Szaflary, malowniczo położone w południowej części Kotliny Nowotarskiej, mają długą i bogatą historię. Początki ich zasiedlenia wiąże się z istnieniem budowli obronnej, której pozostałości wskazują na obecność drewnianego gródka już w XI wieku. Te wczesne budowle wznoszono z myślą o ochronie granic państwa, szlaków handlowo-komunikacyjnych oraz lokalnej ludności.
Wczesne osadnictwo i kolonizacja
Nie można wykluczyć, że stałe osadnictwo na terenie Kotliny Nowotarskiej, w tym domostwa w sąsiedztwie gródka szaflarskiego, istniało już u schyłku XII wieku. Jednak, w przeciwieństwie do teorii K. Dobrowolskiego, wątpliwe jest, by tworzyły one wówczas przygrodową osadę służebną. Pośrednio wskazuje na to przywilej Bolesława Wstydliwego z 1254 roku, który wymienia kilka pól i łąk na Podhalu, wyrobionych przez człowieka, ale brak w nim wzmianki o wyrobiskach gruntowych na terenie Szaflar. Było to jeszcze osadnictwo rzadkie.
Pierwsze planowe akcje osadnicze na tym terenie datuje się na II ćwierć XIII wieku. W 1234 roku Teodor Gryfita otrzymał pozwolenie na sprowadzanie kolonistów niemieckich. Kolejne przywileje, nadawane Cystersom, pochodziły z lat 1251-1254 i 1308. Ostatni z nich stanowił generalny przywilej na stosowanie prawa niemieckiego przy tworzeniu nowych osad. Wyraźniejsze ożywienie kolonizacji na prawie niemieckim datuje się dopiero od II ćwierci XIV wieku. Do połowy tego stulecia, na odcinku między Dębnem na wschodzie, Szaflarami na południu, Długopolem na zachodzie i Klikuszową na północy, powstała grupa najstarszych wsi.
Pochodzenie nazwy i pierwsze wzmianki
Pierwsza wzmianka źródłowa o grodzie szaflarskim pochodzi z 1252 roku, a o samej wsi z 1328 roku. Tę ostatnią B. Kumor przyjmuje jako datę powstania Szaflar. Akt lokacyjny nie zachował się, ale dokument z 1338 roku wymienia tamtejsze sołectwo jako już istniejące, co sugeruje wcześniejsze powstanie wsi, być może w 1328 roku. Pod przywilejem z 1338 roku figuruje m.in. podpis Piotra ze Słupi, kasztelana zamku dunajeckiego (szaflarskiego), który był już wówczas obiektem murowanym. Pierwsza wzmianka o tamtejszej parafii i kościele pochodzi z 1350 roku, co również wskazuje na ich wcześniejsze istnienie, zanim były zdolne uiszczać świadczenia na rzecz papieża.
Nazwa miejscowości, o etymologicznym brzmieniu niemieckim, wywodzi się przypuszczalnie od słów „Schafler” (bednarz), „Schafflare” (owczarze) lub zniekształcenia słowa „Schaffner” (włodarz, zarządca). To ostatnie mogłoby być związane z istnieniem zamku i siedziby przedstawiciela władzy królewskiej na tym terenie, choć bardziej prawdopodobne jest pochodzenie od jednego z dwóch pierwszych.
Charakter wsi i struktura społeczna
Przez ponad 200 lat Szaflary były wsią peryferyjną, sąsiadującą od południa i zachodu z dużymi lasami i naturalnymi haliznami, ciągnącymi się aż od Tatr. Sprzyjało to rozwojowi zarówno chowu owiec, jak i rzemiosł drzewnych, w tym bednarstwa. Szaflary, Waksmund i Klikuszową uważa się za najstarsze osady pasterskie w późniejszym starostwie nowotarskim, co potwierdza dań barania w lustracji z 1564 roku (201 owiec w 1692 roku) oraz danina gontów z inwentarza starostwa z 1638 roku.
