Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) to fundament sprawnego i odpowiedzialnego funkcjonowania każdej organizacji, w tym również Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP). Pracodawcy nie wolno dopuścić pracownika do pracy, do której wykonywania nie posiada on wymaganych kwalifikacji lub potrzebnych umiejętności, a także dostatecznej znajomości przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca jest zobowiązany zapewnić nowo zatrudnionemu pracownikowi szkolenie w zakresie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy zawartych w Kodeksie pracy, a także zapoznać go z zasadami BHP dotyczącymi wykonywanych przez niego zadań wynikających z powierzonego mu stanowiska.
Szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy powinny odbywać się w godzinach pracy i na koszt pracodawcy. Szkolenie wstępne powinno odbyć się przed dopuszczeniem pracownika do pracy, dlatego powinno rozpocząć się w pierwszym dniu pracy. Należy jednak pamiętać, że szkolenie pracownika przed dopuszczeniem do pracy nie jest wymagane jedynie w sytuacji, gdy podejmuje on pracę na tym samym stanowisku, które zajmował u danego pracodawcy bezpośrednio przed nawiązaniem z tym pracodawcą kolejnej umowy o pracę. Kilkudniowa przerwa w zatrudnieniu powoduje konieczność ponownego przeprowadzenia szkolenia. Termin "bezpośrednio" oznacza, że praca u nowego pracodawcy ma być podjęta natychmiast, zaraz lub z dnia na dzień. Zasadniczo jest to kolejny dzień po ustaniu poprzedniego zatrudnienia lub pierwszy dzień po ewentualnej przerwie świątecznej czy wynikającej z dni wolnych od pracy.
Zakres Szkolenia Wstępnego BHP
Szczegółowy zakres i zasady przeprowadzania szkoleń BHP określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Szkolenie wstępne składa się z dwóch głównych części: instruktażu ogólnego i instruktażu stanowiskowego.
Instruktaż Ogólny
Instruktaż ogólny przechodzą wszyscy nowo zatrudnieni pracownicy, także studenci na praktykach i uczniowie zatrudnieni w celu praktycznej nauki zawodu przed dopuszczeniem ich do pracy. Jego celem jest zapoznanie uczestników z podstawowymi przepisami z zakresu BHP o charakterze ogólnym (zawartymi w Kodeksie pracy, w układach zbiorowych pracy lub w regulaminach pracy), a także z przepisami obowiązującymi w danym zakładzie pracy oraz z zasadami udzielania pierwszej pomocy w razie wypadku. Instruktaż ogólny prowadzi pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy lub osoba wykonująca u pracodawcy zadania tej służby albo pracownik wyznaczony przez pracodawcę posiadający wiedzę i umiejętności zapewniające właściwą realizację programu instruktażu. Ramowy program instruktażu ogólnego przewiduje dla wszystkich pracowników minimalny czas trwania na poziomie 3 godzin lekcyjnych (po 45 minut), podzielonych na 11 tematów.
Instruktaż Stanowiskowy
Instruktaż stanowiskowy jest wymagany wobec pracowników nowo zatrudnionych lub przenoszonych na inne stanowiska. Osobą odpowiedzialną za przeprowadzenie instruktażu stanowiskowego jest pracodawca lub wyznaczona przez niego osoba kierująca pracownikami. Zarówno pracodawca, jak i przełożony muszą posiadać stosowne kwalifikacje i doświadczenie zawodowe, a także mieć ukończone szkolenie z zakresu metod prowadzenia instruktażu stanowiskowego. Długość instruktażu stanowiskowego jest uzależniona od rodzaju wykonywanej pracy oraz zagrożeń występujących na stanowisku, na którym pracownik ma zostać zatrudniony; przeważnie wynosi od 2 do 8 godzin lekcyjnych. Dłuższe instruktaże stanowiskowe będą w praktyce występować wobec pracowników wykonujących pracę w narażeniu na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych, zatrudnionych na stanowiskach robotniczych.
Karta Szkolenia Wstępnego BHP - Dokumentacja i Wymogi
Karta szkolenia wstępnego BHP to oficjalny dokument, który potwierdza, że pracownik odbył obowiązkowe szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Prawidłowo wypełniony druk służy jako dowód przeprowadzenia szkolenia i jest niezbędny w przypadku ewentualnej kontroli Państwowej Inspekcji Pracy. Obowiązek prowadzenia karty szkolenia wstępnego BHP wynika z Rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Znaczenie tego dokumentu wykracza poza zwykłą formalność.
