Kwestia kwalifikacji i uprawnień kierowców w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) jest regulowana szeregiem przepisów prawnych, a ich prawidłowe funkcjonowanie ma kluczowe znaczenie dla gotowości operacyjnej jednostek. W ostatnim czasie pojawiły się jednak istotne problemy związane z lukami prawnymi, które utrudniają pozyskiwanie nowych kierowców.
Luka prawna w wydawaniu zezwoleń dla kierowców OSP
Od 1 stycznia 2022 roku starostwa nie mogą wydawać zezwoleń dla nowych kierowców pojazdów ochotniczych straży pożarnych z powodu braku podstawy prawnej. Wynika to z faktu, że ustawa o ochotniczych strażach pożarnych uchyliła przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej, które wcześniej (w art. 32 ust. 2 ustawy z 24 sierpnia 1991 r.) określały podmiot wydający zaświadczenia potwierdzające, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP. W efekcie, starostowie odmawiają wydania zezwolenia, argumentując, że nie ma jasno określonego podmiotu uprawnionego do wydania wymaganego zaświadczenia. Jedynie bowiem taki dokument uprawnionego organu stanowić może dla starosty podstawę do zwolnienia członka OSP od obowiązku przedłożenia do wniosku zaświadczenia o ukończeniu kursu dla kierujących pojazdami uprzywilejowanymi.
Krzysztof Kozieł, dyrektor wydziału komunikacji, transportu i drogownictwa Starostwa Powiatowego w Lublinie, potwierdza: „Nie wydajemy zezwolenia, bo widzimy lukę prawną w tej materii”. Problem ten sygnalizowany był już kilka miesięcy wcześniej w Ministerstwie Infrastruktury, jednak bez rezultatu.
Konsekwencje braku podstawy prawnej
Luka prawna prowadzi do poważnych problemów w wielu jednostkach OSP, gdzie brakuje osób, które mogłyby usiąść za kierownicą wozu strażackiego. Jest to szczególnie widoczne w środowiskach wiejskich, dotkniętych problemami demograficznymi. Trudno znaleźć młodych kierowców, zwłaszcza że nie są oni wynagradzani w systemie ciągłego zatrudnienia, ale według zasady "akcja i zapłata". Tymczasem jednostka OSP nie może opierać się na jednym kierowcy i potrzebuje osób na zastępstwo, gdyż "nieszczęście nie wybiera dnia lub godziny".
Kwalifikacje i wymagania dla kierowców pojazdów uprzywilejowanych OSP
Kwalifikacje osoby, która może kierować pojazdem uprzywilejowanym, zostały określone w art. 106 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami. Organem właściwym do wydania zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym jest starosta.
Aby móc kierować pojazdem uprzywilejowanym OSP, od 4 stycznia 2016 r. członek OSP musi spełniać następujące warunki:
- Mieć ukończone 21 lat.
- Posiadać prawo jazdy odpowiedniej kategorii do rodzaju pojazdu (druhowie posiadający prawo jazdy kategorii C są przyjmowani z otwartymi rękami na kierowców OSP).
- Uzyskać odpowiednie orzeczenia:
- Lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem uprzywilejowanym.
- Psychologiczne o braku przeciwwskazań psychologicznych do kierowania pojazdem uprzywilejowanym.
- Posiadać zaświadczenie wydane przez gminę potwierdzające, że ma być kierującym pojazdem OSP.
- Posiadać zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym w zakresie określonej kategorii prawa jazdy, wydane przez starostę.
Ustawa zwalnia jednocześnie kierujących pojazdami OSP z wymogu ukończenia kursu dla kierujących pojazdami uprzywilejowanymi, które miały prowadzić ośrodki doskonalenia techniki jazdy stopnia wyższego. Szkolenia kierowców pojazdów uprzywilejowanych OSP będą prowadzone przez Państwową Straż Pożarną, tak jak było to dotychczas. Obowiązek przechodzenia kursów dla innych osób kierujących pojazdami uprzywilejowanymi (np. ratownictwa medycznego) został utrzymany.
