Pożar, który 15 kwietnia 2019 roku wybuchł w paryskiej katedrze Notre Dame, uruchomił ludzką wyobraźnię i wzbudził głębokie skojarzenia. Masową reakcją internautów na to dramatyczne wydarzenie było przywoływanie obrazów i grafik Zdzisława Beksińskiego, którego twórczość często opowiadała o przemijaniu i zniszczeniu. Katedra Notre Dame to symbol europejskiej cywilizacji, a jej pożar stał się momentem globalnej refleksji.
Dramatyczne Wydarzenia i Reakcje na Pożar
Początkowe skojarzenia i symbolika
Wiesław Banach, historyk sztuki i emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, skomentował: „Patrzenie na ten pożar poprzez katedry Beksińskiego byłoby kolejnym nadużyciem wobec artysty, aczkolwiek nie dziwię się, że tego typu skojarzenia się pojawiły”. Jak wyjaśnił, Beksiński w swojej twórczości cały czas opowiadał o przemijaniu, zniszczeniu i śmierci, więc każda katastrofa mogła być przyporządkowana do jego obrazów. Sam artysta, po zamachu na World Trade Center, odpowiadał na telefony z pytaniami o przewidywanie przyszłości: „Nie mam zdolności profetycznych. To wszystko jest przypadkowe, od siebie niezależne”.
Pożary kościołów, niestety, zdarzają się w historii. Wiesław Banach przypomniał o przerażającym pożarze gotyckiego kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w 1975 roku oraz cerkwi w Komańczy w 2006 roku. Beksiński, z wykształcenia architekt, nie malował konkretnej Notre Dame, ale dwuwieżowa katedra gotycka była jednym z „wieszaków” - motywów inspiracji w jego twórczości.
„Katedra Notre Dame to symbol europejskiego chrześcijaństwa, symbol cywilizacji - w momencie jej niesamowitego wzlotu w średniowieczu” - podkreślił Banach. Pożar, który wybuchł w Wielkim Tygodniu, niósł ze sobą ogromną symbolikę, niezależnie od przyczyny, prowokując pytanie o ważne przesłanie dla wszystkich. Prof. Henryk Samsonowicz w audycji Polskiego Radia w 1995 roku powiedział, że „Notre Dame jest mostem w stronę gotyku, w stronę zupełnie innej religijności i duchowości czasów średniowiecza, gdzie Bóg stał na pierwszym miejscu, a człowiek na dużo dalszym”.
Notre Dame jako Symbol i Inspiracja
Wpływ Wiktora Hugo na postrzeganie katedry
Gotyk, choć miał swoje czasy rozkwitu, bywał również pogardzany, zwłaszcza w dobie Oświecenia. Znaczenie Notre Dame dla Francuzów ożywił Wiktor Hugo. Jacek Cieślak w „Rzeczpospolitej” napisał, że Hugo, szukając inspiracji dla swojego przyszłego dzieła, miał dostrzec na murach katedry greckie słowo oznaczające przeznaczenie - „ΑΝΑΓΚΗ”. To wydarzenie, które miało miejsce w niespokojnych czasach rewolucji lipcowej 1830 roku, stało się impulsem do powstania jego słynnej powieści. Sam Hugo we wstępie do „Katedry Marii Panny w Paryżu” z marca 1831 roku opisał znalezienie tego tajemniczego napisu. Pisał: „Zapytywał siebie, odgadnąć pragnął, coby to być mogła za dusza pokutnicza, która świata opuścić nie chciała bez położenia tego piętna zbrodni czy nieszczęścia na łonie starego kościoła”. Wyjaśnił, że z tego właśnie słowa powstała cała książka.
Dzieło Hugo zwróciło uwagę opinii publicznej na fatalny stan, w jakim znajdowała się wówczas świątynia. Przyczyniło się to do podjęcia prac renowacyjnych, nadzorowanych przez pionierów konserwacji sztuki, Jeana-Baptiste-Antoine'a Lassusa i Eugene'a Viollet-le-Duca. Waldemar Łysiak („Do Rzeczy”, 2016) ocenił: „Jak można opisać katedrę, pokazał genialnie Victor Hugo, którego opis katedry nie ustępuje pięknem kunsztowi budowniczych katedr”.
Ważne wydarzenia historyczne
Katedra Notre Dame to serce Francji i symbol znany na całym świecie. Była świadkiem niezliczonych wydarzeń historycznych: z jej dziedzińca wyruszały krucjaty, odbył się w niej proces rehabilitacyjny Joanny d’Arc, Napoleon Bonaparte koronował się na cesarza Francuzów, a także odbył się tu pogrzeb prezydenta Charles’a de Gaulle’a. Podczas rewolucji francuskiej splądrowana i zniszczona katedra stała się „świątynią rozumu”, mającą reprezentować ideały oświeceniowe.
