Sytuacja, w której przyszła mama ma kontakt z wirusem ospy wietrznej, zwłaszcza gdy choruje na nią dziecko w domu, wywołuje duży niepokój. Ospa wietrzna stanowi zagrożenie zarówno dla kobiety w ciąży, jak i dla rozwijającego się płodu lub noworodka. Warto wiedzieć, jak unikać zarażenia i co zrobić, gdy choroba pojawi się w konkretnym stadium ciąży.
Czym jest ospa wietrzna i jak się rozprzestrzenia?
Ospa wietrzna (łac. Varicella-Zoster Virus, VZV) to choroba wywołana przez wirusa ospy i półpaśca. Dotyczy zwykle dzieci i po przechorowaniu pozostawia trwałą odporność. Jeśli ktoś nie chorował na ospę w dzieciństwie, może zetknąć się z tym wirusem w dorosłości. Zachorowanie na ospę wietrzną w starszym wieku wiąże się z dużo cięższym przebiegiem choroby oraz zwiększonym ryzykiem powikłań, np. ciężkim zapaleniem płuc, zapaleniem mózgu, a nawet zgonem. Wirus Varicella Zoster przenosi się drogą kropelkową (osoba chora kaszle, kicha w naszej obecności), przez kontakt bezpośredni (dotyk), a także płody przez łożysko. Mniej powszechną drogą zakażenia jest ekspozycja na przedmioty, które zostały zanieczyszczone wirusem. Zakaźność sięga 90%, co oznacza, że współdomownicy statystycznie na około 90% zachorują, jeśli nie chorowali lub nie byli szczepieni.
Ospa zaraża na 2 dni przed wystąpieniem wysypki do momentu przyschnięcia (pokrycia strupem) ostatnich pęcherzyków, co zwykle trwa około 7 dni. Okres wylęgania choroby wynosi 10-21 dni.
Ospa wietrzna u dzieci i ochrona kokonowa
Jeśli dziecko miało kontakt z osobą chorą na ospę, a wcześniej nie chorowało i nie było szczepione, ważne jest szybkie działanie.
Ryzyko zarażenia i profilaktyka poekspozycyjna
Dla noworodków i niemowląt poniżej 9. miesiąca życia
Jeśli Twoje dziecko jest noworodkiem, sprawdź, czy Ty byłaś szczepiona lub przechorowałaś ospę. Jeśli tak, najpewniej przekazałaś przeciwciała przez łożysko i maluch nie zachoruje. W razie wątpliwości można u dziecka wykonać miano przeciwciał IgG, które pokażą, czy jest odpowiednia ochrona z okresu ciąży. Nie wykonuje się wówczas IgM, gdyż te przeciwciała mówią o obecnym zakażeniu i tuż po kontakcie będą ujemne. Jeśli dziecko ma dodatnie przeciwciała, Ty z pewnością również. Możesz też obserwować dziecko; jeśli pojawią się objawy, koniecznie trzeba zgłosić się do szpitala, ponieważ ospa w tym wieku przebiega bardzo ciężko. Karmienie piersią uodpornionej mamy nie chroni malucha przed zachorowaniem na ospę.
U niemowląt poniżej 9. miesiąca życia sytuacja jest niepewna. Ewentualne przeciwciała odmatczyne (przekazane w czasie ciąży przez łożysko) wygasają powoli po porodzie, zwykle do około 3. miesiąca życia dziecka. Jednocześnie u niemowląt przebieg ospy może być bardzo ciężki. Zaszczepić można dopiero po ukończonym 9. miesiącu życia. Należy pilnie obserwować dziecko i w razie wystąpienia objawów skontaktować się z lekarzem.
Dla dzieci powyżej 9. miesiąca życia
Jeśli dziecko ma powyżej 9 miesięcy i zostanie zaszczepione w ciągu 72 godzin (3 dni) od kontaktu (tzw. profilaktyka poekspozycyjna), istnieje bardzo duża szansa, że nie zachoruje, a jeśli zachoruje, to przebieg będzie znacznie łagodniejszy.
Ochrona kokonowa
Dziecka poniżej 9. miesiąca życia nie zaszczepimy. Jednak jeśli wszyscy wokół niego będą zaszczepieni, to ryzyko zachorowania niemowlaka jest mniejsze. Dlatego warto zaszczepić starsze rodzeństwo, siebie i męża przed porodem, jeśli nie chorowaliście. W ten sposób zbudujemy tzw. ochronę kokonową dla noworodka.
Ospa wietrzna w ciąży: Ryzyka, diagnostyka i postępowanie
Ospa w ciąży niesie ze sobą ryzyko zarówno dla matki, jak i dla dziecka. Ryzyko poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc, jest znacznie wyższe u kobiet ciężarnych - dotyczy około 10% zachorowań.
Dlaczego ospa w ciąży jest niebezpieczna?