W miarę postępów kolonizacji terenów położonych na południe od Szaflar w połowie XVI wieku, kurczył się jednak areał lasów i pastwisk, co prowadziło do osłabienia roli pasterstwa i rzemiosł drzewnych, a w konsekwencji do zaniku dani baraniej i gontowej.
Osadnicy i ich pochodzenie
Trudno jest dokładnie określić, kim byli pierwsi osadnicy Szaflar ze względu na szczupłą ilość zachowanych źródeł. Jednak szereg danych wskazuje na znaczącą rolę żywiołu niemieckiego w zasiedlaniu najstarszych miejscowości w okolicach Nowego Targu i w dolinie Dunajca. Dowodem na to są przywileje na sprowadzanie kolonistów niemieckich, nazwy niektórych miejscowości (np. Krauszów, Waksmund, Harklowa, Szlembark) oraz miejscowe nazwy i przydomki, w tym imię sołtysa Leopolda z dokumentu z 1338 roku.
Z udziałem osadników niemieckich kolonizowano również pobliski Spisz, w tym jego część zamagurzańską (Dursztyn, Falsztyn, Frankowa, Frydman, Kacwin, Krempachy, Trybsz). Pierwotny niwowo-trójpolowy ustrój gruntowy najstarszych wsi podhalańskich wykazuje duże podobieństwa do występującego na Spiszu, co sugeruje przeniesienie go na Podhale przez przybyłych stamtąd osadników.
W XV i XVI wieku zaznaczyły się również wpływy wołoskie, widoczne w nazwach miejscowych (np. rola Cupałowa) oraz w przydomkach i nazwiskach mieszkańców (np. Gubała, Sabała, Kojs, Strama), choć były one słabiej widoczne niż w miejscowościach na Podtatrzu.
Ustrój rolny i rozwój terytorialny
Szaflary lokowano na prawie niemieckim i posiadały pierwotnie niwowy ustrój rolny, charakteryzujący się zwartą zabudową skupioną na tzw. niwie domowej, tworzącą starszy typ ulicówki z rynkiem, gdzie znajdował się kościół. Grunty gminne, takie jak pastwiska i lasy, zajmowały tereny moczarowate, zalewowe lub położone na peryferyjnych wierzchowinach wzniesień, o najlichszej, kamienistej glebie. Do każdego łanu niwowego we wsi należało prawo do korzystania ze wspólnego pastwiska i lasu gminnego.
Mimo stosunkowo niewielkich rozmiarów wsi niwowych na Podhalu, mieszkańcy Szaflar, sąsiadując przez ponad dwa wieki z rozległymi lasami, rozszerzyli jej granice. Pierwsze generalne pomiary z lat 1785-1787 wykazały, że użytki gruntowe wynosiły wówczas 1792 morgi, przewyższając wiele innych miejscowości podhalańskich. Powiększanie powierzchni użytków gruntowych Szaflar odbywało się poprzez karczowanie sąsiadujących lasów, co doprowadziło m.in. do powstania 5 nowych zagród. W 1564 roku na terenie późniejszego Białego Dunajca, Bańskiej i Maruszyny mieszkało 21 osadników, z których część pochodziła zapewne z Szaflar.
Szaflarzanie wyrabiali również bardziej oddalone lasy, głównie po wschodniej stronie rzeki Biały Dunajec. Inwentarz z 1638 roku wymienia 4 polany pozostające w posiadaniu tamtejszych chłopów. Wzmianki źródłowe mówią też o wypasaniu stad na pastwiskach i polanach na terenie późniejszej Leśnicy, Gliczarowa i Poronina. W miarę wzrostu liczby ludności, część osób przesiedlała się na te tereny, a po powstaniu nowych wsi weszły one w ich skład i nie należały już do Szaflar. Grunty uboczne na terenie Tatr utrzymali natomiast miejscowi sołtysi, posiadając halę pod Giewontem, składającą się z trzech części: Strążyskiej, Białego i Kalatówek.
