Karta Wywiadu Lekarskiego i Badania Medyczne Strażaków

Służba w straży pożarnej, zarówno w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), jak i Państwowej Straży Pożarnej (PSP), wiąże się z wysokimi wymaganiami fizycznymi i psychicznymi. Aby zapewnić bezpieczeństwo zarówno strażakom, jak i osobom poszkodowanym, kandydaci oraz czynni strażacy muszą przechodzić regularne badania lekarskie oraz stosować się do określonych procedur wywiadu medycznego podczas akcji ratowniczych. Poniższa artykuł szczegółowo omawia te aspekty.

Podstawy Prawne Badań Lekarskich Strażaków

Wymogi Prawne dla Strażaków OSP

Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, bezpłatne badania lekarskie są obowiązkowe. Tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres przeprowadzania tych badań określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej.

Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata. Podstawą do badania jest skierowanie wydane przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej. Skierowanie to jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP również przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Kto Może Przeprowadzać Badania Lekarskie?

Zgodnie z art. 10 ust. 5 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Mowa tu o rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.

Lekarze mogący przeprowadzać te badania to ci, którzy spełniają wymagania kwalifikacyjne umożliwiające wykonywanie badań profilaktycznych i są wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Lekarz wpisany do rejestru otrzymuje zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu.

W ramach przeprowadzanych badań lekarskich, lekarz może poszerzyć ich zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, w zależności od wskazań. Mogą to być badania otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne, dermatologiczne, alergologiczne lub psychologiczne, a także badania dodatkowe, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP lub kandydata.

Badania Kwalifikacyjne do Państwowej Straży Pożarnej (PSP)

Kandydaci do Państwowej Straży Pożarnej (PSP), po uzyskaniu najwyższej liczby punktów w procesie rekrutacji, kierowani są na badania lekarskie. Komisje te oceniają zdolność fizyczną i psychiczną kandydatów do pełnienia służby w PSP, opierając się na przepisach zawartych w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 października 2018 r.

Podczas badań komisja zwraca szczególną uwagę na schorzenia i ułomności, które mogą wpływać na bezpieczeństwo i efektywność służby strażaka. Do dyskwalifikujących schorzeń należą m.in.:

• Choroby serca i układu krążenia (np. poważne arytmie, niewydolność serca, nadciśnienie tętnicze niepoddające się leczeniu).
• Choroby układu oddechowego (np. ciężka astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc).
• Choroby układu ruchu (np. znaczne wady kręgosłupa, ograniczenia ruchomości stawów, które uniemożliwiają wykonywanie zadań).
• Urazy lub choroby neurologiczne (np. padaczka, poważne zaburzenia równowagi).

Kandydaci muszą być przygotowani na serię badań specjalistycznych. Do lekarzy, których trzeba zaliczyć, należą:

• Ortopeda
• Chirurg
• Okulista (badania: czytanie tabliczek, książeczka z rozmazanymi liczbami, badanie dna oka)
• Dermatolog
• Psychiatra (orzeka zdolność na podstawie opinii psychologów i testów)
• Laryngolog
• Neurolog
• Internista (dopiero po skompletowaniu pieczątek od specjalistów)

Wymagane badania to również:

• Podstawowe wyniki z krwi i moczu
• Dodatkowo WZW i HIV
• Spirometria
• RTG klatki piersiowej
• EKG

Ważne jest, aby być szczerym wobec lekarzy. Jeżeli kandydat twierdzi, że nie miał żadnych zabiegów ani operacji, a blizny na ciele mówią co innego, lekarze mogą zakwestionować jego wiarygodność. W przypadku chorób takich jak przepuklina w lędźwiowej części kręgosłupa, jeśli ortopeda ją dostrzeże i kandydat wcześniej nie zgłaszał, może to skutkować orzeczeniem o niezdolności.

