Państwowa Straż Pożarna (PSP) oraz Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa w Polsce. Działania te obejmują szeroki zakres interwencji, od ratownictwa technicznego i medycznego, po akcje gaśnicze i prewencyjne. W ostatnich latach szczególny nacisk kładzie się na zwiększanie świadomości społecznej w zakresie zagrożeń, modernizację sprzętu oraz rozwój kadrowy i infrastrukturalny.
Bezpieczeństwo tlenkowe i działania prewencyjne
Statystyki i świadomość zagrożenia tlenkiem węgla
W sezonie grzewczym 2023/2024 na terenie województwa śląskiego odnotowano 589 zdarzeń związanych z tlenkiem węgla. Niestety, 8 osób zmarło na skutek zatrucia czadem, co jest taką samą liczbą, jak w sezonie 2022/2023. Jak podkreśla st. bryg. Wojciech Kruczek, komendant wojewódzki PSP w Katowicach, chociaż statystyki ofiar śmiertelnych nie pokazują postępu, to coraz większa świadomość społeczeństwa w temacie zagrożeń związanych z czadem jest zauważalna. Co cieszy, prawie 50 procent tego typu zdarzeń wykryły czujki tlenku węgla, co świadczy o skuteczności prowadzonych kampanii.
Kampanie społeczne i rola czujek
Od października śląscy strażacy prowadzili w mediach tradycyjnych i społecznościowych kampanię pod hasłem "Nie igraj z losem", wskazującą między innymi na potrzebę instalowania czujek tlenku węgla. Komendant Kruczek uważa, że kampania ta zdecydowanie przynosi skutek, ponieważ liczba zdarzeń z tlenkiem węgla jest o około 40 mniejsza w stosunku do ubiegłego roku. Ludzie wiedzą, jak postępować, kiedy czujka zadziała - należy przewietrzyć mieszkanie i odpowiednio reagować. Czujka jest jedynym sposobem, który pomaga w reakcji na tego typu zagrożenia, ponieważ czadu nie widać, nie słychać i nie czuć. Koszt takiej czujki, informującej o zagrożeniu, to około 100 złotych, a nawet mniej.
Tlenek węgla - zagrożenie przez cały rok
Tlenek węgla może być zagrożeniem nie tylko w okresie zimowym. Latem, ze względu na wysoką temperaturę, może powstać pewna poduszka powietrzna i ciąg zwrotny. Zaburzenie ciągu wentylacyjnego może spowodować, że tlenek węgla dostanie się do mieszkania również w ciepłych miesiącach.
Objawy zatrucia
Objawy zatrucia tlenkiem węgla zależą od jego stężenia i czasu przebywania w pomieszczeniu. Zaczynają się od bólu głowy i słabości, następnie pojawiają się wymioty, a w efekcie końcowym może nastąpić utrata przytomności. Przy dużej ilości tlenku węgla, w krótkim czasie, utrata przytomności może nastąpić bardzo szybko, co prowadzi do przypadków śmiertelnych z braku czasu na reakcję.
Obchody Dnia Strażaka i współpraca z OSP
Międzynarodowy Dzień Strażaka i plany obchodów
Międzynarodowy Dzień Strażaka obchodzony jest 4 maja. Ogólnopolskie obchody Dnia Strażaka odbędą się w Warszawie w tym dniu. W województwie śląskim obchody rozpoczną się 10 maja i potrwają aż do połowy czerwca, ze względu na 31 komend miejskich i powiatowych. Kierownictwo wojewódzkiej PSP planuje uczestniczyć w każdej z tych uroczystości, aby osobiście podziękować strażakom, wręczyć odznaczenia i awanse na wyższe stopnie służbowe. Wnioski awansowe i o medale są przygotowywane od stycznia. Wojewódzkie obchody, z udziałem ochotniczych straży pożarnych, odbędą się 28 maja w siedzibie Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej.
Znaczenie wspólnego świętowania
Komendant wojewódzki PSP w Katowicach wyraził chęć przywrócenia tradycji wspólnego świętowania PSP i OSP, które przez kilka lat odbywały się oddzielnie. Ma nadzieję, że wpłynie to dobrze na współpracę obu formacji.
Współpraca z Ochotniczymi Strażami Pożarnymi
Dobra współpraca z jednostkami OSP jest kluczowa. Obejmuje ona wspólne ćwiczenia, spotkania oraz dosprzętowienie. Przykładowo, w powiecie rybnickim, gdzie działa 40 jednostek OSP, taka współpraca jest intensywna i wymaga ciągłego doskonalenia. Ważnym aspektem jest też efektywne wykorzystanie potencjału ochotników, zwłaszcza w kontekście ich uprawnień i umiejętności.
