Katastrofy Budowlane i Działania Ratownicze OSP: Studium Przypadku i Procedury

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym obserwuje się wzrost liczby i wielkości katastrof budowlanych. Statystyki wskazują, że w ciągu ostatniej dekady w Polsce zarejestrowano ich ponad 5 tysięcy. Skuteczne reagowanie na tego typu zdarzenia wymaga precyzyjnych procedur, specjalistycznego sprzętu oraz, co najważniejsze, zaangażowania i profesjonalizmu służb ratowniczych, w tym jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).

Katastrofa Budowlana w Świebodzicach - Analiza Działań Ratowniczych

Jednym z najbardziej dramatycznych przykładów katastrofy budowlanej w ostatnich latach było zawalenie się wielorodzinnego budynku mieszkalnego w Świebodzicach. W sobotę 8 kwietnia o godzinie 9:13 dyżurny Stanowiska Kierowania Komendanta Powiatowego PSP w Świdnicy otrzymał zgłoszenie o zawaleniu się budynku przy ulicy bp. Ignacego Krasickiego.

Początek Akcji i Ocena Sytuacji

Według relacji pierwszego zgłaszającego, zawalenie się budynku poprzedził odgłos eksplozji. Z kolejnych zgłoszeń można było wywnioskować, że do katastrofy doszło prawdopodobnie na skutek wybuchu gazu. Zniszczeniu uległ trzykondygnacyjny budynek mieszkalny, częściowo podpiwniczony, ze strychem, zakwalifikowany do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV. Dyżurny SKKP, zgodnie z procedurą, zadysponował na miejsce zdarzenia siły pierwszego rzutu - dziesięć zastępów. Już po 4 minutach od zgłoszenia, na wskazany adres dotarły trzy zastępy z pobliskiej JRG Świebodzice. Po kilku kolejnych minutach pojawił się także zespół ratownictwa medycznego, Policja oraz jednostki OSP Stanowice i Dobromierz.

Skala Zniszczeń i Pierwsze Działania Ratownicze

Przybyły na miejsce zdarzenia dowódca pierwszego zastępu potwierdził informacje o katastrofie budowlanej. Strażacy zastali ogrom zniszczeń: budynek zawalony w około 80%, zniszczone ściany boczne, częściowo zawalone ściany frontowe, a konstrukcja dachu znajdowała się na wysokości pierwszego piętra. Pomieszczenia gospodarcze zlokalizowane w bezpośrednim sąsiedztwie były zniszczone, a samochody osobowe zaparkowane wzdłuż ulicy przysypane gruzem. W sąsiednim budynku mieszkalnym popękały szyby. W strefie gruzowiska wyczuwalna była woń gazu, ale skala uszkodzeń budynku uniemożliwiała dotarcie do głównego zaworu. Nie było widać zewnętrznych oznak pożaru.

Pierwszy Kierujący Działaniami Ratowniczymi (KDR) polecił ratownikom przeszukanie gruzowiska, zwracając szczególną uwagę na ich bezpieczeństwo, ponieważ zagrażały im niestabilne elementy konstrukcyjne budynku i osłabione ściany, grożące wtórnym zawaleniem. Pierwszą osobę, młodego mężczyznę, udało się zlokalizować około 9:20 na wysokości pierwszego piętra. Strażacy, ręcznie przerzucając gruz, dotarli do poszkodowanego i ewakuowali go do strefy bezpiecznej, przekazując zespołowi ratownictwa medycznego po około 12 minutach od rozpoczęcia działań.

