindrową sprężarką tłokową. Hamulec pomocniczy (ręczny) mechaniczny działał na dźwignie hamulców tylnego mostu. Zastosowano także hamulec silnikowy.
Kabina kierowcy typu 407 posiadała dwa systemy ogrzewania: dwie nagrzewnice z dmuchawami połączone z układem chłodzenia silnika oraz niezależne urządzenie grzewcze typu OETF-1 (NRD) za fotelem kierowcy. Powierzchnia skrzyni ładunkowej, przejętej z Żubra A 80, wynosiła 11,2 m². Masa własna pojazdu wynosiła 6440 kg przy ładowności 8000 kg, a nacisk na tylną oś przy pełnym obciążeniu wynosił 9840 kg. Pojazd osiągał prędkość maksymalną 87 km/h, ze zużyciem paliwa około 28 dm³/100 km (36 dm³/100 km z przyczepą o masie 14 t).
Produkcja seryjna Jelcza 315 ruszyła w IV kwartale 1968 roku.
Średni samochód gaśniczy Jelcz 005 (GBA 2,5/16)
Średni samochód gaśniczy wodno-pianowy Jelcz 005 - GBA 2,5/16, był zbudowany na podwoziu Star 244L. W wersji produkcyjnej samochód wyposażono w zmodernizowaną kabinę typu 642, stosowaną w samochodach Star 28/29. Napęd stanowił wysokoprężny silnik typu S359, o mocy 150 KM i pojemności 6,8 litra.
Nadwozie specjalne samochodu Jelcz 005 składało się z dwóch części: pierwsza, umieszczona za kabiną, mieściła 4-osobową załogę, skrytkę z autopompą ŚFUP A16/8, urządzeniem SN oraz zbiornik na środek pianotwórczy. Druga część zawierała zbiornik na wodę oraz umieszczone wzdłuż niego skrytki na sprzęt. Autopompa ŚFUP A16/8 miała wydajność 1600 l/min przy ciśnieniu 8 bar. Pojemność zbiornika na wodę wynosiła 2500 litrów, a na środek pianotwórczy 250 litrów. Wyposażenie obejmowało również dozownik środka pianotwórczego Rosenbauer RVMA 200 i działko wodno-pianowe Rosenbauer RM16.
W latach 1975-1979 wyprodukowano łącznie 936 egzemplarzy samochodu Jelcz 005 - GBA 2,5/16. Od roku 1987 zlikwidowano zamocowane na dachu działko wodno-pianowe, uznając, że 2500 dm³ wody to za mało do jego efektywnego wykorzystania.
Lekki samochód gaśniczy Żuk A-15M/B/C (GLM-8)
Lekki samochód gaśniczy wodno-pianowy Żuk A-15M/B/C - GLM-8, produkowany był od 1973 roku przez lubelską FSC. Powstawały egzemplarze z dwoma rodzajami silników na rynek krajowy i na eksport.
Modernizacja przeprowadzona w 1975 roku polegała na zastosowaniu silnika S-21 w wersji przeznaczonej na rynek krajowy (dotychczas montowany wyłącznie w egzemplarzach eksportowych). Zmodernizowany pojazd otrzymał oznaczenie A-15B. W 1978 roku pojazd wyposażono w nowoczesne węże torlenowe, trzykrotnie lżejsze i mniejsze objętościowo od stosowanych wcześniej węży gumowanych, a tę wersję oznaczono jako A-15C.
Inne modele i prototypy Jelcz
- Jelcz 007 (Samochód do gaszenia pożarów lasów): W 1981 roku w Jelczu na podwoziu Stara 266 wykonano prototyp interesującego średniego samochodu do gaszenia pożarów lasów. Był to pierwszy polski samochód przystosowany do tak specjalistycznych zadań. Skrzynia biegów została wyposażona w przystawkę odbioru mocy, od której napędzano zabudowaną autopompę o wydajności 1600 dm³/min przy ciśnieniu 8 bar. Nadwozie składało się z trzech oddzielnych modułów: przedniego (dla dwuosobowej załogi i motopompy), tylnego (przedział autopompy i sprzętu) oraz środkowego (zbiornik na 2370 dm³ wody i 230 dm³ środka pianotwórczego). Na dachu znajdowało się działko wodno-pianowe o wydajności 1600 dm³/min. Pojazd wyposażono również w dwie linie szybkiego natarcia i zraszacze pod zderzakiem do przejazdu przez palące się poszycie leśne.
- Jelcz 008 (dla OSP): W połowie lat 80. XX wieku Jelcz wprowadził do produkcji model 008, przeznaczony dla straży ochotniczych. Różnił się od modelu 005 brakiem wbudowanej autopompy, która znajdowała się w tylnej skrytce jako motopompa przenośna.
- Jelcz 010 (prototyp następcy 004M): W 1986 roku wykonano prototyp nowego samochodu gaśniczego, mającego w przyszłości zastąpić model 004M. Pojazd zabudowano na podwoziu Jelcz P422 należącym do nowej serii 400. Po raz pierwszy w polskim samochodzie pożarniczym zastosowano wygodną czterodrzwiową kabinę załogową (typ 135), mieszczącą sześcioosobową sekcję, hydraulicznie odchylaną dla lepszego dostępu do silnika. Nadwozie specjalne podzielono na trzy moduły, z pierwszym modułem mieszczącym sprzęt i armaturę pożarniczą, zamykanym drzwiami żaluzjowymi. Ze względu na brak środków finansowych produkcja seryjna Jelcza 010 nie została uruchomiona do końca lat osiemdziesiątych.