Elementy Karty Szkolenia Wstępnego
Prawidłowo sporządzona karta szkolenia wstępnego w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy powinna zawierać szereg obowiązkowych elementów. Załącznik numer 2 do rozporządzenia w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy określa zakres i zasady przeprowadzania szkoleń BHP oraz wzór karty szkolenia wstępnego BHP. Zawiera ona takie informacje jak:
- nazwa pracodawcy,
- imię i nazwisko pracownika odbywającego szkolenie,
- informacje dotyczące instruktażu ogólnego (między innymi: datę i imię i nazwisko osoby przeprowadzającej instruktaż),
- dane dotyczące instruktażu stanowiskowego (m.in. nazwę stanowiska, datę oraz dane osoby, która go przeprowadziła).
W karcie szkolenia wstępnego BHP należy uwzględnić szczegółowe informacje dotyczące programu szkolenia, który obejmuje zarówno instruktaż ogólny, jak i stanowiskowy. Z kolei instruktaż stanowiskowy skupia się na specyficznych zagrożeniach związanych z konkretnym stanowiskiem oraz metodach bezpiecznego wykonywania powierzonych zadań.
Wypełnianie i Podpisy
Choć ostateczna odpowiedzialność za poprawne wypełnienie karty szkolenia wstępnego BHP leży po stronie pracodawcy, w rzeczywistości jest to proces angażujący kilku uczestników. Na kolejnych etapach karta druku szkolenia wstępnego BHP jest sukcesywnie uzupełniana przez osoby prowadzące poszczególne części szkolenia. Instruktaż ogólny przeprowadzany jest przez specjalistę ds. BHP, który wpisuje datę i składa swój podpis. Analogicznie postępuje osoba prowadząca instruktaż stanowiskowy. Warto pamiętać, że każda część instruktażu powinna być potwierdzona podpisem osoby prowadzącej oraz pracownika odbywającego szkolenie. Ważne jest, aby pracownik podpisał się w odpowiednich miejscach, ponieważ stanowi to potwierdzenie odbycia instruktażu i zapoznania się z przepisami oraz zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczącymi wykonywanych prac.
Część dotycząca instruktażu stanowiskowego jest wypełniana przez przełożonego i/lub inne kompetentne osoby, które mogą pracownika zapoznać z zagrożeniami na stanowisku pracy. Wypełniane są takie dane jak: stanowisko pracy, daty szkolenia, imię i nazwisko osoby przeprowadzającej szkolenie. W kolejnym akapicie wpisujemy imię i nazwisko pracownika oraz ponownie stanowisko. Część ta jest wypełniana także w przypadku zmiany stanowiska pracy pracownika.
Zmiany w Wzorze Karty i Przechowywanie
W 2019 roku karta szkolenia wstępnego BHP uległa zmianie. Zmiany są wprawdzie delikatne, jednakże należy korzystać z najnowszej wersji karty szkolenia wstępnego. Nowy dokument stanowi Załącznik nr 1 do Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 maja 2019 r. Karta szkolenia wstępnego powinna być przechowywana w aktach pracowniczych. W razie jakichkolwiek wątpliwości dotyczących wypełniania karty szkolenia należy skontaktować się z osobą odpowiedzialną za BHP w firmie.
Szkolenia BHP dla Strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Wraz z wejściem w życie Ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych z dnia 17 grudnia 2021 r. (Dz.U. 2023 poz. 194 ze zm.), system szkolenia druhów zyskał nowy, uporządkowany wymiar. Strażacy ochotnicy podejmują działania w warunkach ekstremalnych - z ogniem, dymem, wysokim napięciem, zagrożeniami chemicznymi i fizycznymi. Bez właściwego przygotowania nawet rutynowe czynności mogą prowadzić do tragicznych wypadków. Dlatego ustawodawca wprost wskazał, że zasady bezpieczeństwa i higieny służby obowiązujące w PSP należy odpowiednio stosować także wobec strażaków OSP (art. 26 Ustawy o OSP).
Aktualnie obowiązującym rozporządzeniem wydanym na podstawie art. 29a ust. 2 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 1969 ze zm.) jest rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1729). W myśl tego rozporządzenia oraz art. 26 ustawy o OSP, odpowiednie stosowanie przepisów oznacza, że strażacy OSP również podlegają wymogom szkoleń z zakresu bezpieczeństwa.
Terminologia: BHS a BHP
W kontekście strażaków OSP, często zamiast określenia bezpieczeństwo i higiena służby (BHS) używane jest określenie BHP. Jest to podyktowane faktem, że skrót BHP odpowiada semantycznie określeniu powszechnie używanemu w stosunku do pracowników (bezpieczeństwo i higiena pracy), mimo że w przypadku strażaków ratowników OSP nie mamy do czynienia ze służbą (jak w przypadku funkcjonariuszy PSP) ani ze stosunkiem pracy. Skrót BHP jest powszechnie stosowany i wszystkim kojarzy się z zasadami bezpieczeństwa przy wykonywaniu zadań.