Reorganizacja Działań i Wsparcie Specjalistyczne

Strażacy w dalszym ciągu przeszukiwali teren zniszczeń. Sytuacja stała się dramatyczna około godziny 9:40, gdy sterczyny (pozostałości elementów konstrukcyjnych budynku) przewróciły się, powodując wtórne zawalenie dachu i stropów. W tym samym czasie na miejsce dotarła Specjalistyczna Grupa Poszukiwawczo-Ratownicza (SGPR) Wałbrzych i natychmiast rozpoczęła działania. KDR dokonał reorganizacji odcinków bojowych, powierzając dowodzenie na odcinku „gruzowisko” dowódcy SGPR Wałbrzych, który wyznaczył oficera bezpieczeństwa do monitorowania niestabilnych elementów konstrukcji.

Po przybyciu kolejnych SGPR z Jastrzębia Zdroju i z Łodzi, obserwację prowadzono dodatkowo z wykorzystaniem dwóch tachimetrów. Działania realizowane były w trybie ciągłym. Dzięki taktyce zarządzania ciszy na gruzowisku, nawoływania przez megafon i nasłuchiwania, udało się nawiązać kontakt słowny z jedną zasypaną osobą. Ze względu na duże ryzyko zawalenia pozostałej części budynku, priorytetem stało się zabezpieczenie naruszonych ścian za pomocą podpór mechanicznych i drewna, a następnie wykonanie dostępu do uwięzionej osoby.

Lokalizacja i Ewakuacja Kolejnych Poszkodowanych

Około godziny 9:40, wykorzystując podręczny sprzęt burzący, udało się wydobyć z gruzów drugą żywą osobę - kobietę w wieku około 70 lat. Po przybyciu Komendanta Powiatowego PSP w Świdnicy (KDR II) zawiązany został sztab akcji i określono punkt przyjęcia sił i środków. KDR zgłosił również zapotrzebowanie na ciężki sprzęt budowlany, który był wykorzystywany do przemieszczania elementów konstrukcyjnych, wywozu zniszczonych samochodów i udrożniania dróg.

Kwadrans przed godziną 11:00 w gruzowisku zlokalizowano kolejnych poszkodowanych. Ewakuowano 14-letniego chłopca w ciężkim stanie, który został przetransportowany do szpitala śmigłowcem Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Minutę później z gruzów wydobyto dwoje poszkodowanych - 12-letniego chłopca i 7-letnią dziewczynkę, o życie których toczyła się heroiczna walka. O godzinie 13:31 ratownicy wydobyli następną osobę, której zgon stwierdził lekarz.

Wsparcie Psychologiczne i Końcowe Etapy Akcji

Na miejsce akcji przybył Dolnośląski Komendant Wojewódzki PSP (KDR III), który wdrożył procedurę organizacji zaplecza logistycznego i zadysponował trzech psychologów PSP do wsparcia poszkodowanych, ich rodzin oraz strażaków. Wieczorem Komendant Główny PSP gen. brygadier Leszek Suski (KDR IV), po naradzie ze sztabem, podjął decyzję o rozbiórce zwisającej połaci dachu i kontrolowanym wyburzeniu pozostałej, grożącej zawaleniem części budynku. Czynności te podjęto dopiero po całkowitym przeszukaniu gruzowiska i upewnieniu się, że wewnątrz nie ma już żadnych ludzi. Wyburzanie prowadzono pod nadzorem powiatowego inspektora nadzoru budowlanego.

Komunikacja Medialna i Uznanie dla Służb

Zdarzenie to wywołało ogromne zainteresowanie dziennikarzy. Akcja była wyzwaniem także dla osób odpowiedzialnych za kontakty z mediami, ponieważ każda ogólnopolska i regionalna redakcja radiowa, telewizyjna i portale informacyjne chciały mieć relację na żywo. Po przyjeździe rzecznika prasowego Dolnośląskiego Komendanta Wojewódzkiego PSP utworzono punkt informacyjny. Od chwili przybycia wojewody co dwie godziny odbywały się briefingi prasowe, a także dodatkowe w sytuacjach szczególnych. Kluczowa była konsekwentnie realizowana wspólna polityka informacyjna wszystkich podmiotów obecnych na miejscu tragedii.