Seria inspekcji szkolenia kierowców – film 1 z 5 – elementy układu hamulcowego
Finansowanie badań i zezwoleń
Koszty związane z uzyskaniem uprawnień przez kierowców OSP są finansowane z budżetu gminy:
- Badanie lekarskie osoby ubiegającej się o wydanie zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej jest finansowane z budżetu gminy (art. 76 ust. 1 ustawy o OSP).
- Badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu jest finansowane z budżetu gminy (art. 83 ust. 1 ustawy o OSP).
- Koszty zezwoleń na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi ochotniczych straży pożarnych również są finansowane z budżetu gminy (art. 109 ust. 2 ustawy o OSP).
Status zatrudnienia i warunki kierowania pojazdem OSP
Zgodnie z art. 95a ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, kierującym pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej może być osoba, która posiada zaświadczenie wydane przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta), potwierdzające spełnienie wymagań w zakresie badań lekarskich oraz psychologicznych. W kontekście tego przepisu, posiadanie zaświadczenia wydanego przez wójta jest kluczowym wymogiem dla samego uprawnienia do kierowania pojazdem OSP. Co ważne, kierowca taki nie musi być zatrudniony ani w gminie, ani w OSP, a nawet nie musi być członkiem OSP, jeżeli statut danej jednostki tego nie wymaga.
Wójt nie może zatrudniać kierowców bezpośrednio w OSP, ponieważ OSP działa w formie stowarzyszenia, a decyzje kadrowe należą do władz stowarzyszenia lub osób przez nie upoważnionych. Ponadto, wójt nie może zatrudnić w gminie kierowcy pojazdu uprzywilejowanego OSP jako pracownika samorządowego. Zgodnie z załącznikiem nr 3 do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych, stanowisko "kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP" nie znajduje się w wykazie stanowisk, na jakich mogą pracować pracownicy samorządowi zatrudniani przez wójta.
Udział kierowcy OSP w działaniach ratowniczych a wiek
Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie ochotniczych straży pożarnych, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat, posiadają aktualne badania lekarskie oraz odbyli szkolenie pożarnicze. Są to przesłanki bezwzględne, które muszą być spełnione jednocześnie. Niespełnienie którejkolwiek z nich pozbawia prawa do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Przez działania ratownicze rozumie się każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Działanie ratownicze należy rozumieć całościowo jako zbiór różnych czynności, których ostatecznym celem jest ochrona życia, zdrowia, mienia lub środowiska. W związku z tym, kierowanie pojazdem uprzywilejowanym OSP należy uznać za bezpośredni udział w działaniu ratowniczym. Oznacza to, że kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP, który przekroczył 65 rok życia, nie może brać bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Odpowiedzialność Zarządu OSP w przypadku wypadku
Jeżeli kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP uczestniczy w wypadku drogowym lub kolizji nie z jego winy, Członkowie Zarządu OSP nie poniosą odpowiedzialności za sam wypadek jako odrębne zdarzenie. Mogą jednak ponieść odpowiedzialność prawną, np. w sytuacji nieprawidłowego dysponowania pojazdem.
Dysponowanie pojazdami OSP na uroczystości
Kwestia używania samochodów strażackich do celów innych niż ratownicze (np. przewozu strażaków na uroczystości) zależy od właściciela pojazdu i statutu OSP:
- Jeżeli samochód strażacki jest wyłączną własnością OSP, o jego dysponowaniu decydują wyłącznie osoby uprawnione w jednostce OSP. One mogą wyrazić zgodę lub jej odmówić na podwożenie strażaków na uroczystości, zarówno państwowe, jak i prywatne. Jeżeli ta kwestia nie jest uregulowana w statucie OSP, decydują o tym władze OSP.
- Jeżeli samochód jest w dyspozycji OSP, ale jego właścicielem jest gmina, powinien być używany jedynie do działań związanych z realizacją zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej, chyba że osoby dysponujące samochodem z ramienia gminy wyrażą zgodę na używanie go do innych celów.
