Pożar jest zdarzeniem niosącym za sobą ogromne ryzyko dla życia i zdrowia ludzi, a także dla mienia. W kontekście osób bezdomnych, które często przebywają w opuszczonych budynkach lub prowizorycznych schronieniach, ryzyko nieumyślnego zaprószenia ognia wzrasta, prowadząc do poważnych konsekwencji prawnych i społecznych. Niniejszy artykuł analizuje odpowiedzialność karną za sprowadzenie pożaru oraz omawia realne przypadki i wyzwania interpretacyjne związane z tym przestępstwem.
Prawna kwalifikacja zdarzenia: Sprowadzenie zagrożenia powszechnego
Definicja przestępstwa z art. 163 Kodeksu karnego
W art. 163 Kodeksu karnego zostało określone przestępstwo sprowadzenia zdarzenia mającego postać pożaru, zawalenia się budowli, zalewu albo obsunięcia się ziemi, skał lub śniegu, eksplozji materiałów wybuchowych lub łatwopalnych, albo innego gwałtownego wyzwolenia energii, rozprzestrzeniania się substancji trujących, duszących lub parzących lub gwałtownego wyzwolenia energii jądrowej lub wyzwolenia promieniowania jonizującego, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób, albo mieniu w wielkich rozmiarach. Wprawdzie są to różnorodne zdarzenia, lecz ich wspólną cechą jest zdolność do wywołania zagrożenia powszechnego.
Wyliczenie zdarzeń jest wyczerpujące (numerus clausus), co oznacza, że wywołanie zagrożenia powszechnego w wyniku sprowadzenia innego zdarzenia niż wymienione nie wyczerpuje znamion tego przestępstwa.
Pojęcie „pożar” nie zostało zdefiniowane bezpośrednio w Kodeksie karnym, a w doktrynie i judykaturze jest różnie rozumiane:
- Ogień szerzący się siłą żywiołową, a w związku z tym, pożarem nie jest każdy ogień.
- Ogień o większej rozciągłości, zdolny zniszczyć ludzkie mienie i narazić na niebezpieczeństwo życie ludzkie.
- Ogień o wielkich rozmiarach, obejmujący z siłą żywiołową mienie ruchome i nieruchome.
- Wzniecenie ognia w takich warunkach, kiedy zachodzi możliwość rozpętania jego siły żywiołowej i przeniesienia jej na inne przedmioty.
- Samorzutne i niekontrolowane rozprzestrzenianie się ognia, powodujące straty materialne.
Dla bytu tego przestępstwa nie jest konieczne nastąpienie efektywnej szkody w mieniu w znacznych rozmiarach, bowiem art. 163 KK wymaga, aby zdarzenie groziło niebezpieczeństwem dla dóbr w tym przepisie wymienionych, o czym świadczy zwrot „zdarzenie, które zagraża”.
Typy przestępstwa i zamiar sprawcy
Przestępne sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego występuje w 4 typach:
- Umyślne sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego (art. 163 § 1 KK).
- Nieumyślne sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego (art. 163 § 2 KK).
- Kwalifikowany typ umyślnego sprowadzenia zdarzenia powszechnie niebezpiecznego (art. 163 § 3 KK), którego następstwem jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu.
- Kwalifikowany typ nieumyślnego sprowadzenia zdarzenia powszechnie niebezpiecznego (art. 163 § 4 KK), którego następstwem jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu.
Dla przyjęcia typu kwalifikowanego wystarczająca jest śmierć choćby jednej osoby. W przepisie mowa jest o śmierci człowieka i do znamienia tego nie odnosi się określenie „wiele”, które charakteryzuje osoby doznające uszczerbku na zdrowiu. Ciężkim uszczerbkiem są obrażenia ciała określone w art. 156 Kodeksu karnego.
Przestępstwo z art. 163 § 1 KK może być popełnione umyślnie, zarówno w formie zamiaru bezpośredniego (dolus directus), jak i zamiaru ewentualnego (dolus eventualis). Dla bytu umyślnego przestępstwa wystarcza, że oskarżony godził się na stworzenie takiej sytuacji, której zdarzenie grozi bezpieczeństwu wielu osób lub mieniu w wielkich rozmiarach, choćby przypuszczał, że zdarzenie nie nastąpi.