Akcja w Świebodzicach była niecodzienna i stanowiła poważne wyzwanie dla służb ratowniczych. Strażacy pracowali nieprzerwanie blisko 35 godzin w ekstremalnie trudnych warunkach. W największej od kilku lat akcji ratowniczej na Dolnym Śląsku wzięły udział 63 zastępy i 228 strażaków. Na miejsce działań przybyli przedstawiciele najwyższych władz państwowych, w tym premier Beata Szydło i minister spraw wewnętrznych i administracji Mariusz Błaszczak, którzy podziękowali wszystkim służbom za pełne poświęcenie i profesjonalizm. Minister Błaszczak wręczył siedmiu strażakom Krzyż Zasługi za Dzielność, a 45 osobom odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej”.

Definicja i Procedury Prawne Katastrofy Budowlanej

Prawo budowlane precyzyjnie określa pojęcie katastrofy budowlanej oraz związane z nią procedury. Zgodnie z art. 73 ust. 1 ustawy Prawo budowlane (Dz.U.2021.2351 t.j.):

• Katastrofą budowlaną jest niezamierzone, gwałtowne zniszczenie obiektu budowlanego lub jego części, a także konstrukcyjnych elementów rusztowań, elementów urządzeń formujących, ścianek szczelnych i obudowy wykopów.

Jednocześnie art. 73 ust. 2 precyzuje, co nie jest katastrofą budowlaną:

1. uszkodzenie elementu wbudowanego w obiekt budowlany, nadającego się do naprawy lub wymiany;
2. uszkodzenie lub zniszczenie urządzeń budowlanych związanych z budynkami;
3. awaria instalacji.

Postępowanie wyjaśniające w sprawie przyczyn katastrofy budowlanej prowadzi właściwy organ nadzoru budowlanego (art. 74). Po otrzymaniu zawiadomienia o katastrofie, organ ten jest zobowiązany (art. 76 ust. 1):

• niezwłocznie powołać komisję w celu ustalenia przyczyn i okoliczności katastrofy oraz zakresu czynności niezbędnych do likwidacji zagrożenia bezpieczeństwa ludzi i mienia;
• niezwłocznie zawiadomić o katastrofie budowlanej właściwy organ nadzoru budowlanego wyższego stopnia i Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego.

W skład komisji wchodzą przedstawiciele właściwych organów, samorządu terytorialnego, a także rzeczoznawcy. Organ może również nakazać właścicielowi lub zarządcy zabezpieczenie miejsca katastrofy i obiektu, uporządkowanie terenu lub wykonanie innych niezbędnych robót budowlanych. Decyzja taka podlega natychmiastowemu wykonaniu.

Taktyka Działań Poszukiwawczo-Ratowniczych dla OSP

Działania ratownicze podczas katastrof budowlanych są niezwykle trudne i złożone. Decyzje podjęte przez pierwszych dowódców mogą być kluczowe dla powodzenia całej akcji. Należy je podejmować rozważnie, na podstawie jak największej liczby danych.

Podstawowe Zasady Działania KSRG

Kluczowym dokumentem zatwierdzonym w lipcu 2013 r. przez Komendanta Głównego PSP są „Zasady organizacji działań poszukiwawczo-ratowniczych w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym”, które wprowadzają trzypoziomową gradację działań:

• Poziom podstawowy: Działania w tym zakresie mogą prowadzić strażacy po szkoleniu kwalifikacyjnym, w tym strażacy OSP, którzy ukończyli szkolenie podstawowe strażaków ratowników OSP cz. I i II. Minimalne wyposażenie określa załącznik nr 2 do Zasad i stanowi ono zazwyczaj wyposażenie każdego samochodu ratowniczo-gaśniczego.
• Poziom specjalistyczny: Rozpoczyna się wraz z przybyciem grupy poszukiwawczo-ratowniczej (SGPR). Jednostki, które do tej pory prowadziły działania, są zobowiązane do wsparcia jednostek specjalistycznych, głównie poprzez prace pomocnicze.