Inwestycje i modernizacja w Straży Pożarnej
Rozwój infrastruktury PSP w województwie śląskim
Wojewódzka Komenda PSP w Katowicach kontynuuje szereg inwestycji. Planowane jest ukończenie budowy nowej komendy straży w Cieszynie na wiosnę przyszłego roku. Do połowy przyszłego roku ma być gotowa budowa Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej w Bieruniu, a do końca przyszłego roku - budynek komendy w Tarnowskich Górach wraz z Jednostką Ratowniczo-Gaśniczą. Komendant Kruczek podkreśla, że prace są na dobrym etapie, przetargi zostały rozstrzygnięte, umowy podpisane, a środki przesunięte, co pozwala wierzyć w dotrzymanie terminów.
Plany zakupowe sprzętu i pojazdów
W zakresie planów zakupowych dla Państwowej Straży Pożarnej, wstępnie przygotowano plan zakupu samochodu z drabiną mechaniczną, dwóch samochodów ciężkich oraz czterech samochodów specjalnych. Dodatkowe zakupy będą uzależnione od pozyskania środków. Dla Ochotniczych Straży Pożarnych planuje się zakup wstępnie 26 samochodów z różnych źródeł finansowania, w tym 3 ciężkie, 16 średnich i 7 lekkich. Realizacja tych planów na bieżący rok jest w toku, czekając na akceptację Komendy Głównej i ewentualne zwiększenie puli środków przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach.
Modernizacja służb mundurowych
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, nadbryg. Andrzej Bartkowiak, podkreśla dążenie do modernizacji PSP. Wskazuje na konieczność odejścia od zakupu samochodów specjalistycznych na rzecz średnich (GBA) i ciężkich (GCBA) samochodów ratowniczo-gaśniczych, które uległy postarzeniu. W planach jest również zakończenie wymiany mundurów specjalnych oraz reforma edukacji. Przewidziana nowelizacja tegorocznego budżetu zakłada dodatkowe ponad 220 mln złotych dla PSP, które zostaną przeznaczone m.in. na wydatki bieżące, zakończenie prac budowlanych, zakup pralnic do komend oraz remonty w szkołach pożarniczych.
Reforma systemu kształcenia i wyzwania kadrowe
Zmiany w szkoleniu strażaków
Kierownictwo PSP planuje skrócić szkolenie podstawowe strażaków, które obecnie trwa zbyt długo, co blokuje system. Skróceniu ulegnie również zaoczna aspirantka do roku. Celem tych zmian jest usprawnienie systemu i uczynienie go bardziej nowoczesnym, bazując na wieloletnim doświadczeniu kadry. Planuje się również przyspieszenie kwestii badań lekarskich dzięki porozumieniu z Zakładem Emerytalno-Rentowym MSWiA i komisjami lekarskimi.
W PSP system kształcenia został rozbudowany, co sprawia, że jest również bardzo drogi. Dzięki nowoczesnym środkom przekazu wiedzę można skompresować i przekazać na takim samym poziomie, ale w krótszym czasie. Ważne jest, aby uczyć nowych rzeczy, a nie powtarzać tego samego. W zaocznej aspirantce, gdzie trafiają doświadczeni strażacy, nie należy uczyć od podstaw. Zamiast tego, po kursach podstawowych, powinna nastąpić praktyka w Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej, a dopiero później egzamin, aby zweryfikować, kto nadaje się do służby.
Wykorzystanie potencjału ratowników medycznych
W PSP służy 826 strażaków wykonujących zawód ratownika medycznego. Dodatkowo jest 960 ratowników medycznych, którzy posiadają uprawnienia, ale obecnie nie wykonują tego zawodu. W sytuacji kryzysowej, takich jak epidemia, możliwe jest ich skierowanie do miejsc, gdzie będą potrzebni (np. szpitale tymczasowe), poprzez zwolnienie ze świadczenia służby. W związku z tym, PSP będzie musiała przejść z systemu czterozmianowego na trzyzmianowy, ale zapewniono, że w żadnej Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej nie będzie mniej niż siedmiu strażaków na zmianie.