Notre Dame w kulturze i sztuce
Powieść Hugo zapoczątkowała europejską fascynację średniowieczem. Wśród zwiedzających Notre Dame byli również polscy romantycy. 27 września 1841 roku grupa polskich emigrantów zebrała się w katedrze na nabożeństwie, a po mszy świętej głos zabrał Andrzej Towiański, zapowiadając nadejście „królestwa bożego”. Wystąpienie to jest uznawane za początek kształtowania się mesjanistycznego Koła Sprawy Bożej, zrzeszającego m.in. Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego.
Za sprawą francuskiego pisarza, paryska świątynia Marii Panny zadziałała na wyobraźnię wielu innych artystów - malarzy, poetów, filmowców, twórców musicali i gier komputerowych. Wśród malarzy, którzy uwiecznili katedrę, byli Jean-Baptiste-Camille Corot, Maximilien Luce, Józef Mehoffer i Józef Pankiewicz. Sportretował ją także Tadeusz Makowski, który w swoim „Pamiętniku” z 1914 roku zapisał: „Byłem po południu w Notre-Dame posłuchać psalmów pokutnych. Dziwny głos organu w tej niemej architekturze wieków”.
Katedrę zauważyli również poeci, tacy jak Julian Przyboś w wierszu „Notre-Dame” (1938) oraz Konstanty Ildefons Gałczyński w „Notatkach z nieudanych rekolekcji paryskich” (1946), pisząc: „Paryż. I noc. I Notre-Dame. / I wiatr. Na pustym placu sam / odprawiam modły do Madonny”.
Notre Dame w popkulturze
W 1983 roku Jacek Kaczmarski napisał tekst piosenki „Quasimodo”. Katedra pojawia się też w czołówce serialu „Niepewność”. Powieść Wiktora Hugo doczekała się kilkunastu ekranizacji, z których największą współcześnie popularność zdobyła disnejowska animacja pt. „Dzwonnik z Notre Dame” (1996), za sprawą której paryska świątynia znalazła sobie miejsce w dziecięcej wyobraźni. Amerykańskie adaptacje powstały w 1939 i 1997 roku, a w francusko-włoskiej wersji z 1956 roku w roli Quasimodo wystąpił Anthony Quinn, zaś Esmeraldą była Gina Lollobrigida. Paryska świątynia pojawiła się też w wielu innych filmach, m.in. w „Amerykaninie w Paryżu” (1951), „Do utraty tchu” (1960) oraz w pamiętnej „Amelii” (2001).
W filmie „Przed zachodem słońca” (2004) Richarda Linklatera, Jesse opowiada Celine legendę o niemieckim żołnierzu, który, porażony pięknem budowli, nie zdetonował ładunków wybuchowych podczas okupacji. Film wszedł na ekrany 15 lat przed pożarem, a słowa postaci „Kiedyś Notre Dame zniknie” nabrały po tragedii nowego znaczenia.
W nietypowy sposób na pożar katedry zareagowali dystrybutorzy gry komputerowej „Assassin’s Creed: Unity”, której akcja rozgrywa się w Paryżu - wspierając zbiórkę funduszy na odbudowę, udostępnili grę za darmo.
Notre-Dame w ogniu (2019) dokument PL National Geographic
Przebieg Pożaru i Skala Zniszczeń
Chronologia wydarzeń
Pożar w paryskiej katedrze Notre Dame wybuchł 15 kwietnia 2019 roku. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, a katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Strażnik, który wspiął się na dach, początkowo nie znalazł ognia. Ponowny alarm zabrzmiał o godzinie 18:43, a o 18:49 strażnicy zlokalizowali ogień. Straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51, a jednostki przybyły na miejsce w ciągu 10 minut. W akcji gaszenia brało udział blisko 400 strażaków. Przed godziną 4:00 nad ranem 16 kwietnia pożar został ugaszony.
Ogień pojawił się prawdopodobnie na strychu budowli, a następnie rozprzestrzenił się na pozostałą część dachu 850-letniej katedry. Objął iglicę wznoszącą się nad odnowioną częścią kościoła, która po godzinie 20 runęła. Zawalił się również dach katedry. Na nagraniach z pożaru widać moment zawalenia się iglicy.
Pierwsze oceny zniszczeń
Paryska prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania zniszczenia, koncentrując się na prawdopodobnym zaprószeniu ognia w trakcie prac na dachu świątyni. W nocy przesłuchano robotników zaangażowanych w remont. Służby podejrzewały, że pożar mógł mieć związek z pracami renowacyjnymi, a rusztowania na dachu zostały umieszczone przed kilkoma miesiącami. Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery 460 ton ołowiu.