Kluczowe Aspekty Pierwszych Działań

Przed przybyciem sztabu i specjalistycznych grup, pierwsze zastępy, w tym jednostki OSP, muszą skupić się na kilku priorytetach:

1. Rozpoznanie: Powinno być niezwykle szczegółowe. Należy ustalić prawdopodobną liczbę poszkodowanych, lokalizację stref niebezpiecznych oraz potencjalne zagrożenia.
2. Bezpieczeństwo: Ustawienie pojazdów ratowniczych w bezpiecznej odległości od zniszczonego budynku. Oficer bezpieczeństwa powinien monitorować niestabilne elementy konstrukcyjne, szczególnie stalowe, które mogą tracić nośność bez wyraźnych sygnałów.
3. Zagrożenia od instalacji:
   • Instalacja elektryczna: Grozi porażeniem prądem. Stosuje się zasadę ograniczonego zaufania, traktując wszystkie przewody jako pod napięciem.
   • Instalacja gazowa: Stwarza zagrożenie wybuchem wtórnym. Należy dążyć do jak najszybszego odłączenia medium.
   • Instalacja wodociągowa i ciepłownicza: Jej uszkodzenie grozi zalaniem pomieszczeń, obciążeniem konstrukcji i utratą stabilności.
4. Lokalizacja poszkodowanych: Ustalenie liczby poszkodowanych na podstawie wstępnego rozpoznania, nawoływań, informacji od świadków (sąsiadów, administratora, listy meldunkowe itp.).
5. Wyznaczenie i zabezpieczenie strefy niebezpiecznej: Oznaczenie taśmą i niedopuszczenie osób postronnych. Liczba ratowników w strefie musi być ograniczona do niezbędnego minimum.
6. Oświetlenie miejsca zdarzenia: Światło powinno pokrywać jak największą powierzchnię, bez zacienionych obszarów i oślepiania. Wskazane jest oświetlenie zasilane bateryjnie/akumulatorowo wewnątrz budynku.
7. Dostęp do poszkodowanych: Dotarcie poprzez odgruzowanie wejść i pomieszczeń. Często wymagane są techniczne czynności uwalniające i udzielenie kwalifikowanej pierwszej pomocy.
8. Zabezpieczenie instalacji technicznych: W pierwszej fazie ratownicy wyłączają główne wyłączniki prądu i zakręcają zawory, następnie prawidłowość tych działań weryfikują odpowiednie służby.
9. Ewakuacja: Zapewnienie bezpieczeństwa osobom i zwierzętom, a także ewakuacja i zabezpieczenie mienia o znacznej wartości.
10. Przygotowanie lądowiska: Jeśli SGPR ma dotrzeć śmigłowcem, należy przygotować odpowiednie lądowisko.

Współdziałanie Służb

Bezpieczeństwo i skuteczność działań ratowniczych wymaga ścisłej współpracy z wszystkimi podmiotami. Zakres ich działań i kompetencji wpływa bezpośrednio na działanie straży pożarnej:

• Pogotowie ratunkowe: Lekarz pogotowia pełni rolę koordynatora medycznego, udzielając fachowej pomocy i koordynując transport do szpitali.
• Policja: Zabezpiecza teren, wyznacza objazdy, kieruje ruchem drogowym i zapewnia szybki przejazd zespołom ratowniczym.
• Pogotowie wodociągowo-kanalizacyjne i ciepłownicze: Odłącza media, pomaga w likwidacji zagrożenia i kontroluje instalacje w sąsiednich budynkach.