- Jelcz 006 (ciężki samochód z dużą ilością środków gaśniczych): Program rozwoju produkcji przewidywał uruchomienie w 1977 roku seryjnej produkcji ciężkiego samochodu gaśniczego z ilością środków gaśniczych ponad 10 000 dm³ i autopompą o wydajności ponad 4000 dm³/min. Jelczańskie Zakłady Samochodowe przygotowały dokumentację dla samochodu 006 na licencyjnym podwoziu Steyer-Jelcz (GCBA 11/45), wykonując jeden prototyp ze zbiornikami o łącznej pojemności 11 000 dm³ i autopompą 4500 dm³/min. Zadanie to nie zostało zrealizowane z powodu braku uruchomienia produkcji licencyjnego podwozia. Do koncepcji budowy ciężkiego samochodu gaśniczego o pojemności 11 000 dm³ powrócono później, zabudowując go na podwoziu Jelcz P640. Ten prototyp również nosił oznaczenie 006, miał zbiornik na wodę 9000 dm³ i na środek pianotwórczy 2000 dm³.
Wyposażenie pożarnicze i system oznaczania pojazdów
Samochód pożarniczy (wóz strażacki, beczkowóz) to specjalnie oznakowany i przygotowany pojazd używany przez straż pożarną lub inną jednostkę ochrony przeciwpożarowej do udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych lub innych działaniach statutowych. W większości państw świata wozy strażackie malowane są na czerwono i są uprzywilejowane w ruchu drogowym. Pojazdy te buduje się najczęściej na podwoziach produkowanych seryjnie, ze wzmocnionymi zawieszeniami, przystosowanymi do długotrwałego statycznego obciążenia.
Pojazd samochodowy straży pożarnej, z wyjątkiem pojazdu osobowego operacyjnego, powinien mieć barwę czerwieni sygnałowej, a błotniki i zderzaki - barwę białą. Dopuszcza się także pojazdy w kolorze khaki. Pojazdy strażackie są oznaczane w większości krajów uniwersalnym numerem umożliwiającym identyfikację wozu. W Polsce takie oznaczenie nazywane jest numerem operacyjnym i składa się z trzech elementów:
- Trzycyfrowy numer (prefiks) określający powiat i typ jednostki.
- Oznaczenie jednoliterowe województwa.
- Dwucyfrowy numer pojazdu (sufiks), który w wypadku pojazdów PSP oznacza rodzaj pojazdu (lub jego typ) oraz przeznaczenie sprzętu.
Podstawowym wyposażeniem pożarniczym samochodu ratowniczo-gaśniczego jest tak zwany układ wodno-pianowy, składający się z: autopompy z urządzeniem odpowietrzającym, linii szybkiego natarcia, zbiornika wody, zbiornika środka pianotwórczego, dozownika środka pianotwórczego. Opcjonalnie stosuje się działko wodno-pianowe i instalację zraszaczową. Używa się również innych urządzeń dodatkowych, zamontowanych na stałe, jak maszt oświetleniowy czy wciągarka.
Oznaczenia charakterystyki pojazdu stosowane w Polsce, zgodne z normą PN-79/M-51300 (zastąpioną od 2000 roku przez PN-EN 1846-1), określają najważniejsze cechy pojazdu w kolejności: typ pojazdu, klasę wagową, typ i wyposażenie pojazdu specjalnego lub wyposażenie pojazdu gaśniczego. Po grupie liter następuje grupa cyfr oznaczających pojemność zbiornika w metrach sześciennych (pierwsza) oraz wydajność autopompy w hl/min (druga) lub wydajność motopompy w hl/min.
Jelcze w Ochotniczych Strażach Pożarnych - rola i użytkowanie
Samochody pożarnicze Jelcz, budowane na różnych podwoziach, przez prawie 40 lat stanowiły podstawowe wyposażenie jednostek zawodowych straży pożarnych, biorąc udział w gaszeniu setek tysięcy pożarów. Po wycofaniu ich z jednostek zawodowych Państwowych Straży Pożarnych, były często przekazywane do jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych.
W jednostkach ochotniczych samochody te były naprawiane i przebudowywane w różnym stopniu i zakresie, nawet przez samych strażaków. Wobec nieraz poważnych przeróbek, pojazdy te często różniły się od swoich seryjnych modeli.
Przykładem użytkowania pojazdów Jelcz przez OSP jest Ochotnicza Straż Pożarna w Żarowie, która na przestrzeni lat 80. XX wieku użytkowała trzy samochody pożarnicze: ciężki Jelcz 004 - GCBA 6/32, średni Jelcz 005 - GBA 2,5/16 oraz lekki Żuk A-15M/B/C - GLM-8.
Autor tekstu uczył się rzemiosła strażackiego na dwóch podstawowych samochodach produkowanych przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe: średnim samochodzie gaśniczym na podwoziu Star 244 (model 005, potocznie nazywanym „colą”) oraz ciężkim samochodzie gaśniczym na podwoziu Jelcz 315 (model 004, nazywanym „Jelczem”).
Pojazdy o parametrach taktyczno-technicznych takich samych jak Jelcz 315 były również produkowane na podwoziu Jelcz 325. Plan produkcji zakładał dostarczanie przez Jelcz od 1974 roku do jednostek straży po 100 ciężkich samochodów gaśniczych rocznie, jednak ta liczba nigdy nie została osiągnięta z powodu narastających trudności gospodarczych.