Mimo ogromnych płomieni, ocalała główna konstrukcja budowli oraz dwie wieże, a także trzy rozety z XII i XIII wieku. Dach świątyni doszczętnie spłonął, zaś zbudowana w XIX wieku według projektu Eugène’a Viollet-le-Duca sygnaturka uległa zawaleniu. Zniszczone zostały również fragmenty kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu, a także XIX-wieczne górne witraże w szczytach transeptu.
Uratowane skarby
Według rzecznika katedry, Andre Finota, w ogniu stanęło całe drewniane wyposażenie i wnętrze katedry, które spłonęły ze szczętem. Jednakże, niemal wszystko, co było do uratowania, zostało wyniesione z płonącego kościoła. Generał Jean-Claude Gallet, dowódca paryskiej straży pożarnej, poinformował, że najcenniejsze zabytki zostały w porę wyniesione. Rektor katedry wymienił najsłynniejsze relikwie: Koronę Cierniową Chrystusa - jedną z najważniejszych relikwii chrześcijaństwa, która trafiła do Francji w XIII wieku, oraz tunikę św. Ludwika. Gotycka Madonna również pozostała nienaruszona.
Globalna Reakcja i Obietnica Odbudowy
Apel prezydenta Macrona
Prezydent Francji Emmanuel Macron już w dniu pożaru zapowiedział odbudowę katedry. Podczas wystąpienia na dziedzińcu przed płonącą świątynią zapewnił: „Udało się uniknąć najgorszego, ale batalia o uratowanie katedry nie jest jeszcze zakończona”. Podkreślił, że paryska Notre Dame to historia, literatura i świat wyobrażony Francji, a także miejsce, w którym każdy przeżył swe najważniejsze chwile. Złożył kondolencje katolikom całego świata. Macron zapowiedział, że w dzieło odbudowy będzie zaangażowana społeczność międzynarodowa i zaapelował o rozpoczęcie zbiórki funduszy. Odwołał też planowane orędzie do narodu, mające podsumować protesty „żółtych kamizelek”, w związku z tragedią, jaka dotknęła symbol Francji.
Notre-Dame w ogniu (2019) dokument PL National Geographic
Międzynarodowe wsparcie i deklaracje
Prezydent Andrzej Duda napisał: „U nas ludzie już się zgłaszają gotowi złożyć datki na odbudowę Katedry Notre Dame. Dziękuję za to, bo jestem przekonany, że odbudowa Katedry może stać się symbolem odbudowy Europy”. Przywódcy z niemal całego świata komentowali to dramatyczne wydarzenie. Prezydent USA Donald Trump sugerował użycie latających cystern. Wiceprezydent USA Mike Pence skomentował, że katedra jest symbolem wiary dla ludzi na całym świecie. Szef Rady Europejskiej Donald Tusk napisał: „Wszyscy jesteśmy dziś z Paryżanami”. Szef Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker wyraził smutek, podkreślając, że to miejsce należy do całej ludzkości.
W związku z obietnicą odbudowy osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz francuskie i zagraniczne instytucje zadeklarowały pomoc finansową. Do remontu dorzuciły się takie zagraniczne firmy jak Apple, a także najbogatsi Francuzi, w tym rodzina Arnaultów (LVMH), François-Henri Pinault (Kering) oraz rodzina Bettencourt Meyers (L’Oréal). Łącznie zebrano blisko miliard euro.
Stan katedry przed pożarem
W ubiegłym roku przed pożarem Kościół Katolicki we Francji wystosował pilny apel o fundusze na ratowanie katedry, która zaczęła się rozpadać. Nazwa Notre Dame oznacza „Nasza Pani” i odnosi się do Matki Boskiej. Budowla została wzniesiona na wyspie na Sekwanie nazywanej Ile de la Cite, a jej budowa trwała ponad 180 lat (1163-1345). Katedra Notre Dame jest jedną z najbardziej znanych katedr na świecie, zasłynęła m.in. dzięki powieści „Dzwonnik z Notre Dame”.
Odbudowa: Wyzwania, Odkrycia i Postępy
Skala zniszczeń i śledztwo
Skala zniszczeń nie była aż tak ogromna, jak się początkowo obawiano. Niemiecka ekspertka od katedr, Barbara Schock-Werner, zauważyła, że nie wszystkie sklepienia się zawaliły, a tylko trzy. Zachodnia fasada z głównymi wieżami, ściany nawy głównej, przypory i duże części sklepienia, a także nawy boczne i chór pozostały nienaruszone. Mury naw poprzecznych i przęsła w nawie głównej są już uwolnione od rusztowań. W prawdzie wysoka temperatura, dym, sadza i woda gaśnicza pozostawiły ślady na wyposażeniu, ale bez większych szkód.