Incydent w Miłoszowie - Przykład Działań Poszukiwawczych OSP

Dnia 9 czerwca około godziny 20:30 doszło do katastrofy budowlanej w miejscowości Miłoszów (gmina Leśna, powiat lubański). Po otrzymaniu zgłoszenia natychmiast zadysponowano siły i środki z JRG Lubań, OSP Leśna, a także Specjalistyczną Grupę Poszukiwawczo-Ratowniczą z JRG Lubin wraz z zastępem z OSP Siechnice. Na miejscu zdarzenia okazało się, że runął dach do wnętrza budynku jednorodzinnego. Uzyskano informację, że dotychczasowy mieszkaniec wyprowadził się i prawdopodobnie w budynku w chwili katastrofy nikogo nie było. W celu wykluczenia obecności innych osób w uszkodzonym budynku, przeprowadzono działania poszukiwawcze. Działania trwały 4 godziny, a zastępy wróciły do macierzystych jednostek po godzinie 6 rano. Ostatecznie nie stwierdzono osób poszkodowanych. Akcję wspierały patrole policji i pogotowie energetyczne.

Wyzwana i Lekcje dla Służb Ratowniczych

Działania w Świebodzicach pokazały, jak ważna jest błyskawiczna analiza zgłoszenia i zadysponowanie adekwatnych sił. Na pozytywną ocenę zasługuje współdziałanie podmiotów KSRG z innymi służbami. Współpraca z Państwowym Ratownictwem Medycznym (PRM) była ułatwiona dzięki obecności wojewódzkiego koordynatora ratownictwa medycznego z KW PSP we Wrocławiu.

Istotnym elementem działań poszukiwawczo-ratowniczych jest rzetelne określenie liczby osób do odnalezienia. Podczas akcji w Świebodzicach bardzo pomocne okazały się papierowe rzuty budynku z rozkładem pomieszczeń, dostarczone przez samorząd gminy i nadzór budowlany, co w połączeniu z informacjami od Policji i administracji, pozwoliło oszacować i weryfikować liczbę osób. Brak systemu monitoringu stabilności uszkodzonej konstrukcji w dolnośląskich SGPR-ach (zwłaszcza w grupie Wałbrzych, poziomu A, B, C) był wyzwaniem, podkreślając wagę jak najszybszego wprowadzenia takiego sprzętu.

Znaczna część ratowników biorących udział w akcji w Świebodzicach uczestniczyła w zorganizowanych w 2013 r. ćwiczeniach "Silena" dotyczących katastrofy infrastruktury komunalnej, co z pewnością zwiększyło ich gotowość. Skuteczność działań zwiększyło także zorganizowanie bazy sprzętowej z obsługą techniczną na bazie kontenera inżynieryjno-technicznego oraz punktu odpoczynku dla ratowników blisko strefy działań.

Rozwój i Szkolenia OSP

W kontekście organizacji działań OSP, w trakcie wewnętrznych szkoleń poruszane są prawne aspekty związane z działaniem, dysponowaniem i utrzymywaniem stopnia gotowości do działań poszukiwawczo-ratowniczych. Rozwój tych działań zakłada, że każda jednostka KSRG, w tym OSP, powinna dążyć do osiągnięcia minimum poziomu podstawowego w systemie całodobowym i całorocznym. Szkolenia koncentrują się również na omówieniu zasobów ludzkich i sprzętowych oraz ich organizacji w ramach poziomów gotowości A, B, C, a także na taktyce prowadzenia działań poszukiwawczo-ratowniczych podczas katastrofy budowlanej.

Jak widać, działania związane z wystąpieniem katastrofy budowlanej są niezwykle trudne, złożone i stawiają przed ratownikami wiele skomplikowanych zadań. Znajomość zakresu działań poszukiwawczo-ratowniczych na poziomie podstawowym wpływa od samego początku na ich bezpieczeństwo i sprawność. Ponadto, pierwsze podejmowane decyzje determinują rozwój i kształt akcji poszukiwawczo-ratowniczej jako całości. Prawidłowo przeprowadzona akcja w zakresie podstawowym płynnie przechodzi, po przyjeździe SGPR, w zakres specjalistyczny.

tags: #katastrofy #budowlane #osp #cz #2