Postulowane zmiany w przepisach
Pracownicy wydziałów komunikacji starostw powiatowych przyznają, że choć stare zezwolenia udaje się przedłużać na podstawie specustawy covidowej, to z zezwoleniami dla nowych kierowców jest problem. Niektórzy wójtowie wydają zaświadczenia dla OSP bez oglądania się na brak podstawy prawnej i oczekują od starosty rozpatrzenia sprawy.
Mec. Krzysztof M. Miazga, specjalizujący się w przepisach pożarowych, wskazuje, że autorzy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, w kilku sytuacjach, zapomnieli o zmianie odwołania do przepisów ustawy o ochronie przeciwpożarowej na odwołanie do nowej ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Jego zdaniem zaświadczenie to nadal powinien wydawać wójt (burmistrz/prezydent miasta), jednak z uwagi na zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji) powinni mieć do tego jednoznaczną podstawę prawną.
Z tego powodu wójtowie mogą obawiać się wydawania takich zaświadczeń, a starostowie nie będą mieli możliwości wydawania nowych zezwoleń. Krzysztof M. Miazga postuluje, że jedynym rozsądnym rozwiązaniem jest szybka nowelizacja ustawy o ochotniczych strażach pożarnych i ustawy o kierujących pojazdami.
Również dr Dariusz P. Kała ocenia, że brak właściwej nowelizacji art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami jest jednym z szeregu niedociągnięć legislacyjnych. Potknięcia te są wynikiem pośpiesznego przyjmowania nowych przepisów bez okresu vacatio legis oraz bez pełnej wiedzy o systemie prawa dotyczącego OSP.
Apel samorządów o uprawnienia dla kierowców z kategorią B
Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolskich skierowało do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji postulat o zmiany w ustawie o kierujących pojazdami. Apelują o przyznanie kierowcom OSP posiadającym prawo jazdy kategorii B uprawnień do prowadzenia pojazdów ratowniczo-gaśniczych o dopuszczalnej masie całkowitej nieprzekraczającej 5 ton. Obecne regulacje ograniczają możliwość prowadzenia lekkich pojazdów ratowniczo-gaśniczych do osób posiadających prawo jazdy kategorii C, co skutkuje znacznym ograniczeniem liczby dostępnych kierowców i wydłużonym czasem reakcji na zdarzenia. Wielu druhów z kategorią C to kierowcy zawodowi, których dostępność w godzinach pracy jest ograniczona.
Samorządowcy argumentują, że proponowane rozwiązanie nie generuje zagrożenia w bezpieczeństwie ruchu, gdyż kierowcy OSP, podobnie jak kierowcy zespołów ratownictwa medycznego, przechodzą odpowiednie szkolenia i badania. Wprowadzenie takich przepisów umożliwiłoby producentom pojazdów stosowanie lepszych, bardziej wytrzymałych rozwiązań i homologację pojazdów na nieco wyższych wartościach, bez utraty zdolności do kierowania nimi przez kierowców-ratowników posiadających wyłącznie prawo jazdy kategorii B.
AKTUALIZACJA: Stanowisko Ministerstwa Infrastruktury
W odpowiedzi z 11 sierpnia 2022 r. Ministerstwo Infrastruktury przedstawiło wszystkim Starostwom Powiatowym swoją interpretację przepisów. Stwierdza, że wymóg określony w art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami odnosi się do przepisu, który został uchylony, i brak jest podstaw do uznania, że dyspozycja tego przepisu może być zrealizowana. Tym samym, starosta nie może skutecznie żądać przedstawienia zaświadczenia wydanego przez podmiot, o którym mowa w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r.
Resort wskazuje, że istnieje możliwość uzyskania takiego zaświadczenia na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 217 § 1 i 2 pkt 2 k.p.a.). Co do zasady, wójt (burmistrz, prezydent miasta) może wydać zaświadczenie potwierdzające, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP, na zasadzie potwierdzenia faktów lub stanu prawnego wynikającego z danych posiadanych przez ten organ.
Wiceminister infrastruktury Andrzej Bittel potwierdza, że istnieje nieścisłość w przepisach, którą należy wyeliminować poprzez zmianę ustawy o kierujących pojazdami. Ministerstwo podjęło już działania zmierzające do nowelizacji wskazanego art. 109 ust. 1b.