Jeśli ani kobieta nie chorowała na ospę, ani nie była szczepiona, zakażenie wirusem może być niebezpieczne zarówno dla matki, jak i dla płodu. Wirus ospy wietrznej w ciąży wywołuje wiele powikłań dla matki i dziecka. Kobieta może być narażona na zapalenie płuc. Noworodkowa ospa wietrzna to poważny i potencjalnie zagrażający życiu stan, ponieważ zaraz po porodzie dzieci mają ograniczoną zdolność do zwalczania infekcji.
Ciąża: Przewodnik miesiąc po miesiącu | Animacja 3D
Postępowanie po kontakcie z chorym na ospę w ciąży
Jeśli jesteś w ciąży i miałaś kontakt z chorym na ospę (np. zachorowało Twoje dziecko):
- Sprawdź swoją Książeczkę Zdrowia Dziecka/Szczepień. Jeśli przechorowałaś ospę lub otrzymałaś 2 dawki szczepienia, najprawdopodobniej (choć nie na 100%, gdyż przeciwciała z czasem zanikają) jesteś uodporniona, więc nie zachorujesz i dziecko jest bezpieczne.
- Można zbadać miano przeciwciał przeciwko ospie w klasie IgG. Jeśli są odpowiednio wysokie, jesteś uodporniona. Obecność w organizmie przeciwciał IgG przeciwko VZV świadczy o przebytym zakażeniu lub szczepieniu.
- Jeśli stężenie przeciwciał nie ma odpowiedniego miana, istnieje ryzyko, że zachorujesz na ospę w ciąży, co może mieć negatywny wpływ na maleństwo. Koniecznie skontaktuj się ze swoim lekarzem.
Jeśli spotkanie z chorym było kilka dni temu (okres wylęgania 10-21 dni), nie zarażasz jeszcze innych i możesz spokojnie pójść do przychodni. Jeśli natomiast kontakt z chorym na ospę odbył się ponad tydzień temu, lepiej nie wybierać się do przychodni lub szpitala położniczego, aby nie zarazić innych kobiet w ciąży; najpierw dowiedz się telefonicznie, gdzie masz się udać.
Ryzyko dla płodu w zależności od trymestru ciąży
Kwestia, czy ospa jest groźna w ciąży, jest o wiele poważniejsza, gdy chodzi o zdrowie dziecka. Zakażenie wirusem VZV w ciąży może mieć różne konsekwencje w zależności od tygodnia ciąży:
- I trymestr: Pierwszy trymestr jest kluczowym okresem rozwoju płodu, kiedy formują się jego najważniejsze organy. Zakażenie ospą wietrzną w 1. trymestrze ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju tzw. zespołu ospy wrodzonej (ok. 6% noworodków, jeśli do zakażenia płodu przez łożysko doszło w tym okresie).
- II trymestr (szczególnie 13-20. tydzień): Zakażenie w tym okresie grozi również zespołem ospy wrodzonej, który charakteryzuje się objawami takimi jak małogłowie, niedorozwój kończyn, atrofia mózgu, małoocze, zaćma wrodzona, zapalenie tęczówki, niedorozwój móżdżku, wodogłowie, zwapnienia mózgu, ubytki skóry, zmiany skórne, opóźnienie wzrostu wewnątrzmacicznego płodu, zanik nerwu wzrokowego, zahamowanie rozwoju czuciowo-ruchowego, zaburzenia czynności zwieraczy. Dodatkowo może wystąpić półpasiec dziecięcy, jeśli zakażenie nastąpiło po 20. tygodniu.
- III trymestr: Zakażenie ospą w trzecim trymestrze ciąży wiąże się z niższym ryzykiem wad wrodzonych związanych z CVS, ponieważ większość kluczowych etapów rozwoju płodu już się zakończyła. Jednak im dalszy etap ciąży, tym przebieg ospy jest niestety cięższy dla matki, a także istnieje ryzyko neonatalnej ospy wietrznej u noworodka.
Śmiertelność dzieci z powodu ospy wrodzonej jest bardzo wysoka.
Ospa wietrzna w okresie okołoporodowym
Ospa wietrzna w ciąży w okresie okołoporodowym wiąże się często z wystąpieniem tej choroby także u noworodka. Najbardziej niebezpieczną sytuacją jest zachorowanie matki na 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po porodzie. Ospa wietrzna jest w tym okresie naprawdę groźna, ponieważ organizm matki nie zdąży przed porodem wytworzyć przeciwciał skierowanych przeciw wirusowi ospy, które w naturalny sposób zostałyby przekazane dziecku. To właśnie ze względu na brak tych przeciwciał, noworodek, u którego układ odpornościowy nie jest w pełni rozwinięty, ma wysokie ryzyko zarażenia i nie ma się czym bronić przed chorobotwórczym wirusem. Zakażenie wirusem ospy w ciąży wiąże się z dużym odsetkiem umieralności wśród noworodków.