Śledztwo w sprawie przyczyn pożaru zbliża się do końca. Wszystkie ekspertyzy zostały zakończone i przekazane śledztwu. Wizualizacja 3D ma przedstawiać sposób rozprzestrzeniania się płomieni. Od początku pojawiała się hipoteza, że przyczyną pożaru mogło być zwarcie instalacji elektrycznej. Ustalono również, że doszło do pewnych naruszeń, na przykład robotnicy palili na budowie mimo zakazu. Przyczyna pożaru, czy było to krótkie spięcie, czy niedopałek papierosa, nie jest do dziś jednoznacznie ustalona.
Nowoczesne rozwiązania i historyczne rzemiosło
W trakcie odbudowy Notre Dame została wyposażona w unikalny system przeciwpożarowy, złożony z urządzeń rozpylających wodę rozmieszczonych na dachu i w iglicy. Od początku osoby odpowiadające za remont zapowiadały, że prace odbędą się przy użyciu materiałów budowlanych oraz średniowiecznych rzemieślniczych metod, które stosowano w trakcie budowy świątyni ponad osiem wieków temu. Nie zapomniano jednak o nowoczesnych systemach, aby uniknąć podobnej tragedii.
Odkrycia architektoniczne i rekonstrukcja
Skutkiem pożaru było również sensacyjne odkrycie: żelazne klamry łączące kamienie katedry. Datowania i analizy metalurgiczne ujawniły, że te zbrojenia pochodzą z pierwszej fazy budowy kościoła w XII wieku, co czyni Notre Dame prawdopodobnie najstarszym budynkiem kościelnym na świecie z takimi elementami. Katedra, z nawą o wysokości 33 metrów, stała się najwyższym budynkiem tamtych czasów dzięki kombinacji architektonicznych sztuczek, takich jak pięcionawowy plan, żebrowane sklepienie i cienkie przypory.
Aby odbudować średniowieczną więźbę dachową, ścięto dwa tysiące dębów, a rzemieślnicy otrzymali specjalne siekiery do obróbki pni na belki. Te elementy można podziwiać na specjalnej wystawie w paryskim muzeum architektury, gdzie znajdują się również posągi dwunastu apostołów i czterech ewangelistów, zgrupowane wokół zaprojektowanej przez Eugène’a Viollet-le-Duca iglicy.
Rekonstrukcja Notre Dame wywołała debatę architektoniczną, zwłaszcza wokół spalonej iglicy. Zwolennicy nowoczesnej wersji, na przykład ze stali i szkła, podświetlonej od wewnątrz, nie zdołali przeforsować swojej koncepcji. Krajowa komisja ekspertów jednogłośnie opowiedziała się za historyczną rekonstrukcją. Od lutego 2024 roku iglica błyszczy dawną świetnością, wraz ze złotym kogutem i krzyżem. Witraże i wielkie organy zostały dokładnie oczyszczone, a warsztaty kolońskiej katedry odrestaurowały cztery uszkodzone witraże.
Otwarcie i Przyszłość Katedry
Prezydent Emmanuel Macron obiecał odbudowę w ciągu pięciu lat i ogłosił ją projektem narodowym. Według nowego kierownika budowy, Philippe’a Josta, „rozpoczęła się być może najbardziej emblematyczna operacja na placu budowy, ponieważ rekonstrukcja katedry staje się widoczna z zewnątrz”.
Wewnątrz główny nacisk w nadchodzących miesiącach zostanie położony na elektryczność, ochronę przeciwpożarową, system ogrzewania i meble. Koszt remontu wyniósł około 700 milionów euro. Francuzi z niecierpliwością czekają na 8 grudnia 2024 roku, dzień, w którym „Nasza Pani z Paryża” ponownie otworzy swoje drzwi dla wiernych i zwiedzających. 7 grudnia w uroczystościach wezmą udział jedynie oficjele i zaproszeni goście.
Pojawiły się kontrowersje wokół przyszłego wystroju katedry. Arcybiskup Paryża Laurent Ulrich zaproponował nowe witraże upamiętniające odbudowę, ale sugestię odrzucono. Ostatecznie, wystrój katedry jest praktycznie taki sam jak przed pożarem. Michał Kłosowski w tekście „Katedra” na łamach „Wszystko co Najważniejsze” napisał: „Bo stara Notre Dame znów króluje nad Paryżem. I jest jak to miasto sama - odarta, z bagażem doświadczeń, podrapana, choć oczyszczona z zewnętrznego brudu”. W przekonaniu Nathaniela Garsteckiego, odbudowa katedry ma stanowić symbol nadziei we współczesnych czasach, a jej ponowne otwarcie może być postrzegane jako znak, że z chaosu wyłania się nadzieja, a z ciemności światło.
