Architektoniczne symbole Józefowa i Otwocka, znane jako świdermajery, od lat borykają się z problemem pożarów i brakiem należytej ochrony. W ciągu ostatniego tygodnia na terenie Józefowa doszło do spalenia dwóch budynków, przy ulicach 3 Maja i Lelewela, co ponownie zwróciło uwagę na pilną potrzebę zabezpieczenia tych unikatowych konstrukcji, zwłaszcza tych należących do prywatnych właścicieli.
Incydenty pożarowe w Józefowie
Pożar przy ulicy 3 Maja
Jeden z budynków, który spłonął przy ulicy 3 Maja, od 12 lat znajdował się w wojewódzkiej ewidencji zabytków, co podkreśla skalę utraty dziedzictwa. Sytuacja ta uwypukla problem zwłaszcza w obszarze nieruchomości prywatnych, gdzie to właściciele muszą należycie zabezpieczyć swoje obiekty.
Pożar budynku wielorodzinnego
Do kolejnego znaczącego zdarzenia doszło 23 kwietnia około godziny 17:00. Pożar wybuchł na balkonie jednego z mieszkań na drugim piętrze budynku wielorodzinnego i objął swoim zasięgiem osiem mieszkań zlokalizowanych na tej samej kondygnacji. Straż pożarna otrzymała zgłoszenie o godzinie 17:19. W akcji gaśniczej, trwającej do godziny 2:05 nad ranem, wzięło udział prawie 80 strażaków, w tym siedem jednostek spoza powiatu. W działania zaangażowano trzy podnośniki (Otwock, Warszawa, Wesoła), 14 jednostek ratowniczo-gaśniczych oraz cztery samochody operacyjne. Teren zabezpieczały Straż Miejska, Policja, dwa zespoły pogotowia ratunkowego oraz pogotowie gazowe i energetyczne, które odcięły dopływ gazu i prądu w przyległym budynku (po akcji zostały one przywrócone).
W związku ze zgłoszeniem policji o ponownie tlącym się pożarze (godzina 6:45), rozpoczęło się dogaszanie, które trwało przez trzy godziny. W trakcie akcji gaśniczej strażacy zmuszeni byli do wycinania dachu oraz zrywania podwieszonego sufitu. Dach został zabezpieczony plandekami przemysłowymi, a z mieszkań odpompowano wodę specjalnym odkurzaczem przemysłowym, aby zapobiec zalaniu lokali na niższych kondygnacjach. Budynek został wyłączony z eksploatacji.
Na miejscu zdarzenia byli przedstawiciele miasta: burmistrz Stanisław Kruszewski, kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej Elżbieta Turek oraz urzędnicy odpowiedzialni za gospodarkę nieruchomościami. Miasto zaoferowało poszkodowanym wynajęcie noclegu w hotelu w Józefowie, jednak żadna z ewakuowanych rodzin z tej pomocy nie skorzystała.
Pożar budynku drewnianego i murowanego
Inny tragiczny pożar miał miejsce w nocy z niedzieli na poniedziałek w Józefowie, gdzie paliły się jednocześnie dwa budynki - drewniany i murowany. Budynek drewniany spłonął niemal całkowicie. W momencie przybycia strażaków, był on już całkowicie objęty ogniem. W przypadku budynku murowanego pożar objął część dachu.
Przed przybyciem służb z budynku drewnianego ewakuowało się siedem osób. Z budynku murowanego strażacy ewakuowali trzy osoby. Jeden z mieszkańców budynku drewnianego został zabrany przez karetkę do szpitala z powodu poparzeń. Pożar był niezwykle intensywny, a jego przyczyną było rozszczelnienie butli gazowej. Strażakom udało się opanować rozprzestrzenianie ognia 30 minut po północy, a do około godziny czwartej rano trwały konieczne działania rozbiórkowe, przewietrzanie pomieszczeń i sprawdzanie pogorzeliska. Oprócz strażaków na miejscu zdarzenia działały również policja, pogotowie ratunkowe, energetyczne i gazowe. Drewniany budynek uległ całkowitemu zniszczeniu, a policjanci ustalają przyczyny pożaru.