Podwyższone ciśnienie krwi, zwłaszcza wynikające ze stresu, jest często spotykane. Lekarz internista oceni, czy jest to stan przejściowy, czy faktycznie kwalifikuje do orzeczenia "niezdolny". Kategoria zdrowia w książeczce wojskowej, zwłaszcza kategoria "D" (niezdolny do służby wojskowej), jest sprawdzana na etapie składania papierów do naboru, a nie na samej komisji lekarskiej, ale może mieć wpływ na decyzję.

Zaświadczenia o Zdolności do Testów Sprawności Fizycznej

Wymogi i Wystawianie Zaświadczeń

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 grudnia 2015 roku w sprawie postępowania kwalifikacyjnego w stosunku do kandydatów ubiegających się o przyjęcie do służby w Państwowej Straży Pożarnej, kandydat przystępuje do testu sprawności fizycznej po okazaniu Zaświadczenia Lekarskiego o braku przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania ćwiczeń fizycznych.

Takie zaświadczenie musi być wystawione nie wcześniej niż 30 dni przed dniem przystąpienia do testu sprawnościowego. Może je wydać lekarz podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), lekarz rodzinny lub internista, ponieważ nie wymaga się szczególnych uprawnień do jego wydania. Ćwiczenia fizyczne składające się na test sprawności fizycznej nie mają charakteru ćwiczeń sportowych ani wyczynowych, dlatego przepisy nie wprowadzają wymogu specjalistycznej kwalifikacji lekarza. Zaświadczenie to jest wydawane na życzenie świadczeniobiorcy i jest przez niego finansowane, gdyż nie jest związane z okolicznościami finansowanymi ze środków publicznych.

Dlaczego Lekarze Odmawiają?

W praktyce często zdarza się, że lekarze rodzinni odmawiają wystawienia takiego zaświadczenia, argumentując, że tym zajmuje się lekarz medycyny sportowej lub medycyny pracy. Odmowa wynika z niechęci do brania na siebie odpowiedzialności za sformułowanie „zdolny do wykonywania ćwiczeń fizycznych, brak przeciwwskazań zdrowotnych” bez szczegółowych badań, obawiając się ryzyka np. zawału serca kandydata podczas testów.

Aby uzyskać takie zaświadczenie, najlepiej jest wykonać telefon do przychodni i zapytać o możliwość jego wystawienia. Zaświadczenie powinno mieć umocowanie w badaniach lekarskich, takich jak EKG, badanie krwi, wywiad i badanie ciśnienia, dlatego kandydat często będzie zobligowany do ich wykonania.

Wywiad Medyczny w Działaniach Ratowniczych (SAMPLE)

Wywiad ratowniczy jest czynnością mającą na celu zebranie najważniejszych informacji o stanie poszkodowanego oraz ustalenie przyczyn i faktów związanych ze zdarzeniem. Wywiad nie może opóźniać podjęcia skutecznych działań ratunkowych.

Cel i Zasady Wywiadu Ratowniczego

Wywiad ratowniczy SAMPLE należy prowadzić w sytuacji, gdy poszkodowany jest przytomny, służby ratunkowe zostały wezwane, a poszkodowany został zabezpieczony. Wówczas jest czas na swobodną rozmowę. Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny, w pierwszej kolejności należy zadbać o zabezpieczenie podstawowych funkcji życiowych lub resuscytację, a wywiad od świadków zdarzenia można zebrać później.

Wywiad SAMPLE należy prowadzić metodycznie, zadając poszkodowanemu zrozumiałe pytania. Warto notować sobie odpowiedzi, by móc je w zwięzłej formie przekazać Zespołowi Ratownictwa Medycznego. Wywiad SAMPLE jest rozbudowany i może zająć trochę czasu, dlatego należy go traktować jako istotną, ale nie priorytetową część działań ratunkowych. Po przyjeździe ZRM wszystkie zebrane informacje należy przekazać kierownikowi zespołu.