Prawa i obowiązki sołtysów
Chłopi szaflarscy użytkowali swoje grunty na prawach tzw. zakupieństwa, przy czym polany i hale niemal wyłącznie za opłatą czynszową, co utrudniało dworowi rugowanie ich z ziemi. Od schyłku XV do lat czterdziestych XVII wieku podejmowano jednak próby utworzenia i powiększenia folwarku pańskiego we wsi.
Dokument lokacyjny stanowił rodzaj umowy. Sołtys, jako osadźca i reprezentant sprawujący funkcję administracyjną oraz posiadający niektóre prerogatywy sądownicze, otrzymywał od właściciela dóbr określone uprawnienia i przywileje, głównie gospodarcze. W przypadku Szaflar obejmowały one uposażenie sołectwa w drodze wieczystej dzierżawy w dwa łany gruntu, wolność od robocizny, prawo do posiadania młyna, karczmy, własnych chłopów (w 1641 r. 4 chałupników), a także pobór trzeciego grosza z kar i opłat sądowych oraz szóstego grosza z czynszów pobieranych od chłopów dla dworu. Do obowiązków sołtysich należało sprawowanie rządów we wsi, egzekwowanie świadczeń, rozstrzyganie sporów i sądzenie w niektórych sprawach. Na rzecz dworu sołtysi zobowiązani byli uiszczać czynsz oraz opłaty: „obiedną”, kwartalną (za prawo warzenia piwa) i wojenną.
LO klasa 1- Wieś i miasto w średniowieczu. Powietrze miejskie czyni wolnym?
Zmiany w posiadaniu sołectwa
Do 1335 roku sołectwo szaflarskie wraz z wsią należało przypuszczalnie do Cystersów. Następnie posiadali je Sreniawici, a w 1338 roku kanclerz królewski Zbigniew z tej rodziny ustąpił praw do niego na rzecz swojego dworzanina, Leopolda. W latach dziewięćdziesiątych XV wieku sołectwo znajdowało się w rękach Miklasza, rajcy miasta Kleparza. Prawdopodobnie po 1496 roku przeszło w użytkowanie plebejskiej rodziny Szaflarskich.
Pod koniec XV wieku Marek Ratułd, dzierżawca szaflarsko-nowotarski, dążąc do wprowadzenia gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, postanowił utworzyć w Szaflarach pierwszy folwark pański. W 1494 roku pozbawił on sołectwa Miklasza, budując w nim własny browar, stodołę i łaźnię. Proces sądowy, który wywiązał się na tym tle, Marek Ratułd przegrał, co zmusiło go do zwrotu sołectwa. Mimo to, dwór wybudował w Szaflarach młyn i usiłował utrzymać karczmę, kwestionując uprawnienia sołtysów. Na mocy wyroku z 1498 roku utrzymano sołtysom prawo wolnego łowienia dzikich ptaków, ale czwartą część upolowanej zwierzyny grubej mieli oddawać dworowi. Dozwolono im również dalsze łowienie ryb, ale tylko małymi sieciami.
Degradacja pozycji sołtysów
W drugiej połowie XVI wieku sytuacja prawna sołtysów znacznie się pogorszyła. Ustawa z lat 1563/1564 określała, że sołectwa w rękach plebejuszy nie mogły być dziedziczone, lecz jedynie użytkowane dożywotnio. Dalsze ustawy, z lat 1607-1647, zmierzały do faktycznej likwidacji posiadania sołectw przez plebejuszy. To oznaczało, że Szaflarscy, chcąc utrzymać sołectwo, musieli uzyskiwać królewskie przywileje zatwierdzające ich dożywotnie uprawnienia, co wiązało się z niemałymi kosztami.