Charakterystyka architektury świdermajerów
Świdermajer (lub styl nadświdrzański) to nazwa drewnianej architektury letniskowej, która powstawała na przełomie XIX i XX wieku na południowy wschód od Warszawy, wzdłuż Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej (Kolei Nadwiślańskiej). Styl ten łączy w sobie elementy tradycyjnego budownictwa mazowieckiego o lekkiej konstrukcji z bogato zdobionymi pawilonami, inspirowanymi warszawską Wystawą Rolno-Przemysłową z 1885 roku. Główna bryła budynku kształtowana była pod wpływem architektury szwajcarskiej, która zyskała popularność w Europie po wystawie światowej w Wiedniu w 1873 roku. Michał Elwiro Andriolli wzbogacił formę o werandy i przedsionki zaczerpnięte z architektury schronisk alpejskich i rosyjskich daczy.
Te domy charakteryzują się bogatymi zdobieniami, często z motywami roślinnymi, geometrycznymi lub inspirowanymi symboliką. Wzory na balustradach, okiennicach i szczytach tworzone były ręcznie w grubym drewnie, co świadczy o ogromnej pracy rzemieślników. Obecnie, w dobie frezarek sterowanych komputerowo (CNC), odtworzenie takiej pracy jest łatwiejsze, ale brakuje w niej oryginalnej, ludzkiej precyzji i charakteru.
Świdermajery były budowane w sposób umożliwiający łatwą wymianę uszkodzonych fragmentów, co świadczy o przewidywaniu, że drewno nie jest materiałem wiecznym. Konstrukcje te wykorzystywały zdrowe, suche, naturalnie sezonowane deski, co zapewniało ich trwałość. Dziś drewno często jest sezonowane sztucznie i krócej, co obniża jego odporność i żywotność.
Fenomen "Świderfajerów"
Termin „świderfajery” został wprowadzony przez prasę, w tym przez "Gazetę Stołeczną", aby opisać zjawisko częstych pożarów na linii otwockiej, trwających od co najmniej kilkunastu lat. Nazwę tę, łączącą słowa „Świder” (od rzeki) i „biedermeier” (styl architektoniczny), nadał Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu "Wycieczka do Świdra", a „fire” (ogień) trafnie oddaje ich tragiczny los. Widok płonącego świdermajera, prześwietlonego ogniem niczym na rentgenie, jest wstrząsający, a pożary te często zdarzają się nocą, pozostawiając po sobie jedynie pogorzeliska.
Strażacy szacują, że rocznie płonie około 15 domów w stylu świdermajer. Do tego dochodzi wiele rozbiórek, zarówno prywatnych, jak i prowadzonych przez zarządy gospodarowania nieruchomościami.
Przyczyny i konsekwencje pożarów
Sama konstrukcja tych domów jest w stu procentach organiczna: warstwy desek, wypełnienie w postaci igliwia sosnowego (tzw. "kolki"), wszystko to sprawia, że pali się jak zapałka, poza ceglaną podmurówką. Często jednak widać, że pożar miał „pomocników” - na miejscu zdarzeń znajdowano butle gazowe, opony, a niekiedy wskazywano na celowe podłożenie ognia.
Jedną z głównych przyczyn pożarów są podpalenia. Po ponad stu latach świdermajery są często mniej warte niż działki, na których stoją. Posiadanie takiego domu bywa obciążeniem, a jego brak - zyskiem. Choć drewniana architektura na linii otwockiej dopiero w ostatnich latach zyskuje uznanie, problem podpaleń związanych z wartością gruntów pozostaje aktualny.
Pożary świdermajerów to nie tylko strata materialna, ale także utrata unikatowej architektury, pamięci o jej twórcach i ich spuściźnie. Każde zniszczenie to fragment historii, który bezpowrotnie znika.
Wyzwania w zachowaniu dziedzictwa
Urzędnicy z Józefowa i Otwocka otwarcie przyznają, że nie są w stanie całkowicie zatrzymać procesu rozbiórek i zniszczeń. Przewiduje się dalsze rozbiórki, które mogą objąć znaczną część zasobu miejskiego - od kilkudziesięciu do nawet dwustu domów. Niemniej jednak, nadzieją dla tej architektury jest znaczna liczba domów znajdujących się w rękach prywatnych właścicieli. To na nich spoczywa dziś ciężar utrzymania i rewitalizacji tych budynków.