Akronim SAMPLE - Krok po Kroku

Akronim SAMPLE ma na celu ułatwienie zapamiętania poszczególnych elementów wywiadu:

• S (Symptomy) - wypytanie poszkodowanego o odczuwane dolegliwości, ból, widoczne nieprawidłowości (np. rany).
• A (Alergie) - wypytanie o alergie, zwłaszcza na lekarstwa, pokarmy i substancje lotne. Ustalenie, czy poszkodowany miał kontakt z alergenami i czy dolegliwość mogła być spowodowana anafilaksją.
• P (Przebyte choroby) - zapytanie poszkodowanego (lub jego bliskich) o ostatnie choroby, zdiagnozowane przewlekłe choroby, niedawne operacje lub diagnozy.
• E (Events, czyli co się stało) - zebranie informacji od poszkodowanego oraz świadków zdarzenia co do okoliczności, które wydarzyły się przed wystąpieniem objawów.

Zmiany w Zasadach Organizacji Ratownictwa Medycznego w KSRG (od 2026)

Nowe „Zasady Organizacji Ratownictwa Medycznego w KSRG” z 2026 roku aktualizują dotychczasowe przepisy do nowych wymogów prawnych, wprowadzając liczne korekty, nowe wymagania kwalifikacyjne oraz precyzują standardy sprzętowe.

Najważniejsze zmiany dotyczące strażaków-ratowników to:

• Definicja Izolowanego Zdarzenia Ratownictwa Medycznego została uproszczona i doprecyzowana.
• Jeśli na miejscu zdarzenia znajduje się ratownik medyczny, ratownik KPP nie może wykonać TRIAGE (segregacji poszkodowanych). Może wykonać tzw. segregację pierwotną, czyli segregację poszkodowanych niezwłocznie po przybyciu na miejsce zdarzenia, w ramach rozpoznania wstępnego.
• Wprowadzono nowy podrodzaj triage - podział poszkodowanych dla zdarzeń z wieloma osobami oparzonymi, oparty na wytycznych WHO.
• Każdorazowa decyzja o niepodjęciu czynności z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy wraz z uzasadnieniem musi być zawarta w informacji ze zdarzenia (IzZ).
• Na mocy nowych „Zasad” utworzony zostaje Rejestr Ratowników Medycznych PSP, prowadzony przez właściwego Komendanta Wojewódzkiego PSP. Wpis do niego następuje na pisemny wniosek ratownika medycznego, za zgodą właściwego komendanta. Funkcjonariuszom w rejestrze oficjalnie rozszerza się zakres czynności o udzielanie świadczeń zdrowotnych na poziomie zaawansowanym (samodzielnie lub na zlecenie lekarza).

Dokumentacja Medyczna w Działaniach Ratowniczych

Rodzaje Kart Medycznych

W krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym medyczne działania ratownicze (MDR) realizowane są w zakresie podstawowym (na poziomie kwalifikowanej pierwszej pomocy) oraz zaawansowanym (na poziomie świadczeń zdrowotnych innych niż medyczne czynności ratunkowe).

Karta KPP jest dokumentem samokopiującym o rozmiarach formatu A4. Wygląd i treści obu kart w KSRG (Karta KPP i Karta Indywidualna Ratownika Medycznego - KIRM) są zbliżone. Jednak karta indywidualna ratownika medycznego jest bardziej rozbudowana pod względem zarówno badania, jak i postępowania. Na przykład, Karta KIRM pozwala na przeprowadzenie dodatkowych badań, takich jak skala Glasgow, ocena źrenic, wygląd skóry czy ocena jamy brzusznej, podczas gdy w Karcie KPP na oznaczenie urazów poświęcono znacznie więcej miejsca.

Obszar przeznaczony na postępowanie z pacjentem/poszkodowanym w obu kartach różni się znacząco, co jest związane z wykazem czynności możliwych do wykonywania na poszczególnych poziomach pomocy medycznej.