Kolejne próby naruszania uprawnień sołtysów szaflarskich podjął starosta Mikołaj Komorowski (1624-1633), dążąc do odebrania im uprzywilejowanego stanowiska. Jeden z jego następców, Adam Kazanowski (1638-1649), wykupił w 1641 roku sołectwo dla istniejącego folwarku za 152 grzywny, ale nie utrzymał tej zdobyczy długo. Według J. Rafacza, starosta miał skupić Kalatów jako jedynych posiadaczy, jednak w rzeczywistości władali oni wówczas prawdopodobnie tylko połową sołectwa, a na drugiej pozostawali Szaflarscy. Lustracja z 1765 roku wymienia w posiadaniu sołectwa już tylko Jana, Sebastiana i Wojciecha Kosatów (Kalatów).
Szaflary w okresie międzywojennym
Odrodzeniu niepodległej Polski towarzyszyły liczne uroczystości patriotyczne. Taki wiec odbył się w Szaflarach 10 listopada 1918 roku. Przedstawiciele miejscowej gminy, obejmującej 8 wsi, złożyli patriotyczne ślubowanie „Ojczyźnie - Polsce” w obecności kilkuset osób. Przemawiali rotmistrz Mariusz Zaruski, późniejszy generał i współtwórca Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, oraz Jan Tadeusz Dziedzic, profesor gimnazjum nowotarskiego.
Manifestacja ta połączona była z zawieszeniem dzwonów przed miejscowym kościołem parafialnym, ukrytych w czasie wojny. Odbyła się też defilada policji i straży pożarnej w liczbie 120 mężczyzn. Ludność złożyła dar na rzecz Komitetu Powiatowej Organizacji Narodowej w kwocie 192 koron i 48 halerzy. Rada gminna aktywnie uczestniczyła w życiu politycznym, m.in. podnosząc sprawę uznania Gdańska za polski port i omawiając kwestie plebiscytu na Śląsku, Warmii i Mazurach. Na plebiscyt górnośląski gmina Szaflary przekazała w 1920 roku 710 marek polskich.
Organizowano również składki pieniężne na dar narodowy „Odrodzenie”, w czym aktywny udział wzięli m.in. marszałek powiatu hrabia Jerzy Uznański, właściciel miejscowych dóbr, który przekazał 2000 marek polskich, oraz Kółko Rolnicze w Szaflarach, które ofiarowało 10 000 marek polskich. Hrabia Jerzy Uznański dokonał 7 marca 1920 roku zaślubin Podhala z morzem, symbolicznie zanurzając pierścień w miejscu połączenia potoku Kowaniec z rzeką Dunajec.
Demografia i warunki życia
I wojna światowa przyczyniła się do obniżenia stanu zaludnienia wsi. W latach 1910-1921 poza jej granicami przebywały czasowo 54 osoby, a 1 udała się na emigrację stałą. Liczby te stopniowo malały, a produkcja rolna, zwierzęca i rzemieślnicza ożywiły się, podobnie jak ruch turystyczno-wczasowy i budowlany.
W latach 1900-1931 liczba mieszkańców wzrastała, osiągając 1309 osób w 1931 roku. Dzietność małżeństw była znaczna, a w 19 spośród 22 lat okresu międzywojennego (1918-1939) występował dodatni przyrost naturalny. Negatywny przyrost naturalny w latach 1918, 1921 i 1931 wiązał się głównie z wyczerpaniem zasobów materialnych, niepokojami, słabymi urodzajami oraz epidemiami chorobowymi, zwłaszcza czerwonki i tyfusu, które sprzyjały głód, zły stan higieny i nieprawidłowy sposób odżywiania. Po wygaśnięciu epidemii przyrost naturalny ponownie zaczął się zwiększać.
Wzrost zaludnienia prowadził do postępującego przeludnienia i wzrostu liczby rodzin spauperyzowanych. W Szaflarach mieszkało również 34 osoby wyznania mojżeszowego w 1918 roku, choć ich liczba malała z powodu emigracji do miast. Na tzw. Podmajerzu istniał browar i dwie karczmy, prowadzone przez Żydów, np. Pepa Faerber i Juliusz Morgenbesser. Frey Hirsz posiadał dom piętrowy, a Salomea Morgenbesser grunty w Szaflarach i Zaskalu.