Profilaktyka i leczenie ospy w ciąży
Profilaktyka przed ciążą
Kobiety planujące ciążę powinny sprawdzić swój status odpornościowy wobec ospy wietrznej. Najbardziej skuteczną profilaktyką jest szczepienie przeciwko ospie wietrznej. Jest ono zalecane dla kobiet, które nie przechodziły ospy wietrznej, ale planują ciążę. Niestety, szczepionka przeciwko ospie jest szczepionką tzw. żywą, a więc jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży.
Postępowanie po ekspozycji w ciąży
Jeśli ciężarna kobieta nie jest odporna na ospę wietrzną i doszło do kontaktu, podaje się jej immunoglobulinę przeciw ospie wietrznej (VZIG) w celu zapobiegania chorobie lub łagodzenia jej przebiegu. VZIG dostarcza natychmiastowe, ale tymczasowe przeciwciała przeciwko wirusowi Varicella Zoster, zwiększając odporność organizmu i pomagając w zwalczaniu ospy. VZIG zazwyczaj podaje się w formie iniekcji, najlepiej jak najszybciej po ekspozycji na wirusa. Jest skuteczna, jeśli zostanie podana w ciągu 96 godzin od kontaktu (maksymalnie do 10 dni). Wystąpienie objawów ospy wietrznej jest wskazaniem do szybkiego podania leku hamującego namnażanie się wirusa - acyklowiru. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej po wystąpieniu objawów. Leczenie ospy wietrznej w ciąży nie różni się znacznie od jego przebiegu u innych dorosłych.
Leczenie noworodka po zakażeniu okołoporodowym
Leczenie ospy w ciąży jest zależne od tego, kiedy doszło do zakażenia. Jeśli do zakażenia doszło 30-5 dni przed porodem, noworodkowi podaje się immunoglobulinę przeciw ospie wietrznej. Jeśli do zakażenia doszło tuż przed porodem (4 dni przed do 2 dni po porodzie), wtedy matce podaje się immunoglobulinę przeciw ospie wietrznej, a także bezpośrednio po porodzie noworodkowi. Bez podania immunoglobuliny po porodzie 30 procent noworodków umiera. Noworodek powinien otrzymać acyklowir, o ile wystąpią objawy zakażenia VZV.
Praktyczne wskazówki dla ciężarnej w kontakcie z ospą
Kontakt ciężarnej z ospą wietrzną najczęściej zachodzi w miejscach, gdzie ludzie przebywają w bliskiej odległości, co zwiększa ryzyko transmisji wirusa. Ciąża a ospa w domu to temat, który wywołuje niepokój przyszłych mam. Oznacza to oddzielne pomieszczenia do spania, unikanie bliskiego kontaktu i ograniczenie wspólnie spędzanego czasu. Częste mycie rąk, zwłaszcza po kontakcie z dzieckiem z ospą lub jego przedmiotami (np. zabawkami, pościelą), powinno stać się nawykiem kobiety w ciąży. Jeśli pojawią się problemy z oddychaniem, wysypka, wymioty, nudności, krwawienia z dróg rodnych, silne bóle głowy, należy bezzwłocznie udać się do lekarza po pomoc; konieczna jest hospitalizacja.
W przypadku, gdy kobieta w 37. tygodniu ciąży miała kontakt z dzieckiem chorym na ospę (np. przebywała w tym samym pomieszczeniu), a nie jest w 100% pewna, czy przechorowała ospę w dzieciństwie, dr med. zaleca szybkie wykonanie testu wykrywającego swoiste przeciwciała anty-VZV IgG. Ich obecność dowodzi przechorowania i odporności. Jeśli wynik testu będzie ujemny, zachorowanie jest możliwe. W III trymestrze ciąży ryzyko zakażenia wrodzonego wynosi poniżej 1%, ponieważ organogeneza już się zakończyła. Możliwy jest natomiast ciężki przebieg kliniczny ospy wietrznej u noworodka, gdyby matka zachorowała tuż przed porodem lub tuż po porodzie (+/- 5 dni od porodu). Na szczęście dysponujemy lekami przeciwwirusowymi na ospę wietrzną. Do 96 godzin po kontakcie (maksymalnie do 10 dni) można podać swoistą immunoglobulinę. Dostępny jest lek przeciwwirusowy, acyklowir, skutecznie hamujący mnożenie się wirusów VZV i łagodzący przebieg ospy wietrznej. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej po wystąpieniu objawów.
Podsumowanie i kluczowe rekomendacje
- Nie łudź się, że Twoje dziecko nigdy nie spotka ospy.
- Zaszczep dziecko, zanim w przedszkolu rozpoczną się zachorowania. Oszczędzi Ci to bardzo dużo stresu.
- Jeśli planujesz ciążę lub jesteś w ciąży - sprawdź odporność lub zaszczep osoby z otoczenia, żeby zbudować ochronę kokonową dla noworodka.
- W razie kontaktu z chorym można szybko zbadać poziom odporności lub, w określonych przypadkach, zastosować profilaktykę poekspozycyjną (np. VZIG).