Programy Szkoleń dla OSP
Komendant Główny PSP wydał dwa programy szkoleń, które zatwierdzone zostały przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Jeden to program szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP, a drugi to program, dotyczący szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dla strażaków OSP. Punkt II.1.3. programu szkolenia z zakresu BHP dla strażaków OSP stanowi, że szkolenie realizuje się jako pierwszy element szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP. Programy szkoleń strażaków ratowników OSP opracowane przez Komendanta Głównego PSP, a które zatwierdzone zostały przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, publikowane są na stronie internetowej Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej.
Obowiązek Szkoleń Okresowych i Ich Finansowanie
Przed wejściem w życie Ustawy o OSP, strażacy ratownicy OSP nie mieli obowiązku przechodzenia okresowych szkoleń z zakresu BHP. W ramach odbywanych przez nich szkoleń i ćwiczeń nabywali oni wiedzę, w tym z zakresu BHP, ale nie odbywało się to w postaci szkoleń obejmujących wyłącznie tematykę BHP. Obecnie, rozporządzenie dzieli szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby na dwa rodzaje, tj. szkolenia wstępne i okresowe. Zgodnie z § 22 ust. 1 i 3 szkolenie okresowe BHP strażaka jest organizowane nie rzadziej niż raz na 3 lata w formie seminarium lub instruktażu, z tym że pierwsze szkolenie okresowe BHP przeprowadza się w okresie do 12 miesięcy od dnia ukończenia przez strażaka szkolenia wstępnego w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby.
Jak wynika z art. 10 ust. 1 pkt 1a Ustawy o OSP, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym finansowanie szkoleń innych niż wskazane w art. 11 ust. 1 i 2 ustawy. Na gminie ciąży zatem obowiązek finansowania szkoleń BHP strażaków ratowników OSP. Przez wzgląd na odpowiednie stosowanie przepisów rozporządzenia w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej względem strażaków ratowników OSP oraz zaliczenie ochrony przeciwpożarowej do zadań własnych gminy wraz z nałożeniem obowiązku finansowania przez gminę szkoleń wynikającym z art. 10 ust. 1 pkt 1a Ustawy o OSP, można wywieść wniosek, że istnieje obowiązek gminy także w zakresie organizowania szkoleń okresowych z zakresu BHP (a przynajmniej wymuszania środkami prawnymi, jakimi gmina dysponuje, organizowanie tych szkoleń). Należy stwierdzić, że na gruncie obowiązującej ustawy o ochotniczych strażach pożarnych problematyka szkoleń okresowych w zakresie BHP strażaków ratowników OSP została sformułowana w sposób wywołujący szereg wątpliwości interpretacyjnych.
Kluczowe Zasady Bezpieczeństwa dla Strażaków OSP
Szkolenie nie kończy się tylko zdobyciem wiedzy - ten etap ma charakter praktyczny. Poniżej przedstawiono kluczowe zasady bezpieczeństwa, które strażacy OSP powinni zawsze stosować:
- Środki Ochrony Indywidualnej: Stosuj odpowiednie środki ochrony indywidualnej. Zwróć uwagę na ich właściwe założenie. Zawsze zapinaj pasek podbródkowy hełmu. Używaj sprzętu o odpowiednim rozmiarze. Stosuj trudno palną bieliznę.
- Transport: Zapinaj pasy bezpieczeństwa. Nie wyskakuj z pojazdu. Wysiadając na drodze, wysiadaj od strony pobocza. Umocuj sprzęt przewożony w kabinie. Podczas dojazdu skup się i pomyśl, co może być Ci potrzebne, przejdź np. w myślach scenariusz działań.
- Miejsce Działań: Zabezpiecz i oznakuj teren działania. Zadbaj o swoją widoczność, w razie potrzeby załóż kamizelkę odblaskową. Odsuń osoby postronne.
- Sprzęt: Poznaj bazę techniczną Twojej jednostki. Nie używaj uszkodzonego i niesprawnego sprzętu. Dobieraj sprzęt do charakteru działań.
- Drogi Oddechowe: Używaj sprzętu ochrony dróg oddechowych. Nie naruszaj rezerwy powietrza - nie pracuj „na gwizdku”.
- Praca na Wysokości: Pracując na wysokości, używaj sprzętu chroniącego przed upadkiem. Zadbaj o właściwe używanie drabin. Zabezpiecz sprzęt, którego używasz.
- Łączność i Komunikacja: Stosuj środki komunikacji radiowej. Naucz się obsługi radiotelefonu i skutecznej komunikacji. Bądź w kontakcie z innymi strażakami.
- Profilaktyka Zdrowotna: Czyść i dezynfekuj środki ochrony indywidualnej. Stosuj rękawiczki nitrylowe. Zadbaj o profilaktykę antynowotworową.
Zachęcamy do pobrania i umieszczenia tej checklisty w remizie lub w wozie bojowym, aby zawsze mieć pod ręką najważniejsze zasady bezpieczeństwa.