Sprawca umyślnego sprowadzenia zdarzenia powszechnie niebezpiecznego musi obejmować zamiarem wszystkie znamiona przestępstwa, a więc zarówno sprowadzenie samego zdarzenia, jak i zagrożenie dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach. Objęcie zamiarem także skutku w postaci zagrożenia dla wskazanych wyżej dóbr wynika z faktu, że decyduje ono o przestępności zdarzenia. Jednakże skutki te, podobnie jak samo zdarzenie, nie muszą być objęte zamiarem bezpośrednim, ale mogą być objęte zamiarami różnymi, np. sprowadzenie zdarzenia zamiarem bezpośrednim, a zagrożenia - zamiarem ewentualnym. O winie z art. 163 KK nie decyduje rozmiar wyrządzonej szkody, lecz spowodowanie pożaru (ognia) o cechach w tym przepisie wymienionych, co trafnie podkreślono w orzecznictwie.
Odpowiedzialność za naruszenie zasad ochrony przeciwpożarowej
Należy jednocześnie podnieść, że naruszenia zasad ochrony przeciwpożarowej mogą stanowić wykroczenie z art. 82 Kodeksu wykroczeń.
Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej, stosownie do obowiązków i zadań powierzonych w odniesieniu do budynku, obiektu budowlanego lub terenu, przejmuje - w całości lub w części - ich zarządca lub użytkownik, na podstawie zawartej umowy cywilnoprawnej ustanawiającej zarząd lub użytkowanie. W przypadku gdy umowa taka nie została zawarta, odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej spoczywa na faktycznie władającym budynkiem, obiektem budowlanym lub terenem.
Powyższe wynika z Obwieszczenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 lutego 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. 2024 poz. 28).
Studium przypadków i interpretacja pojęcia "pożar" w orzecznictwie
Tragiczne zdarzenia z udziałem osób bezdomnych
Zdarza się, że osoby bezdomne stają się ofiarami pożarów, które często są wynikiem nieumyślnego zaprószenia ognia, np. podczas prób ogrzania się. Tego typu incydenty podkreślają złożoność problemu i tragiczne konsekwencje społeczne.
W Tarnowie, powodem tragicznego pożaru, w którym zginęli bezdomni mężczyźni, było najprawdopodobniej nieumyślne zaprószenie ognia. W ogólnodostępnej toalecie odnaleziono zwłoki dwóch mężczyzn w wieku 41 i 45 lat, a w pobliżu ich zwłok znajdowało się, jak ustalono wstępnie, zarzewie ognia. Ustalono ponadto, że w drugiej toalecie, znajdującej się na piętrze kamienicy, było niewielkie urządzenie do grillowania. Pożar w trzech kamienicach przy ul. Wielkie Schody wybuchł nocą, paląc się na poddaszu, co doprowadziło do śmierci dwóch osób i naruszenia głównej konstrukcji budynków.
Podobnie w Jaworznie, w pożarze niezamieszkałego domu jednorodzinnego zginął 46-letni bezdomny, który prawdopodobnie nocował w opuszczonym budynku, a przyczyną pożaru mogło być zaprószenie ognia. Dokładne okoliczności tego zdarzenia wyjaśniają policjanci.
Wyzwania w kwalifikacji prawnej: Sprawa P.L.
Złożoność prawna pojęcia pożaru widoczna jest w sprawie P.L., uznanego przez sąd rejonowy za winnego wywołania pożaru na klatce schodowej bloku mieszkalnego poprzez podpalenie kartonów. Zakwalifikowano to jako przestępstwo z art. 163 Kodeksu karnego, polegające na spowodowaniu pożaru zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, za co grozi kara pozbawienia wolności od roku do lat 10. Sąd wymierzył mu karę roku i czterech miesięcy.
Sąd okręgowy oddalił apelację obrony, w której podniesiono zarzut błędnego zastosowania art. 163 KK. Według obrony P.L. nie wypełnił znamion spowodowania zagrożenia dla życia i zdrowia wielu osób (było ich dziewięć), a powstały ogień nie odpowiadał pojęciu pożaru opisanego w art. 163 KK.