Systemowe próby ratowania świdermajerów są nieliczne. Większość rewitalizacji to dzieła prywatnych osób, które etapami remontują swoje drewniane domy. Nie zawsze są to spektakularne realizacje, ale każda taka inicjatywa jest potrzebna. Z czasem rynek nieruchomości może stać się ratunkiem dla drewnianych domów, a nie ich przekleństwem. Deweloperzy, odkupując stare wille i dzieląc je na mieszkania, czy przeznaczając na cele komercyjne, takie jak wynajem krótkoterminowy lub mieszkania dla seniorów, mogą przyczynić się do ich ocalenia. Przykłady willi Saturn w Józefowie czy Albinów w Otwocku pokazują, że takie podejście może znaleźć nabywców.
Historyczny kontekst i zmiana postrzegania
Rozwój kultury wypoczynku na linii otwockiej, która przyciągała warszawiaków na letniska, zakończył się tragicznie w wyniku II wojny światowej i Holokaustu, co doprowadziło do wymordowania twórców, właścicieli i gości, w dużej mierze Żydów. Po wojnie, ustawa kwaterunkowa z 1948 roku była gwoździem do trumny dla świdermajerów. Ruch letniskowy funkcjonował jeszcze do lat 60. i 70. XX wieku, ale była to już turystyka indywidualna, daleka od dawnego rozmachu.
Dopiero w ostatnich latach te domy zaczynają budzić wzruszenie i chęć zaangażowania w ich los. Wcześniej, w czasach PRL, drewniane domy bywały przedmiotem wstydu, a ich mieszkańcy czuli się gorsi. Dziś wiele osób marzy o posiadaniu skrzypiącego domu z werandą, a właściciele świdermajerów zachwycają się zapachem drewna i żywicy wydzielającej się z wiekowych framug.
Otwock przed II wojną światową był jednym z trzech najważniejszych uzdrowisk w Europie, cenionym za doskonałe właściwości klimatyczne. Przyjmował tysiące pensjonariuszy, a także osoby szukające ukojenia w chorobach płucnych. To letnisko było dostępne dla zwykłych ludzi, w tym Żydów z Warszawy, którzy uciekali od ciasnych kamienic w poszukiwaniu wytchnienia.
Utrata tożsamości i wiedzy
Znikające świdermajery to nie tylko utrata budynków i historii ich twórców, ale także wiedzy o drewnie i specjalistycznego języka związanego z tym materiałem. Współczesne społeczeństwo oddaliło się od rzemiosła i materiałów naturalnych, co sprawia, że wiele dawnych terminów i technik jest dziś niezrozumiałych i trudnych do odnalezienia.
Świdermajery stanowią tożsamość tej okolicy, są wyjątkową "pocztówką z przeszłości" i nieustannym źródłem inspiracji. Ich pierwotny zamysł polegał na byciu egzotycznymi, przyciągającymi i wtopionymi w leśne otoczenie. Gdyby te oryginalne budynki zniknęły całkowicie, zostałby jedynie "retromarketing" - dawne letniskowe motywy wplatane w miejską tkankę, takie jak tabliczki z nazwami ulic czy drewniane balustrady w nowych blokach, co byłoby karykaturą prawdziwego klimatu linii otwockiej.
Obecny krajobraz świdermajerów to mieszanka ruin, domów obitych paździerzem i zalanych papą, przetworzonych konstrukcji z balustradami wyciętymi w CNC, a także "domów-klonów", czyli neo-świdermajerów zbudowanych w nowych technologiach. Aby zachować autentyczność, kluczowe jest utrzymanie oryginalnych domów, takich jak Frankówka czy Górewicz.
Wnętrza i układ amfiladowy
Wnętrza przedwojennych świdermajerów były zazwyczaj skromne: metalowe, skrzypiące łóżka z zapadniętym materacem, mały stolik z krzesełkiem, tremo (szafka z lustrem), pod łóżkiem nocnik, a na stoliku misa do mycia rąk z dzbankiem i ręcznikiem. Wiele z tych domów miało układ amfiladowy na parterze, co pozwalało na obejście całego domu dookoła. Dziś, ze względu na prywatny charakter nieruchomości, dostęp do wnętrz jest utrudniony, co dodatkowo utrudnia pełne poznanie tego dziedzictwa.