Sytuacja kadrowa w PSP
PSP nie boryka się ze znaczącymi problemami kadrowymi, a w ostatnim czasie obserwuje się nawet pewne wzrosty. Dodatkowo, OSP stanowi ogromne zaplecze kadrowe. Wprowadzono też pomysł, aby młodzi ludzie, którzy należeli do Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP), byli "przytrzymywani" blisko straży pożarnej po ukończeniu 16. roku życia, zanim będą mogli brać udział w akcjach po ukończeniu 18. roku życia. Każdy taki młody człowiek ma mieć swojego opiekuna w OSP. Ponadto, w PSP od paru dni wprowadzono dodatek funkcyjny, co ma służyć motywacji i nagradzaniu strażaków w obliczu ewentualnego braku funduszy nagród w całej administracji państwowej.
Kwestie prawne i operacyjne Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Rozliczanie działań OSP
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KDR3) stanowi, że kierowanie rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił podmiotu systemu. Działania OSP powinny być zaliczane, nawet jeśli w karcie zdarzenia nie ujęto samochodu, jeśli ochotnicy podjęli działania (np. ewakuacja, odłączenie prądu). Ochotnika, który był pierwszy na miejscu zdarzenia, należy ująć w meldunku jako pierwszego dowodzącego.
W przypadku dysponowania zastępu OSP do zabezpieczenia rejonu w związku z długotrwałymi lub dużymi działaniami ratowniczymi, wyjazd ten jest również elementem organizacji akcji ratowniczej. Jeśli OSP jest zaalarmowana i postawiona w stan gotowości, ale nie została zadysponowana do zdarzenia z uwagi na wystarczające siły pierwszego zastępu, fakt ten powinien zostać ujęty w meldunku. Odpowiedzialność odszkodowawcza w OSP rozpoczyna się w momencie ogłoszenia alarmu, a nie wyjazdu do akcji.
Finansowanie i ekwiwalent za działania
Zgodnie z art. 15 ustawy o OSP, strażak OSP otrzymuje ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych lub akcjach. Ekwiwalent naliczany jest za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki aż do powrotu do macierzystej jednostki. Oznacza to, że za akcję trwającą np. 15 minut, strażak otrzyma ekwiwalent za pełną godzinę. Gminy bez OSP są zobowiązane do podpisywania porozumień z gminami sąsiednimi posiadającymi OSP (par. 7), które muszą być uzgodnione z właściwym komendantem.
Ustawa nie przewiduje pokrywania kosztów z tytułu pensji dla strażaków OSP (art. 50 ust. 3). Kwestie dotyczące pełnienia funkcji kierowcy przez druha powyżej 65. roku życia w działaniach ratowniczych reguluje art. 9 w związku z art. 2. Świadczenia ratownicze przyznaje wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy dla adresu zamieszkania strażaka OSP, zaś organ przyznający powiadamia organ wypłacający o braku lub zmianach (art. 19 ustawy). W przypadku niekompletnego wniosku o świadczenie ratownicze, organ przyznający pozostawia go bez rozpoznania (art. 17 ust. 3).
Zasady organizacji i współpracy (umowy, szkolenia)
Ustawa o OSP reguluje zasady kierowania strażaka OSP na kurs prawa jazdy, zawarcia umowy między KP PSP a strażakiem OSP, z powiadomieniem wójta (art. 11 ust. 3). Dokumenty normujące organizację i realizację szkoleń strażaków OSP są nowelizowane, aby dostosować ich zawartość do zapisów ustawy. W tym okresie nie należy rozpoczynać nowych szkoleń dla strażaków OSP, a ukończyć tylko te już rozpoczęte. Za przygotowanie materiałów szkoleniowych odpowiedzialny jest organizator szkolenia i prowadzący zajęcia. Baza Wiedzy KG PSP udostępnia materiały dydaktyczne dla szkoleń.
Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, gmina jest obowiązana do zawarcia umowy, gdy na jej terenie nie ma jednostki ochrony przeciwpożarowej. W zadaniach OSP uwzględniono zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej. Komendy powiatowe i wojewódzkie PSP mają możliwość bieżącej modyfikacji planu sieci Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOP) według potrzeb.
Zasady działania systemu alarmowania OSP
W systemie alarmowania OSP, po wywołaniu alarmu, na stronie internetowej pojawiają się odpowiedzi poszczególnych strażaków. Osoby, które odpowiedziały pozytywnie na alarm, podświetlają się na zielono; negatywnie - na czerwono; te, które nie określiły swojego statusu - na żółto. Obok nazwisk strażaków, którzy przybędą na alarm, wyświetlany jest zadeklarowany czas przybycia do remizy.