Zgoda Pacjenta i Dane Osobowe

Aby ratownik mógł udzielić pomocy medycznej, potrzebna jest świadoma zgoda poszkodowanego. O ile zgody nie trzeba wyrażać w formie pisemnej, to w przypadku jej braku, decyzja poszkodowanego o niewyrażeniu zgody na hospitalizację musi już mieć formę pisemną. Dla ochrony prawnej ratowników, w celu potwierdzenia odmowy, wskazane jest uzyskanie podpisu świadka w karcie medycznej z datą i godziną zaistniałej sytuacji. O tym fakcie należy również poinformować przybyły Zespół Ratownictwa Medycznego (ZRM).

W Państwowym Ratownictwie Medycznym (PRM) uzyskanie danych osobowych poszkodowanego jest istotnym zadaniem, ponieważ pacjent musi zostać zarejestrowany w placówce medycznej. Trudności z uzyskaniem danych mogą wynikać z zaburzonego stanu świadomości poszkodowanego (nielogiczny, splątany, nieprzytomny), co jest często spowodowane upojeniem alkoholowym, środkami psychoaktywnymi lub chorobami przewlekłymi (np. niski lub wysoki poziom glikemii, silna duszność).

Jeśli zastępy KSRG udzielają pomocy medycznej na miejscu zdarzenia jako pierwsze, informacje o danych poszkodowanego przekazują lub próbują przekazać świadkowie zdarzenia lub wzywający. Dane te mogą być niekompletne lub niepewne. Należy przyjąć zasadę, aby udzielając pomocy medycznej w miejscu zdarzenia, nie tracić czasu na uzyskiwanie dokładnych danych osobowych, jeśli wiąże się to z trudnościami. Dane takie można zawsze uzupełnić później na etapie ZRM lub leczenia szpitalnego.

W sytuacjach, gdy nie można ustalić danych osoby, a poszkodowanych jest wielu, dla zachowania porządku stosuje się oznaczenia skrótowe określające płeć i szacunkowy wiek (np. K25, M35).

Procedury Specjalistyczne i Skróty

Ratownicy medyczni, zarówno w PRM, jak i w KSRG, mają możliwość podawania leków i wykonywania dostępu dożylnego. W przypadku nagłego zatrzymania krążenia (NZK), ratownik prowadzący resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO), mając do dyspozycji defibrylator, samodzielnie rozpoznaje, czy rytm pracy serca jest rytmem do defibrylacji i najczęściej sam ustawia odpowiednią energię wyładowania.

Teletransmisja to procedura stosowana przez PRM. Jest ona na razie niedostępna w polskiej straży pożarnej. Procedura ta polega na tym, że przy wezwaniu do problemów kardiologicznych pacjenta (bóle, ucisk w klatce piersiowej, duszność) po wykonaniu EKG, zespół przesyła zapis i zdalnie konsultuje zapisany rytm z dyżurnym kardiologiem. W przypadku zmian niedokrwiennych serca pacjent jest transportowany od razu do ośrodka kardiologii inwazyjnej.

W ratownictwie medycznym, gdy liczba poszkodowanych jest większa, a trzeba ocenić istotne dla życia podstawowe parametry, stosuje się skróty i spisuje je szybko, na brudno. Jest to kompromis między posiadaniem spisanych danych a nieopóźnianiem najważniejszych procedur medycznych, które często decydują o rokowaniu poszkodowanego. Przykładem jest zapisywanie parametrów na rękawiczce:

• RR* (ciśnienie tętnicze)
• RR* (respiratory rate) - liczba oddechów/min (można zastąpić np. skrótem LO)
• HR (heart rate) - tętno (liczba uderzeń serca na minutę)
• SpO2 (saturacja) - wysycenie krwi tlenem wyrażone w procentach
• GCS (Glasgow Coma Scale) - 15-punktowa skala oceny stanu świadomości

Pamiętać należy, że parametrów możliwych do zbadania w miejscu zdarzenia jest więcej (np. poziom glikemii, rytm pracy serca, poziom CO2 w wydychanym powietrzu). Powyższe skróty pozwalają na szybkie udokumentowanie kluczowych informacji w trudnych warunkach.

tags: #karta #wywiadu #lekarskiego #co #wpisac #strazak