Gospodarka rolna i rzemieślnicza
W okresie międzywojennym we wsi dominowała produkcja roślinna i chów zwierząt, z przewagą gospodarstw o małym areale. Ogólna powierzchnia gruntów wynosiła 1448 ha. Gleby nad rzeką Biały Dunajec były przeważnie gliniasto-piaszczyste, a na wyżynach wschodniej części gruntów wiejskich występowały gleby gliniaste. Obok gruntów chłopskich, znajdowały się grunty dworskie hr. Jerzego Uznańskiego (69 ha pól ornych i 16,50 ha lasu) oraz grunty plebanii (43,15 ha).
Pomimo rozdrobnienia gruntów i wzrostu liczby gospodarstw karłowatych, postęp w uprawie i nawożeniu gleb sprzyjał wzrostowi plonów. Coraz częściej używano metalowych pługów i bron, a sporadycznie obsypników. Do ścinania zboża i traw nadal używano kosy. Duże i średnie gospodarstwa były dobrze wyposażone w transport konny. Rozpowszechnił się płodozmian i wzrosło zużycie nawozów sztucznych, dystrybuowanych przez sklep miejscowego Kółka Rolniczego.
W strukturze upraw roślinnych zdecydowanie przeważała uprawa zbóż (68,8%), głównie owsa (56,2%). Udział zbóż chlebowych był śladowy. Z roślin okopowych znaczący był udział ziemniaków (14,8%). Wzrastało pogłowie zwierząt, szczególnie krów mlecznych, dzięki uruchomieniu w 1927 roku Spółdzielni Mleczarskiej. We wsi istniało około 10 wspólnictw gruntowych: łąkowych, leśnych i pastwiskowych.
Przemysł i usługi
Rolnictwo było głównym źródłem utrzymania mieszkańców, ale część ludności uzupełniała dochody produkcją rzemieślniczą, chałupniczą, drobnym handlem i sezonowymi wyjazdami na prace zarobkowe. We wsi działały Wapienniki i Kamieniołomy (założone w 1907 r., zatrudniające 36 pracowników), cegielnia i Spółdzielnia Mleczarska. Kasa Stefczyka udzielała kredytów i pomocy prawnej rolnikom. W 1927 roku powstała Pierwsza Podhalańska Spółdzielnia Mleczarska, która zajmowała się wyborem i zbytem masła i sera, przetwarzając również mleko owcze na bundz i bryndzę. Spółdzielnia propagowała zasady racjonalnego żywienia krów i dbałość o czystość mleka. Po 1945 roku w Szaflarach mieścił się Podhalański Uniwersytet Ludowy.
Zarząd gminy wydał 25 kart i świadectw przemysłowych, głównie na prowadzenie drobnego handlu, a także młyna, tartaku i piekarni. Związek Podhalan organizował kursy zawodowe „Warsztaty Kilimiarstwa - Kilim”, próbując kształcić dziewczęta w wytwarzaniu wyrobów rękodzielniczych o charakterze regionalnym.
Edukacja w Szaflarach
Mimo wzrostu liczby uczniów, w Szaflarach istniała nadal jednoklasowa szkoła ludowa. W 1925 roku Tadeusz Palczewski został jej stałym kierownikiem. W 1928 roku podniesiono jej stopień organizacyjny do czterech klas. W następstwie reformy Jędrzejewiczowskiej i ustawy z 1932 roku, szaflarska szkoła otrzymała II stopień, posiadając sześć klas, co oznaczało, że nie realizowała pełnego programu nauczania wymaganego do przyjęcia do szkoły średniej.
tags: #jerzy #zajaczkowski #biegly #pozar