Ochotnicze Straże Pożarne: Historia, rola i współczesność
Rys historyczny OSP w Polsce
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, prekursorzy obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 r. w zaborze pruskim. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa powstała w 1865 r. w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń. Działalność tych straży nie była skoordynowana, a większość działała na podstawie własnych przepisów. OSP odgrywały także rolę w budzeniu postaw narodowych, np. w manifestacjach przeciwko rosyjskiemu zaborcy w 1905 r.
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 r. związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, który w 1949 r. został rozwiązany, a reaktywowany w 1956 r.
Współczesna rola i znaczenie OSP
Mimo wyzwań okresu transformacji ustrojowej, OSP pozostaje najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce. Z danych z początku 2018 r. wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, z czego 4341 włączonych jest do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także w ratownictwie technicznym, powodziowym, chemicznym, ekologicznym, medycznym, wysokościowym, wodnym oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.
Działalność OSP nie ogranicza się tylko do bezpośredniej pomocy lokalnym społecznościom. OSP popularyzuje wiedzę z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, promuje kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona w ok. 400 izbach tradycji i muzeach. W Polsce jest zarejestrowanych 15785 ochotniczych straży pożarnych. Patronem OSP jest św. Florian, a strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dniu uważanym za datę jego śmierci.
Struktura i działalność OSP
Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Jednostki OSP są zazwyczaj alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, często wspomagając strażaków PSP, ale także działając samodzielnie.
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby wyznaczone do działania w strukturach JOT muszą mieć 18-65 lat, aktualne badania lekarskie i ukończone przeszkolenie pożarnicze. Przy ochotniczych strażach pożarnych powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią przyszłe zaplecze kadrowe każdej jednostki, będąc jej integralną częścią składową.
Ochotnicze straże pożarne angażują się również w szeroko rozumianą działalność kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także współpracują z lokalnymi stowarzyszeniami o różnych zainteresowaniach.
Dostęp do informacji publicznej w kontekście OSP
Kto podlega obowiązkowi udostępniania informacji?
Podmioty zobowiązane do udostępniania informacji publicznej określone są w art. 4 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej. W stosunku do OSP zastosowanie ma zapis art. 4 ust. 1 pkt 5, który obejmuje podmioty wykonujące tzw. funkcje zlecone z zakresu zadań publicznych lub realizujące zadania publiczne. Do tych podmiotów zalicza się fundacje, zakłady administracyjne oraz organizacje pozarządowe, w tym OSP. Obowiązek udostępniania informacji publicznej spoczywa na każdym podmiocie dysponującym mieniem publicznym.
Co jest informacją publiczną?
Definicja informacji publicznej jest bardzo szeroka. Informacją publiczną jest każda wiadomość wytworzona lub odnosząca się do władz publicznych, a także wytworzona lub odnosząca się do innych podmiotów wykonujących funkcje publiczne w zakresie wykonywania przez nie zadań władzy publicznej i gospodarowania mieniem publicznym. Dotyczy to również informacji związanych z mieniem podmiotów, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 5, pochodzącym z dysponowania mieniem publicznym (art. 6 ust. 1 pkt 5 lit. d). W uproszczeniu, informacją publiczną jest wszystko, co wiąże się bezpośrednio z funkcjonowaniem i trybem działania podmiotów podlegających ustawie.
Warto zaznaczyć, że dokumenty prywatne, takie jak petycje czy wnioski dotyczące indywidualnych spraw, nie stanowią informacji publicznej, nawet jeśli trafią do organu. Nie są nią również dokumenty wewnętrzne, służące wymianie informacji czy przygotowaniu aktów prawnych.
Praktyczne aspekty udostępniania informacji
Udostępnianie informacji publicznej powinno nastąpić bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku. Następuje to w sposób i w formie zgodnych z wnioskiem (np. pisemnie, elektronicznie). Jeśli udostępnienie informacji publicznej wiąże się z dodatkowymi kosztami (np. przekształcenie informacji), OSP może pobrać opłatę od wnioskodawcy, informując go o jej wysokości w ciągu 14 dni od złożenia wniosku. W praktyce, zdecydowana większość informacji posiadanych przez OSP nie ma charakteru informacji publicznej, zwłaszcza tych związanych z działalnością statutową. Należy uważać na próby nadużycia prawa dostępu do informacji publicznej.