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) złożył do Sądu Najwyższego (SN) kasację na korzyść skazanego, zarzucając obu sądom rażące naruszenie prawa karnego materialnego. W ocenie RPO zdarzenie spowodowane przez P.L. nie miało bowiem postaci „pożaru”, czyli ognia o wielkim zasięgu i gwałtownym rozprzestrzenianiu się, w rozumieniu tego przepisu. Pożar w rozumieniu art. 163 KK cechuje się wielkimi rozmiarami, trudnością jego opanowania, możliwością niekontrolowanego rozprzestrzenienia się. Aby był traktowany jako sprowadzenie katastrofy, pożar musi też grozić przerzuceniem się ognia na większą liczbę obiektów albo objęciem choć jednego obiektu znacznych rozmiarów.
Sąd Najwyższy w Izbie Karnej (sygn. akt III KK 103/18) w dniu 23 maja 2019 r. uwzględnił kasację, uchylając oba wyroki i zwracając sprawę do ponownego rozpoznania sądowi rejonowemu. Zdaniem RPO, w przypadku uznania kasacji, sąd rejonowy powinien rozważyć, czy zachowanie oskarżonego można oceniać jako usiłowanie dokonania przestępstwa z art. 163 KK, czy też jako przestępstwo z art. 288 KK (zniszczenie mienia).
Konsekwencje i środki karne
Jeżeli w wyniku przestępstwa powstała szkoda, sąd w razie skazania może orzec, na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej, obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości albo w części, lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art. 46 Kodeksu karnego).
W razie skazania za przestępstwo z art. 163 § 3 KK można orzec nawiązkę na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (zgodnie z art. 47 § 1 KK). Za przestępstwo z § 1 nawiązka jest możliwa tylko wówczas, gdy następstwem czynu jest ciężki uszczerbek na zdrowiu lub naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia.
Działania w przypadku pożaru i ewakuacja
W przypadku powstania pożaru, kluczowe jest natychmiastowe podjęcie odpowiednich działań, aby zminimalizować jego konsekwencje.
Procedury alarmowania i pierwsze działania
Po podaniu informacji o pożarze należy nie odkładać słuchawki do chwili potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia przez służby ratownicze. Należy przystąpić niezwłocznie, przy użyciu miejscowych środków gaśniczych, do gaszenia pożaru i niesienia pomocy osobom zagrożonym. W przypadku koniecznym należy przystąpić do ewakuacji ludzi i mienia.
Bezpieczna ewakuacja
Celem ewakuacji ludzi jest zapewnienie osobom szybkiego i bezpiecznego opuszczenia strefy zagrożonej lub objętej pożarem. Drogi i wyjścia ewakuacyjne oznakowane muszą być pożarniczymi tablicami informacyjnymi zgodnie z PN - 92/N - 01256/02 „Znaki Bezpieczeństwa - Ewakuacja”. Ewakuacją ludzi z części lub z całego obiektu zarządza kierujący akcją ratowniczo - gaśniczą.
W przypadku zaistnienia pożaru lub innego zagrożenia budynku lub jego części, osoby niebiorące udziału w akcji ratowniczej powinny opuścić strefę zagrożenia, podporządkowując się poleceniom ratowników (strażaków, pracowników służby zabezpieczenia obiektu).
W trakcie ewakuacji zabrania się dokonywania jakichkolwiek czynności mogących wywołać panikę, przechodzenia w kierunku przeciwnym do kierunku ewakuacji, zatrzymywania się lub tamowania ruchu w inny sposób. Panika może być przyczyną niepotrzebnych i tragicznych w skutkach wypadków w trakcie prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Dlatego prowadząc jakiekolwiek działania w przypadku powstania pożaru należy kierować się rozwagą w podejmowaniu decyzji.
Poza ewakuacją ludzi niejednokrotnie zachodzi konieczność ewakuacji mienia. Celem ewakuacji mienia jest zabezpieczenie cennych przedmiotów oraz ważnych dokumentów przed zniszczeniem lub uszkodzeniem w przypadku pożaru lub innego zagrożenia. Ewakuowane przedmioty i dokumenty należy umieszczać tak, aby nie były narażone na zniszczenie lub uszkodzenie. Działania ewakuacyjne muszą być prowadzone w sposób skoordynowany, nie powodujący utrudnień w innych działaniach.
