Zarówno na gruncie ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, jak i obowiązującej od niedawna ustawy z 17 grudnia 2021 r. o OSP, pojawiają się wątpliwości na temat tego, w jakim zakresie gmina może wspierać strażaków ochotników. Niestety, precyzyjność prawa pozostawia wiele do życzenia. Problemy związane z finansowaniem z budżetu gminy, w tym funduszu sołeckiego, działalności jednostek ochotniczych straży pożarnych, to od lat istna kopalnia kontrowersji.
Niniejszy artykuł stanowi próbę wskazania najistotniejszych tendencji oraz stanowisk organów nadzoru finansowego nad samorządem gminnym w zakresie zadań dotyczących ochrony przeciwpożarowej, a ściślej finansowania przez gminy ochotniczego pożarnictwa.
Zadania własne gminy w zakresie ochrony przeciwpożarowej
Sprawy porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego, są wymienione wprost wśród zadań gminy w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Zadania te konkretyzują podstawowy cel, do realizacji którego została powołana gmina - zaspokajanie potrzeb wspólnoty gminnej.
W ocenie WSA w Poznaniu, katalog zadań własnych gmin w ustawie o samorządzie gminnym ma charakter przykładowy, jednak wyznacza on kierunek interpretacyjny dla działań podejmowanych przez samorządy.
Ewolucja stanu prawnego: od ochrony przeciwpożarowej do ustawy o OSP
Poprzedni stan prawny, oparty na ustawie o ochronie przeciwpożarowej, nakładał na gminę obowiązek ponoszenia kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP. Gmina miała również obowiązek:
- bezpłatnego umundurowania członków OSP;
- ubezpieczenia członków OSP i młodzieżowej drużyny pożarniczej;
- ponoszenia kosztów okresowych badań lekarskich.
Obecnie funkcjonowanie ochotniczych straży pożarnych reguluje ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Art. 10 ust. 1 tej ustawy potwierdza dotychczasowe kategorie finansowania, zobowiązując gminę do zapewnienia OSP obiektów, terenów, pojazdów, sprzętu specjalistycznego, środków ochrony indywidualnej oraz umundurowania.
Kontrowersje wokół wydatków budżetowych
W praktyce orzeczniczej Regionalnych Izb Obrachunkowych (RIO) wykształciły się zróżnicowane stanowiska:
| Przedmiot wydatku | Dopuszczalność finansowania z budżetu gminy | Uzasadnienie/Uwagi |
|---|---|---|
| Umundurowanie galowe | Dopuszczalne | Mieści się w ustawowym obowiązku umundurowania strażaków. |
| Remonty remiz (np. drzwi garażowe) | Dopuszczalne | Związane z utrzymaniem gotowości bojowej jednostki. |
| Zakup sztandaru | Niedopuszczalne | Nie mieści się w katalogu kosztów utrzymania OSP. |
| Posiłki podczas uroczystości | Niedopuszczalne | Wykracza poza ramy kosztów funkcjonowania jednostki. |
Źródła finansowania rozwoju jednostek OSP
Oprócz środków z budżetu gminy i funduszu sołeckiego, jednostki mogą korzystać z wielu innych źródeł zewnętrznych:
- Fundusze Unijne: Wsparcie w ramach programów regionalnych (np. Fundusze Europejskie dla Wielkopolski) na doposażenie w nowoczesny sprzęt ratujący życie.
- Dotacje celowe z budżetu państwa: Dla jednostek w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG) oraz poza nim, na zapewnienie gotowości bojowej.
- Programy środowiskowe: Współpraca z NFOŚiGW i WFOŚiGW w zakresie zakupu sprzętu (tzw. program „Mały Strażak”).
- Budżet partycypacyjny (obywatelski): Proces, w którym mieszkańcy decydują o zakupie sprzętu czy modernizacji remiz.
- Programy grantowe: Inicjatywy typu „ORLEN dla Strażaków” czy granty od fundacji (np. Fundacja PZU, Polskie Sieci Elektroenergetyczne).
- Agencja Mienia Wojskowego: Oferta sprzętu dla jednostek OSP.
Cykl szkoleń z zakresu rozwoju aplikacji AFG na rok fiskalny 2024 – podstawy dotacji na pomoc strażakom
Warto pamiętać, że gmina Augustów oraz inne samorządy skutecznie pozyskują dotacje celowe z budżetu państwa, np. na odtworzenie zużytego sprzętu wykorzystywanego w trakcie akcji ratowniczych na terenach chronionych. Kluczem do sukcesu jest rzetelne sporządzenie wniosku, który musi być zgodny z przeznaczeniem określonym w obowiązujących przepisach prawa.